Ionadaíocht in Éirinn

An Comhshaol

/ireland/file/environment-introjpg_gaenvironment-intro.jpg

Grafaic faoin gcomhshaol
cóipcheart
Is iad an t-aer glan úr agus na tírdhreacha méithe glasa a mheallann na milliúin cuairteoirí go hÉirinn gach bliain agus is mór an clú agus an cháil atá ar ár dtimpeallacht nádúrtha gan mhilleadh ar fud an domhain.

Mar sin féin, mar gheall ar an éigeandáil aeráide domhanda ní féidir talamh slán a dhéanamh dár dtimpeallacht álainn a thuilleadh agus tá gníomhaíocht phráinneach ag teastáil chun dochar doleigheasta dár bpláinéad a chosc.

Is príomhthosaíocht anois é sin agus chuir an Coimisiún Eorpach pacáiste beart i láthair atá ceaptha ionas go mbeidh an Eoraip ar an gcéad mhór-roinn ar domhan a bheidh aeráidneodrach.

Sa Chomhaontú Glas don Eoraip tá príomhbheartais a bhfuil sé d’aidhm acu laghduithe uailmhianacha ar astaíochtaí a bhaint amach, infheistiú a dhéanamh i dtaighde ceannródaíoch agus sa nuálaíocht agus timpeallacht nádúrtha na hEorpa a chaomhnú.

Leagtar amach ann treochlár insroichte lena gcinnteofar go n-éireoidh geilleagar an Aontais inbhuanaithe trí dheiseanna a dhéanamh as dúshláin maidir leis an aeráid agus maidir leis an gcomhshaol i ngach réimse beartais.

Ní mór go mbeidh an t-aistriú go todhchaí inbhuanaithe cóir agus cuimsitheach do chách agus leis an gComhaontú Glas don Eoraip d’fhéadfaí a chinntiú nach bhfágfar aon duine ná réigiún ar lár san aistriú mór atá le cur i gcrích againn.

Fíricí faoin gcomhshaol

  • Is iad breoslaí iontaise, gual, móin agus gás cuir i gcás, na príomhchúiseanna leis na hastaíochtaí ón earnáil giniúna cumhachta in Éirinn.
  • Tuarann EPA go leanfaidh astaíochtaí talmhaíochta de bheith ag méadú go leanúnach thar an tréimhse go dtí 2040, de dheasca mhéadú líon na n-ainmhithe feirme go príomha, go háirithe méadú bólachtaí.
  • Tuartar go leanfaidh na hastaíochtaí ó earnáil an iompair de bheith ag méadú sa ghearrthéarma, de dheasca, go príomha, ídiú bhreosla charranna díosail agus lasta a iompraítear le díosal.
  • Sháraigh Éire a leithdháileachán bliantúil astaíochtaí don bhliain 2018 le toisc 5 mhilliún tona faoi reachtaíocht AE maidir le roinnt an díchill. Tá sé seo ag teacht sna sála ar an sárú le toisc 3 mhilliúin tona a rinne Éire in 2017.
  • Na spriocanna atá leagtha síos d'Éirinn don tréimhse 2013 go 2020 i dtaca le fuinneamh inathnuaite agus astaíochta carntha, beidh sí tuairim agus aon ochtú agus beagáinín faoi 5% ó bhaint amach na spriocanna sin faoi seach.
  • Tháinig méadú tuairim agus 0.8°C ar an teocht in Éirinn ó bhí 1900 ann. Is ionann sin a bheag nó a mhór agus méadú 0.07°C ar an meán in aghaidh gach deich mbliana. B'ionann an méadú don tréimhse 1980-2008 agus 0.14º C gach deich mbliana.
  • Mura dtiocfadh ach ardú idir 0.5m agus 1m ar mheánleibhéal na farraige idir seo agus deireadh an chéid seo, fara borradh stoirme ó am go chéile, d'fhéadfadh suas le 1,000km2 den talamh feadh chósta na hÉireann a bheith faoi uisce na farraige dá dheasca sin.
  • Tá sláinte éiceolaíoch leormhaith ag breis agus leath (52.8%) de dhobharlaigh an dromchla a measadh in Éirinn agus stádas éiceolaíoch maith nó ard acu. Tá stádas éiceolaíocht measartha, bocht nó dona ag an 47.2% eile acu.
  • De réir na tuarascála is déanaí ar cháilíocht uisce snámha na hEorpa, chomhlíon 71% de na láithreacha snámha in Éirinn a ndearnadh monatóireacht orthu in 2018 an caighdeán cáilíochta ‘sármhaith’, is é sin an caighdeán is airde agus is déine san Aontas Eorpach maidir le huiscí atá saor ó thruailleáin den chuid is mó. Ba é 85.1% an meán san Aontas iomlán.

