Dane statystyczne dotyczące przyczyn zgonu

Dane pobrano z bazy w kwietniu 2015 r. Najnowsze dane: Więcej informacji z Eurostatu, Główne tabele i Baza danych Planowana aktualizacja artykułu: Lipiec 2016 r.
Tabela 1: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności, 2012 r.
(na 100 000 mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)
Wykres 1: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności na 100 000 mieszkańców, mężczyźni, UE-28, 2004-12(1)
(2009 = 100)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr) i (hlth_cd_asdr2)
Wykres 2: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności na 100 000 mieszkańców, kobiety, UE-28, 2004–12 (1)
(2009 = 100)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr) i (hlth_cd_asdr2)
Wykres 3: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności, UE-28, 2012 r. (1)
(na 100 000 mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)
Wykres 4: Zgony spowodowane chorobą niedokrwienną serca – standaryzowany współczynnik umieralności, 2012 r. (1)
(na 100 000 mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)
Wykres 5: Zgony w wyniku samobójstwa – standaryzowany współczynnik umieralności, 2012 r. (1)
(na 100 000 mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)
Tabela 2: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności, 2012 r.
(na 100 000 mieszkańców w wieku poniżej 65 lat)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)
Wykres 6: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności na 100 000 mieszkańców w wieku poniżej 65 lat, UE-28, 2004-2012(1)
(2009 = 100)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr) i (hlth_cd_asdr2)

W artykule przedstawiono przegląd najnowszych statystyk dotyczących przyczyn zgonu w Unii Europejskiej (UE). Przypisując wszystkie zgony w populacji wyjściowym przyczynom zgonu, można ocenić ryzyko śmierci związane z szeregiem określonych chorób i z innymi przyczynami; takie dane można następnie analizować według wieku, płci, kraju, w którym nastąpił zgon / miejsca zamieszkania zmarłego i regionu (poziom NUTS 2), stosując standaryzowane współczynniki umieralności.

Główne ustalenia statystyczne

Najnowsze szacunkowe informacje w odniesieniu do UE-28 dotyczące przyczyn zgonu dostępne są za okres referencyjny 2012. Z tabeli 1 wynika, że zdecydowanie najczęstszymi przyczynami zgonu w UE były choroby układu krążenia i rak nowotwory złośliwe (w jęz. angielskim).

W latach 2004-2012 umieralność z powodu raka, choroby niedokrwiennej serca i wypadków komunikacyjnych wykazywała tendencję spadkową

W latach 2004-2012 odnotowano spadek o 10,2 % standaryzowanych współczynników umieralności w UE-28 dotyczących mężczyzn oraz spadek o 5,5 % wskaźników dotyczących kobiet — zob. wykresy 1 i 2. Większy spadek zaobserwowano w odniesieniu do zgonów z powodu choroby niedokrwiennej serca, w przypadku których współczynnik umieralności zmniejszył się o 28,5 % dla mężczyzn i o 30,4 % dla kobiet. Natomiast największy spadek odnotowano w odniesieniu do zgonów na skutek wypadków komunikacyjnych, w przypadku których umieralność spadła o 40,8 % dla mężczyzn i o 43,8 % dla kobiet. Standaryzowany współczynnik umieralności z powodu raka piersi spadł o 9,8 % dla kobiet, co stanowiło większy spadek niż w przypadku umieralności na raka ogólnie. Z drugiej jednak strony umieralność z powodu chorób układu nerwowego wzrosła w przypadku mężczyzn o 16,3 %, a w przypadku kobiet — o 23.3 %. W odniesieniu do raka płuc (w tym nowotworu tchawicy i oskrzeli) dostępne są również dane dotyczące krótszych przedziałów czasowych, wykazujące rozbieżne tendencje: standaryzowany współczynnik śmiertelności mężczyzn zmniejszył się o 4,9 %, natomiast w przypadku kobiet zwiększył się on o 5,7 %.

Standaryzowany współczynnik umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca w UE-28 wynosił 137 zgonów na 100 000 mieszkańców

Do chorób układu krążenia zaliczają się schorzenia związane z nadciśnieniem, poziomem cholesterolu, cukrzycą i paleniem; najczęstszą przyczyną zgonów w wyniku schorzeń układu krążenia jest choroba niedokrwienna serca i choroby naczyniowo-mózgowe. Choroba niedokrwienna serca była przyczyną 137 zgonów na 100 000 mieszkańców w UE-28 w 2012 r. Państwami członkowskimi UE o najwyższym standaryzowanym współczynniku umieralności na chorobę niedokrwienną serca były: Litwa, Łotwa, Słowacja, Węgry, Estonia i Republika Czeska – w każdym z tych krajów ponad 350 zgonów na 100 000 mieszkańców w 2012 r. Na drugim końcu skali znajdowały się: Francja (dane z 2011 r.), Portugalia, Niderlandy, Hiszpania, Belgia, Luksemburg i Dania. Państwa te miały najniższe standaryzowane współczynniki umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca – poniżej 100 zgonów na 100 000 mieszkańców w 2012 r.

