Στήνοντας το σκηνικό της ανάπτυξης

«Λοιπόν, δεν πιστεύετε ότι είναι έτοιμοι να ενταχθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση;», ρωτάει με μια δόση χιούμορ και προκλητικής διάθεσης ο Andrzej Chrobak, επικεφαλής σύμβουλος για τη διακρατική συνεργασία του Οργανισμού Αναδιάρθρωσης και Εκσυγχρονισμού της Γεωργίας (ARIMR) που διαχειρίζεται το πρόγραμμα SAPARD1 στην Πολωνία. Συνοδεύει το γάλλο συνομιλητή του κατά την επίσκεψή του σε αρκετές γεωργικές εκμεταλλεύσεις που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Σ’αυτές ανήκει και η εκμετάλλευση των Jadwiga και Zdzislaw Sidorek, κτηνοτρόφων του Jeleniewo, οι οποίοι μπόρεσαν, χάρη σε ενίσχυση 12 400 EUR από το SAPARD, να εξοπλίσουν με ευρωπαϊκές προδιαγραφές τη νέα τους κτηνοτροφική εγκατάσταση ελεύθερης βοσκής 35 αγελάδων. «Έχουμε υποβάλει και δεύτερη αίτηση», ανέφερε ο Zdzislaw: «για 10 000 EUR, που αυτή τη φορά θα διαθέσουμε για την αγορά στρωμάτων ενός νέου τύπου για την ευζωία των ζώων». Η μέθοδος των Sidorek είναι χαρακτηριστική των νέων πολωνών γεωργών που είναι αποφασισμένοι να διατηρήσουν και να αναπτύξουν την εκμετάλλευσή τους μετά την ένταξη της χώρας τους στην Ένωση. «Είναι πραγματικοί επιχειρηματίες, με ισχυρή βούληση, χωρίς συμπλέγματα και ανοικτοί στην καινοτομία» επιβεβαιώνει ο Grzegorz Chelminski, του περιφερειακού παραρτήματος του ARIMR. Βρισκόμαστε στο βόρειο τμήμα της περιφέρειας (voivodie) Ποντλάχε, και πιο συγκεκριμένα στις επαρχίες Augustow, Suwalki, Grajewo και Sejny, στο βορειοανατολικό άκρο της Πολωνίας, στα τριεθνή σύνορα Πολωνίας/ Λευκορωσίας/ Λιθουανίας. Η περιοχή βρίσκεται πάρα πολύ κοντά στον ρωσικό θύλακα του Καλίνιγκραντ. Στην περιοχή αυτή, η εκτροφή ζώων γαλακτοπαραγωγής αποτελεί την κυριότερη γεωργική δραστηριότητα. Το SAPARD χρηματοδοτεί κατά κύριο λόγο επενδύσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση της παραγωγής και την περιβαλλοντική διαχείριση των εκμεταλλεύσεων γαλακτοπαραγωγής: υλικό ενσίρωσης, μηχανές άμελξης, μονάδες επεξεργασίας ζωικών αποβλήτων, λιπασματοδιανομείς, κλπ. Ο μόνος φόβος των Sidorek: «να είμαστε οι μόνοι παραγωγοί γαλακτοκομικών της περιοχής που τηρούμε τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές, με κίνδυνο να κλείσει η επιχείρησή μας λόγω έλλειψης αποδοτικότητας. Εδώ βασιλεύει η αναβλητικότητα: πολλοί γεωργοί θα αποφασίσουν μετά την ένταξη αν θα συνεχίσουν ή θα σταματήσουν να ασκούν τη δραστηριότητά τους.». Εφόσον αναφερόμαστε σε γαλακτοκομικές επιχειρήσεις, η επιχείρηση του Grajewo (450 θέσεις απασχόλησης) είναι μία από τις έξι εγκαταστάσεις παραγωγής του συνεταιρισμού "Mlekpol" με 13 000 μέλη και 15 000 γεωργούς προμηθευτές. Η μεγαλύτερη πολωνική επιχείρηση γαλακτοπαραγωγής UHT, που δραστηριοποιείται στη Μαζουρία και στη Βόρεια Ποντλάχε, αλλά διαθέτει τα προϊόντα της σε ολόκληρη τη χώρα, είχε επενδύσει εδώ 4 εκατ. EUR στην εγκατάσταση μιας μονάδας παραγωγής βουτύρου. Το SAPARD κάλυψε το 40% του κόστους αυτού του εξαιρετικά προηγμένου εξοπλισμού - «κορυφαίου στην Ευρώπη», σύμφωνα με τη διευθυντή παραγωγής, Groszyk Zbigniew. Με τα πόδια, με το άλογο, με καγιάκ Με