An Comhaontú Glas don Eoraip

Tá an Comhaontú Glas don Eoraip á thabhairt isteach chun leas an duine a fheabhsú, chun an Eoraip a dhéanamh aeráidneodrach agus chun ár ngnáthóg nádúrtha a chaomhnú.

Cosnófar leis daoine, ainmhithe agus plandaí trí thruailliú a laghdú agus trí phláinéad sláintiúil a chinntiú do na glúnta atá le teacht.

Molfaidh an Coimisiún Dlí Aeráide Eorpach a dhéanfaidh oibleagáid atá ceangailteach ó thaobh dlí de as an ngealltanas polaitiúil a bhí ann.

Leis an reachtaíocht sin spreagfar infheistíocht agus cuideofar leis deiseanna a dhéanamh as na dúshláin maidir leis an aeráid agus leis an gcomhshaol i ngach réimse beartais de chuid an Aontais agus i ngach earnáil den gheilleagar.

Tá sé d’aidhm ag an gComhaontú Glas an earnáil fuinnimh, is cúis le 75% d’astaíochtaí gás ceaptha teasa an Aontais, a dhícharbónú agus foirgnimh ar fud na hEorpa a athchóiriú chun billí fuinnimh agus úsáid fuinnimh a laghdú.

Chomh maith leis sin, tacóidh an Comhaontú Glas le lucht tionsclaíochta an Aontais chun bheith nuálach agus chun bheith ina gceannairí domhanda ó thaobh an gheilleagair ghlais de ionas gur féidir idir fhoirmeacha iompair phríobháidigh agus fhoirmeacha iompair phoiblí níos glaine, níos saoire agus níos sláintiúla a chur chun feidhme.

Chomh maith le reachtaíocht láidir aeráide, cabhróidh Straitéis Bhithéagsúlachta nua chun uaillmhianta an Choimisiúin do 2030 a bhaint amach freisin.

Beidh Straitéis Tionsclaíochta agus Plean Gníomhaíochta don Gheilleagar Ciorclach nua ann, chomh maith le Straitéis ón bhFeirm go dtí an Forc do bhia inbhuanaithe agus moltaí d’Eoraip saor ó thruailliú.

Ní bheidh sé éasca ná saor cuspóirí an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip a bhaint amach. Beidh infheistiú suntasach de dhíth.

Chun na spriocanna aeráide agus fuinnimh reatha don bhliain 2030 a bhaint amach, meastar go mbeidh €260 billiún infheistíochta sa bhreis in aghaidh na bliana ag teastáil – is ionann sin agus 1.5% d’OTI 2018 – ó na hearnálacha poiblí agus príobháideacha araon.

Cuirfidh an Coimisiún Plean Infheistíochta don Eoraip Inbhuanaithe i láthair chun cuidiú leis na riachtanais infheistíochta seo a chomhlíonadh. Ní mór ar a laghad 25% de bhuiséad fadtéarmach an Aontais a shannadh do ghníomhaíocht aeráide agus tabharfaidh an Banc Eorpach Infheistíochta, banc aeráide na hEorpa, tacaíocht bhreise ar fáil.

Cuirfidh an Coimisiún Straitéis do Mhaoiniú Glas i láthair le haghaidh na hearnála príobháidí ionas go mbeidh sé in ann cuidiú leis an aistriú glas a mhaoiniú.

Seolfar Comhaontú Aeráide don Eoraip chomh maith in 2020, mar aon le moladh le haghaidh 8ú Clár Gníomhaíochta Comhshaoil.