Na Węgrzech odnotowano najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności w przypadku raka płuc i raka jelita grubego

Choroby nowotworowe były główną przyczyną zgonu – w 2012 r. w UE-28 współczynnik umieralności wyniósł przeciętnie 267 zgonów na 100 000 mieszkańców. Najczęściej występujące postacie nowotworów — posiadające standaryzowany współczynnik umieralności przekraczający 10 na 100 000 mieszkańców — obejmowały nowotwory złośliwe: tchawicy, oskrzeli i płuca; okrężnicy, zgięcia esiczo-odbytniczego, odbytnicy, odbytu i kanału odbytu; piersi; trzustki; żołądka, wątroby i przewodów żółciowych.

Krajami, w których odnotowano najwięcej przypadków raka — co najmniej 300 na 100 000 mieszkańców w 2012 r. — były: Węgry, Chorwacja, Słowacja, Dania, Słowenia, Łotwa, Polska oraz Republika Czeska. Na Węgrzech odnotowano zdecydowanie najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu nowotworu płuc wśród państw członkowskich UE w 2012 r. (93 zgony na 100 000 mieszkańców), następnymi w kolejności krajami były: Dania (75 na 100 000 mieszkańców), Polska (70 na 100 000 mieszkańców) oraz Niderlandy (69 na 100 000 mieszkańców); Serbia również odnotowała standaryzowany współczynnik umieralności wynoszący 69 zgonów na 100 000 mieszkańców. Najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu nowotworu jelita grubego odnotowały również Węgry (57 zgonów na 100 000 mieszkańców), na Słowacji i w Chorwacji wskaźnik ten także wyniósł co najmniej 50 zgonów na 100 000 mieszkańców.

Choroby układu oddechowego były trzecią z kolei przyczyną zgonów w UE-28

Po chorobach układu krążenia i nowotworach choroby układu oddechowego były trzecią najczęstszą przyczyną zgonu w UE-28 (średnio 83 zgony na 100 000 mieszkańców w 2012 r.). Spośród tej grupy schorzeń śmierć powodowały najczęściej przewlekłe choroby dolnych dróg oddechowych, a w następnej kolejności zapalenie płuc. Choroby układu oddechowego mają związek z wiekiem i zdecydowaną większość zgonów nimi spowodowanych odnotowano wśród osób mających 65 lat lub więcej.

Najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu chorób układu oddechowego w państwach członkowskich UE odnotowano w Zjednoczonym Królestwie (142 na 100 000 mieszkańców), Portugalii (139 na 100 000 mieszkańców), Irlandii (134 na 100 000 mieszkańców) i Danii (124 na 100 000 mieszkańców).

Finlandia odnotowała zdecydowanie najwyższy standaryzowany wskaźnik umieralności z powodu chorób układu nerwowego

Jak zauważono powyżej, standaryzowany współczynnik umieralności z powodu chorób układu nerwowego wzrósł w ostatnich latach. W 2012 r. współczynnik ogólny dla UE-28 wyniósł 38 zgonów na 100 000 mieszkańców. W Finlandii odnotowano zdecydowanie najwyższy wśród państw członkowskich UE współczynnik umieralności z powodu chorób układu nerwowego, jako że — osiągając poziom 137 zgonów na 100 000 mieszkańców — współczynnik ten ponad dwukrotnie przewyższał współczynnik drugiego w kolejności kraju, tj. Francji, który plasował się na poziomie 53 na 100 000 mieszkańców (dane z 2011 r.).

Najniższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw odnotowano w Grecji i na Cyprze.