κατά κεφαλήν ΑΕΠ που το 2001 ανερχόταν μόλις στο 31% του μέσου όρου της Ένωσης των 15 (έναντι 41% για ολόκληρη την Πολωνία και 64% για την περιφέρεια της Βαρσοβίας), η Ποντλάχε είναι μια φτωχή περιοχή, αλλά με τεράστιες δυνατότητες. Το βόρειο τμήμα της διαθέτει μεγάλα πλεονεκτήματα όσον αφορά τον τουρισμό: η περιοχή αυτή, που τη διασχίζει η "Via Baltica" (E67), η συντομότερη οδός που συνδέει τη Φινλανδία με την Κεντρική Ευρώπη μέσω των χωρών της Βαλτικής, χαρακτηρίζεται από χίλιες λίμνες και καλύπτεται κατά το ήμισυ από τεράστιες δασώδεις εκτάσεις, στις οποίες περιλαμβάνεται ένα από τα τελευταία αρχέγονα δάση της Ευρώπης. Είναι ένας παράδεισος για δραστηριότητες στη φύση και για περιπάτους, με τα πόδια, με ποδήλατο, με άλογο, για διαδρομές με πλοίο και κυρίως με κανό-καγιάκ. Το τεράστιο δίκτυο λιμνών και το κανάλι Augustow, το οποίο έχει κατασκευασθεί με βάση το γαλλικό πρότυπο του canal du Midi, επιτρέπουν, πράγματι, διαδρομές αρκετών ημερών με κανό, καγιάκ και άλλα πλεούμενα. Αυτό το πλεονέκτημα έχει ήδη αξιοποιηθεί άμεσα: στην πόλη Augustow (30 000 κάτοικοι), τρεις επιχειρήσεις κατασκευής πλοίων και θαλαμηγών διασφαλίζουν περισσότερες από 1 000 θέσεις εργασίας. Με την ενίσχυση του PHARE2, η κοινότητα του Augustow έθεσε σε εφαρμογή ένα φιλόδοξο πρόγραμμα (κόστους 7 εκατ. EUR, εκ των οποίων τα 4,2 εκατ. EUR είναι η κοινοτική συνεισφορά) αστικής ανάπλασης και τουριστικής ανάπτυξης με άξονα το κανάλι. Οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης θεωρούν τον τουρισμό ως βασικό αναπτυξιακό μοχλό γι’ αυτή την πόλη, η οποία αποτελεί κέντρο ιαματικών λουτρών από το 1993, διαθέτει 4 0000 κλίνες και υποδέχεται 100 000 επισκέπτες ετησίως. «Καταβάλλεται προσπάθεια να επιμηκυνθεί η τουριστική περίοδος η οποία εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά περιορισμένη στους μήνες Ιούλιο-Αύγουστο και να προσελκυθούν περισσότεροι αλλοδαποί επισκέπτες, έτσι ώστε να δημιουργηθούν όσο το δυνατό περισσότερες θέσεις εργασίας», εξηγεί ο Leslek Cieslik, δήμαρχος της πόλης. Παρά τη ναυπηγική βιομηχανία, την κατασκευή γεωργικών μηχανών, τα ιαματικά λουτρά και μια καπνοβιομηχανία, το ποσοστό ανεργίας στο Augustow δεν ήταν ποτέ κατώτερο του 16%, ακόμα και κατά τη θερινή περίοδο. Κανάλι Θεωρούμενο από την Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη Βαρσοβία ως «ένα από τα πλέον σύνθετα ευρωπαϊκά έργα στην Πολωνία», το έργο «Αναβάθμιση και εμπορική αξιοποίηση του καναλιού του Augustow», χρηματοδοτούμενο από το πρόγραμμα PHARE, αφορά την αποκατάσταση οχθών μήκους 2 800 μέτρων. Περιλαμβάνει επίσης την επιδιόρθωση -από τις διοχετεύσεις μέχρι το φωτισμό και από τις λιθοστρώσεις μέχρι τον οδικό εξοπλισμό - πέντε κύριων οδών της πόλης που οδηγούν στο Κανάλι, στις οποίες περιλαμβάνεται και ένα τμήμα της Via Baltica. Επιπλέον, στην κεντρική πλατεία κατασκευάστηκε ένα κέντρο πληροφόρησης (φουτουριστικής αρχιτεκτονικής σε σχήμα πλοίου) με τουριστικό περίπτερο, καφετέρια, αίθουσα συνεδρίων, κλπ. Επίσης, διάφοροι χώροι του κέντρου της πόλης προορίζονται να υποδεχθούν επιχειρήσεις. Όλα αυτά τα έργα, που υλοποιήθηκαν από την άνοιξη