Zewnętrzne przyczyny zgonu obejmują między innymi zgony w wyniku umyślnego działania na własną szkodę (samobójstwa) oraz wypadków komunikacyjnych. Chociaż samobójstwo nie jest częstą przyczyną zgonu, a dane z niektórych państw członkowskich UE mogą być niepełne, często uważa się je za istotny współczynnik, który powinien być uwzględniany w społeczeństwie. W 2012 r. odnotowano w UE-28 średnio 11,9 zgonów będących wynikiem samobójstwa na 100 000 mieszkańców. Najniższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw w 2012 r. odnotowano na Cyprze (3,8 zgonów na 100 000 mieszkańców) i w Grecji (4,4), a względnie niskie współczynniki – mniej niż 8 zgonu na 100 000 mieszkańców – zarejestrowano również na Malcie, we Włoszech, Zjednoczonym Królestwie i Hiszpanii, jak również w Turcji. Standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw na Litwie (30,7 zgonów na 100 000 mieszkańców) był 2,6 raza wyższy niż średnia w UE-28, natomiast współczynnik na Węgrzech (24,1 zgonów na 100 000 mieszkańców) ponad dwukrotnie przewyższał średnią UE.

Najniższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu wypadków komunikacyjnych odnotowano w Zjednoczonym Królestwie

Pomimo że wypadki komunikacyjne zdarzają się każdego dnia, częstotliwość występowania zgonów z ich powodu w UE-28 w 2012 r. (standaryzowany współczynnik umieralności 6,3 na 100 000 mieszkańców) była niższa niż częstotliwość występowania zgonów będących wynikiem samobójstwa. Najwyższymi współczynnikami umieralności w wyniku wypadków komunikacyjnych w 2012 r. cechowały się Litwa, Rumunia, Polska, Chorwacja, Łotwa i Grecja (co najmniej 10,0 zgonów na 100 000 mieszkańców), natomiast w Zjednoczonym Królestwie odnotowano mniej niż 3 zgony spowodowane wypadkami komunikacyjnymi na 100 000 mieszkańców. Spośród państw niebędących członkami UE przedstawionych w tabeli 1 Liechtenstein odnotował stosunkowo niski współczynnik umieralności z powodu wypadków komunikacyjnych (2,7 na 100 000 mieszkańców), a współczynniki w innych krajach EFTA, dla których dostępne były dane, również były niższe niż średnia UE-28.

Standaryzowane współczynniki umieralności były wyższe dla mężczyzn niż dla kobiet w przypadku niemal wszystkich przyczyn zgonu

W 2012 r. w UE-28 współczynniki umieralności w odniesieniu do wszystkich głównych przyczyn zgonu (z wyjątkiem raka piersi) były wyższe w przypadku mężczyzn niż kobiet – zob. wykres 3. Standaryzowane współczynniki umieralności z powodu nadużywania alkoholu, umyślnego działania na własną szkodę i uzależnienia od narkotyków były w przybliżeniu cztery razy wyższe dla mężczyzn niż dla kobiet, natomiast umieralność wśród mężczyzn z powodu raka płuc trzykrotnie przewyższała umieralność kobiet.

Liczba zgonów spowodowanych rakiem była wprawdzie wyższa w przypadku mężczyzn niż w przypadku kobiet, istnieje jednak pewna liczba nowotworów, które dominują tylko u jednej płci, np. rak piersi u kobiet, a niektóre rodzaje nowotworów dotyczą wyłącznie jednej płci, np. rak macicy w przypadku kobiet czy rak prostaty u mężczyzn. W 2012 r. rak piersi spowodował 33,3 zgony na 100 000 kobiet w UE-28. Najwyższe współczynniki odnotowano w Chorwacji (43,2 na 100 000 kobiet) i Danii (41,0 na 100 000 kobiet). Z drugiej strony liczba zgonów spowodowanych w 2012 r. nowotworem piersi była niższa niż 30,0 na 100 000 kobiet w Hiszpanii, Szwecji, Portugalii, Finlandii i Polsce, a także w Turcji, Norwegii i Liechtensteinie.

Państwa członkowskie w regionie Bałtyku odnotowały najwięcej przypadków niedokrwiennej choroby serca u mężczyzn

Liczba zgonów spowodowanych chorobą niedokrwienną serca była wyższa wśród mężczyzn w każdym z państw członkowskich UE— zob. wykres 4. Najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu tych chorób u mężczyzn odnotowano w trzech państwach członkowskich z regionu Bałtyku, w których również zaobserwowano największe różnice między wysokością tego współczynnika odpowiednio dla mężczyzn i kobiet. Najmniejszą liczbę zgonów w wyniku niedokrwiennej choroby serca wśród kobiet odnotowano we Francji (dane z 2011 r.).

Podobnie standaryzowane współczynniki umieralności w wyniku samobójstwa były wyższe dla mężczyzn niż dla kobiet — zob. wykres 5. Największe różnice między danymi dla mężczyzn i kobiet wystąpiły na Litwie, w przypadku której współczynnik ten wyniósł dla mężczyzn 56,6 na 100 000 mieszkańców, a dla kobiet — 10,1 na 100 000 mieszkańców. Z przeanalizowania prostej proporcji współczynników dla mężczyzn i kobiet wynika jednak, że na Cyprze współczynnik dla mężczyzn (7,5 na 100 000 mieszkańców) był dwudziestokrotnie wyższy niż współczynnik dla kobiet (0,4 na 100 000 mieszkańców). Ta różnica w zależności od płci była również stosunkowo wysoka na Słowacji (współczynnik dla mężczyzn wyższy o 7,9 raza) i w Polsce (7,4), natomiast najniższa różnica wystąpiła w Niderlandach, gdzie standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw dla mężczyzn był 2,2 raza wyższy niż współczynnik dla kobiet.

Analiza z podziałem na wiek

Wśród osób poniżej 65. roku życia względna kolejność głównych przyczyn zgonu jest nieco odmienna (zob. tabela 2). Nowotwory były najczęstszą przyczyną zgonów w tej grupie wiekowej – średnio 82,7 zgonu na 100 000 mieszkańców w UE-28 w 2012 r. Następne w kolejności znalazły się choroby układu krążenia. Inaczej niż w przypadku całości populacji, choroby układu oddechowego nie znajdowały się wśród trzech najczęstszych przyczyn umieralności osób w wieku poniżej 65 lat: na przykład standaryzowany współczynnik umieralności z powodu chorób układu oddechowego był niższy niż współczynnik umieralności z powodu samobójstw.

W UE-28 współczynniki umieralności osób w wieku poniżej 65 lat spadły w latach 2004-2012 dla każdej z głównych przyczyn zgonu przedstawionych na wykresie 6. W szczególności dotyczy to wypadków komunikacyjnych i choroby niedokrwiennej serca, w przypadku których liczba zgonów spadła odpowiednio o 42,8 % i 28,6 %.

Źródła i dostępność danych

Statystyki dotyczące przyczyn zgonu dostarczają informacji na temat śmiertelności oraz kształtowania się w czasie przyczyn wyjściowych zgonu. Źródło to jest bardziej szczegółowo udokumentowane w tym artykule podstawowym, w którym przedstawiono informacje dotyczące zakresu danych, ich podstawy prawnej, zastosowanej metodyki, jak również powiązane pojęcia i definicje.

Eurostat zaczął w 1994 r. gromadzić i upowszechniać dane dotyczące umieralności. Obecnie dane są analizowane w oparciu o:

Dane roczne przedstawia się w liczbach bezwzględnych, jako surowe współczynniki umieralności i standaryzowane współczynniki umieralności. Ponieważ najczęściej przyczyny zgonu różnią się znacznie zależnie od wieku i płci, zastosowanie standaryzowanych współczynników poprawia porównywalność w czasie i między państwami, gdyż współczynniki umieralności można mierzyć niezależnie od struktury wiekowej populacji.

W kwietniu 2011 r. przyjęto rozporządzenie Komisji Europejskiej 328/2011 w sprawie statystyk dotyczących przyczyn zgonu,w którym szczegółowo przedstawiono zmienne, analizy (zestawienia) oraz metadane, do których dostarczenia zobowiązane są państwa członkowskie UE.

Uwagi na temat gromadzenia danych dotyczących poszczególnych krajów znajdują się w następującym dokumencie zawierającym informacje uzupełniające (w jęz. angielskim).

Źródła danych

Statystyki dotyczące przyczyn zgonu opierają się na dwóch filarach: informacjach medycznych zawartych w aktach zgonu, które można wykorzystać jako podstawę dla określenia przyczyny zgonu; a także na oznaczaniu przyczyn zgonu kodami zgodnymi z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD) WHO. Wszystkie zgony w populacji określa się poprzez wskazanie przyczyny wyjściowej, innymi słowy „choroby lub urazu, który zapoczątkował łańcuch zdarzeń chorobowych prowadzących bezpośrednio do śmierci lub okoliczności wypadku lub użycia przemocy, które spowodowały śmiertelny uraz” (definicja przyjęta przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia).

Prawidłowość i wiarygodność statystyk dotyczących przyczyn zgonu jest uzależniona, w pewnym stopniu, od jakości danych przedstawionych przez lekarzy wypisujących akty zgonów. Niedokładności mogą mieć różne powody, w tym:

  • błędy podczas wystawiania aktu zgonu;
  • problemy związane z diagnozą lekarską;
  • wybór głównej przyczyny zgonu;
  • wybór kodu przyczyny zgonu.