μέχρι το χειμώνα του 2003, αποτελούν ένα ολοκληρωμένο και καλά δομημένο έργο, το οποίο συνδυάζει την οικονομική ανάπτυξη με την ποιότητα ζωής των κατοίκων. «Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι να αποκτήσουμε μέσα - ιστότοπο, ενημερωτικά φυλλάδια, ενημερωτικό περίπτερο ... - που θα μας επιτρέψουν να προβάλουμε το κανάλι στο εξωτερικό», προσθέτει ο Jerzy Demianczuk, υπεύθυνος του έργου και αντιδήμαρχος του Augustow, και διευκρινίζει ότι αυτά τα έργα στο Augustow είναι μόνο η αρχή. «Ελπίζουμε ότι θα υπάρξουν και πολλά άλλα μικρά έργα κατά μήκος του καναλιού. Το κανάλι έχει 14 υδατοφράκτες στην Πολωνία, ο ένας από τους οποίους αποτελεί το σύνορο με τη Λευκορωσία, και τέσσερις στη Λευκορωσία. Οι αρχές της Λευκορωσίας αποφάσισαν να τους ανακαινίσουν μέχρι το 2005 και να εγκαταστήσουν στον υδατοφράκτη των συνόρων ένα σημείο ελέγχου εισόδου για να διευκολύνουν τη διεκπεραίωση των απαραίτητων διατυπώσεων διέλευσης των ατόμων με τα κανό». Σε απόσταση 31 χλμ. βορείως του Augustow, η πόλη Suwalki (με 68 000 κατοίκους) είναι περισσότερο βιομηχανική• στην πόλη αυτή, 150 ΜΜΕ δραστηριοποιούνται στους τομείς της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας μεταποίησης ξυλείας. Επιπλέον, ασκούνται δραστηριότητες τυροποιίας, παραγωγής πουλερικών και ελαφράς μεταλλουργίας. Το 1996 δημιουργήθηκε ζώνη ελεύθερων συναλλαγών στην οποία έχουν εγκατασταθεί 20 εταιρείες που δραστηριοποιούνται σε πολλούς τομείς. Παρόλα αυτά, η πόλη παρουσιάζει ποσοστό ανεργίας υψηλότερο του 22%, γεγονός που δημιουργεί κοινωνικά προβλήματα και εγκληματικότητα. Από το 1995 έως το 1999, η κοινότητα της Suwalki έθεσε σε εφαρμογή εννέα έργα PHARE συνολικού κόστους 1,7 εκατ. EUR, από τα οποία τα 0,6 εκατ. χρηματοδοτούνται από κοινοτική πηγή. Τα έργα αυτά αφορούσαν κυρίως τη διευθέτηση οδών και μικρών αστικών υποδομών. Ένα πρόγραμμα PHARE «Οικονομική και κοινωνική συνοχή 2002» συγχρηματοδοτεί (με 1,94 εκατ. EUR επί συνολικού κόστους 2,88 εκατ. EUR) την κατασκευή στην Suwalki υποδομών και οδών πρόσβασης σε μία ζώνη επιχειρήσεων 25 εκταρίων. Εξάλλου, η πόλη Suwalki ήταν ένας από τους πρώτους δικαιούχους ενισχύσεων του ISPA3 στην Πολωνία. Το έργο «Βελτίωση της ποιότητας του νερού στην Suwalki», που άρχισε να υλοποιείται το 2001 (συνολικό κόστος: 12,468 εκατ. EUR εκ των οποίων η Ένωση χρηματοδοτεί το 50%) αφορά την αναβάθμιση με βάση τα ευρωπαϊκά πρότυπα, του συνόλου του αποχετευτικού δικτύου και του δικτύου ύδρευσης της πόλης και των γύρω χωριών: κατασκευή αγωγών ύδατος 25 χλμ., αποχετευτικών αγωγών 55 χλμ., 44 αντλιοστασίων και 2 σταθμών καθαρισμού των λυμάτων• την κατασκευή ενός σταθμού καθαρισμού του ύδατος χωρητικότητας 600 κυβ. μέτρων ανά ώρα. Εγκατάσταση στο σταθμό καθαρισμού της Suwalki γεννητριών που χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ιδίως βιοαέριο• την αγορά συσκευών τηλεχειρισμού για 9 αντλιοστάσια• την εκπόνηση ενός ρυθμιστικού σχεδίου για τη διαχείριση του ύδατος. Οικολογία, οικονομία, παιδαγωγική Εκτός από τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του τοπικού πληθυσμού, το έργο του ISPA συμβάλλει και στην προστασία των μοναδικών υδατικών συστημάτων του εθνικού δρυμού του Wigry (έκτασης 150 τ.χλμ.) με τον οποίο συνορεύουν πολλές κοινότητες της πόλης Suwalki. «Αυτή η θετική επίπτωση του έργου έχει πολύ μεγάλη οικολογική και οικονομική σημασία», εξηγεί ο Jozef Gajewski, δήμαρχος της Suwalki. «Ο τουρισμός είναι για μας και ένας βασικός αναπτυξιακός άξονας. Ο εθνικός δρυμός, με τις λίμνες και τους κάστορές του, είναι ο μεγαλύτερος πόλος έλξης». Και ο δήμαρχος συνέχισε να ξετυλίγει τον μεγάλο κατάλογο των έργων που θα επιθυμούσε να υλοποιήσει: ανάπλαση του κέντρου της πόλης, ανακαίνιση 146 παλαιών κτιρίων, αξιοποίηση ενός μικρού αεροδρομίου, διευθέτηση ποδηλατοδρόμων, πίστες του σκι .... «Από ιδέες, τίποτα άλλο. Ούτε και οι πόροι λείπουν .... Αυτό που λείπει πρώτα απ’ όλα είναι ακόμη πιο σημαντικό: καλοί άξονες επικοινωνίας με το εξωτερικό για τον απεγκλωβισμό της περιοχής.» «Θα θέλαμε να δημιουργήσουμε ένα επιστημονικό πάρκο και ένα διασυνοριακό κέντρο καινοτομίας με τη Λιθουανία», συμπληρώνει ο Przybysz Darlusz, υπεύθυνος των περιβαλλοντικών έργων του ISPA για την κοινότητα της Suwalki. «Με το ISPA θέτουμε επίσης σε εφαρμογή ένα σύνολο μικρότερων έργων που μπορεί να είναι χρησιμότατα για τη διασυνοριακή συνεργασία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι διαχωριστήρες λυμάτων που έχουν τοποθετηθεί στον ποταμό Czarna Hancza, ο οποίος ρέει και στη Λιθουανία.» Ο Witliasz Rychlik, πρόεδρος της Εταιρείας Ύδρευσης της Suwalki, προσδίδει και άλλη μία αξία στο έργο ISPA που υλοποιεί: «στο επίπεδο της μεθοδολογίας, θα έλεγα ότι το ISPA μας έμαθε πολλά. Χάρη στα έργα του, έχουμε εξοικειωθεί με το πνεύμα και τις κοινοτικές διαδικασίες και ορθές πρακτικές. Να είστε σίγουροι ότι είμαστε έτοιμοι να ενωθούμε μαζί σας». (1) SAPARD ("Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development"-Ειδικό Πρόγραμμα για τη γεωργία και την αγροτική ανάπτυξη). Τέθηκε σε εφαρμογή το 2000 για να διευκολύνει την προσαρμογή των γεωργικών διαρθρώσεων των υποψηφίων για ένταξη χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. (2) Το πρόγραμμα PHARE, που θεσπίστηκε το 1989, αρχικά για την Πολωνία και την Ουγγαρία («Πολωνία, Ουγγαρία, ενίσχυση για την οικονομική ανασυγκρότηση») εφαρμόζεται σε όλες τις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Οι δραστηριότητες του PHARE εστιάζονται σε δύο προτεραιότητες: παροχή βοήθειας στις δημόσιες διοικήσεις των υποψήφιων χωρών, ώστε να αποκτήσουν τις απαραίτητες ικανότητες για να θέσουν σε εφαρμογή το κοινοτικό κεκτημένο και στήριξη των επενδύσεων στους τομείς που είναι περισσότερο απαραίτητες: βασικές υποδομές, επιχειρήσεις, κοινωνικά μέτρα. (3) Το ISPA ("Μέσο Προενταξιακών Διαρθρωτικών Πολιτικών") στηρίζει τις επενδύσεις μεγάλης κλίμακας σε υποδομές μεταφορών και περιβάλλοντος στις Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Εσθονία, Ουγγαρία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία, Ρουμανία, Σλοβενία και Σλοβακία. Κατά την περίοδο 2000-2004, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε 324 έργα με συνολική συνεισφορά του ISPA ύψους 7 δισεκατ. EUR.