Niekiedy przyczyny zgonu nie można określić jednoznacznie: oprócz wskazania choroby, która bezpośrednio doprowadziła do śmierci, dane medyczne zawarte w akcie zgonu powinny określać także łańcuch przyczynowy związany z dolegliwościami zmarłej osoby. Można podać inne istotne uwarunkowania zdrowotne, które nie miały związku z chorobą bezpośrednio prowadzącą do śmierci, mogły jednak mieć niekorzystny wpływ na przebieg choroby i w ten sposób przyczyniły się do zgonu. Niekiedy rzeczywiście wyrażane są krytyczne opinie, według których oznaczanie przyczyny zgonu kodem pojedynczej choroby jest podejściem coraz mniej realistycznym z uwagi na wydłużające się średnie trwanie życiai związane z tym zmiany w zachorowalności. W przypadku większości osób zmarłych w wieku 65 lat i późniejszym wybór tylko jednej z szeregu możliwych przyczyn zgonu może być w pewnym stopniu mylący. Z tego względu niektóre z państw członkowskich UE zaczęły rozważać kodowanie więcej niż jednej przyczyny. Eurostat wspiera państwa członkowskie UE w ich wysiłkach zmierzających do opracowania wspólnego zautomatyzowanego systemu kodowania o nazwie IRIS w celu usprawnienia identyfikacji przyczyn zgonu w Europie i poprawy ich porównywalności.

Zmieniona europejska populacja standardowa

Liczbę zgonów spowodowanych konkretną przyczyną zgonu można wyrazić w stosunku do wielkości populacji. Można skompilować standaryzowany (w przeciwieństwie do surowego) współczynnik umieralności, który jest niezależny od struktury wiekowej i płciowej populacji; jest to konieczne, ponieważ większość przyczyn zgonu różni się znacznie w zależności od wieku i płci mieszkańców, a standaryzacja ułatwia porównanie współczynników w czasie i między poszczególnymi krajami.

Europejska populacja standardowa, którą wykorzystuje się w celu standaryzacji współczynników surowych, została określona w 1976 r., konieczne było zatem dostosowanie jej do zmian w strukturze wiekowej populacji UE, jakie nastąpiły od połowy lat 70. XX w. Zmieniona europejska populacja standardowa (ESP) została określona przez państwa członkowskie i obejmuje 27 państw członkowskich i państwa EFTA na podstawie prognoz demograficznych przeprowadzonych w 2010 r. na okres 2011–2030; stosuje się ją od lata 2013 r.

Kontekst

Dane statystyczne dotyczące przyczyn zgonu, należące do najstarszych dostępnych statystyk medycznych, dostarczają informacji o następujących z czasem zmianach i różnicach w przyczynach zgonu między państwami członkowskimi UE. Te statystyki odgrywają kluczową rolę w ogólnym systemie informacyjnym na temat stanu zdrowia obywateli w UE. Mogą być one wykorzystane do określenia, jakie środki w zakresie profilaktyki i leczenia lub jakie inwestycje w badania mogą wydłużyć średnie trwanie życia ludności.

Ze względu na ogólny brak kompleksowych europejskich statystyk dotyczących zachorowalności, dane o przyczynach zgonu są niekiedy używane jako narzędzia do oceny systemów opieki zdrowotnej w UE, a ponadto mogą służyć do celów opartej na dowodach polityki w zakresie zdrowia.

UE promuje spójne podejście do walki z chorobami poważnymi i przewlekłymi poprzez zintegrowane działania wobec czynników ryzyka w różnych dziedzinach, połączone z wysiłkami w celu wzmocnienia systemów zdrowotnych dla poprawy zapobiegania i kontroli. Działania te obejmują:

  • sporządzanie statystyk krajowych, tak wiarygodnych i porównywalnych, jak to możliwe, tak by mogły służyć za dobre wskazówki dla skutecznej polityki;
  • wspieranie kampanii poświęconych zwiększaniu świadomości społecznej i rozszerzaniu profilaktyki chorób, aktywnie kierowanych do grup i osób indywidualnych narażonych na największe ryzyko zachorowania;
  • systematyczne integrowanie polityki i podejmowanych działań w celu zmniejszenia nierówności w opiece zdrowotnej;
  • tworzenie partnerstw zajmujących się konkretnymi chorobami, na przykład chorobami nowotworowymi.

Zobacz także

Publikacje online

Przyczyny zgonu

Status zdrowotny — wybrane choroby i związane z nimi problemy zdrowotne

Metodyka

Artykuły na temat ogólnych statystyk zdrowia

Więcej informacji z Eurostatu

Publikacje

Główne tabele

Baza danych

Sekcja specjalna

Metodyka / Metadane

Dane źródłowe tablic i wykresów (MS Excel)

Linki zewnętrzne