Beidh plean cuimsitheach mar chuid den Chomhaontú Glas chomh maith chun sprioc 2030 an Aontais maidir le hastaíochtaí gás ceaptha teasa a ardú ó 40% go dtí 50% agus i dtreo 55% ar bhealach freagrach faoi shamhradh 2020.

Réimsí beartais

FUINNEAMH GLAN: Is iad táirgeadh agus úsáid fuinnimh is cúis le níos mó ná 75% d’astaíochtaí gás ceaptha teasa an Aontais. Mar sin, tá sé tábhachtach córas fuinnimh an Aontais a dhícharbónú.

Cuirfear an éifeachtúlacht fuinnimh i dtosaíocht sa Chomhaontú Glas agus cuideofar chun earnáil cumhachta a fhorbairt atá bunaithe go príomha ar fhoinsí inathnuaite.

Tabharfar bearta isteach chun margadh fuinnimh atá iomlán comhcheangailte, idirnasctha agus digitithe a chruthú san Aontas, ceann a chuirfidh soláthar slán inacmhainne ar fáil do chách.

Athbhreithneofar reachtaíocht fuinnimh ábhartha agus más gá, déanfar í a leasú faoi Mheitheamh 2021. Tar éis sin, tabharfaidh na Ballstáit a bpleananna náisiúnta fuinnimh agus aeráide cothrom le dáta in 2023, rud a léireoidh uaillmhian aeráide nua do 2030.

TIONSCLAÍOCHT INBHUANAITHE: Tá beartas tionsclaíochta nua bunaithe ar gheilleagar ciorclach ag teastáil chun spriocanna aeráide agus comhshaoil an Aontais a bhaint amach.

Is é forbairt margaí nua le haghaidh táirgí aeráidneodracha agus táirgí ciorclacha a spreagadh ceann de na cuspóirí is tábhachtaí atáthar ag iarraidh a bhaint amach agus tá sé fíorthábhachtach dícharbónú agus nuachóiriú a dhéanamh ar thionscail dianfhuinnimh, cuir i gcás cruach agus stroighin.

Cuirfidh an Coimisiún beartas maidir le táirgí inbhuanaithe i láthair a mbeidh sé mar thosaíocht ann ábhair a laghdú agus a athúsáid sula ndéantar iad a athchúrsáil agus tabharfar beartais isteach chun a chinntiú go mbeidh an phacáistíocht phlaisteach uile san Aontas in-athúsáidte nó in-athchúrsáilte faoin mbliain 2030.

TÓGÁIL AGUS ATHCHÓIRIÚ: Is iad foirgnimh a ídíonn 40% den fhuinneamh san Aontas. Mar sin, beidh moltaí sa Chomhaontú Glas ionas go mbeidh feidhmíocht fuinnimh níos fearr ag baint leo.

Seolfaidh an Coimisiún ardán oscailte lena dtabharfar le chéile earnáil na bhfoirgneamh agus na tógála, ailtirí agus innealtóirí chomh maith leis na húdaráis áitiúla chun bealaí a fhiosrú le héifeachtúlacht na bhfoirgneamh a fheabhsú.

Beidh beartais ann chun cuidiú le tomhaltóirí a dtithe a théamh agus tabharfar aird ar leith ar athchóiriú tithíochta sóisialta chun cuidiú le teaghlaigh a bhíonn ag streacailt chun billí fuinnimh a íoc.

SOGHLUAISTEACHT INBHUANAITHE: Is é an t-iompar is cúis le ceathrú d’astaíochtaí gás ceaptha teasa an Aontais agus leis an gComhaontú Glas táthar ag súil na hastaíochtaí sin in earnáil an iompair a laghdú 90% faoi 2050.

Tá beartais beartaithe chun iompar lastais d’iarnród nó ar uisce a spreagadh agus leis an Aerspás Eorpach Aonair cuideofar chun astaíochtaí iompair aeir a laghdú suas le 10%.

Beidh tacaíocht ar fáil chomh maith le haghaidh soghluaisteacht uathoibrithe agus córais bhainistíochta tráchta chliste ionas go mbeidh an t-iompar níos éifeachtúla agus níos glaine.

BITHÉAGSÚLACHT: Cuirfidh an Coimisiún Straitéis Bhithéagsúlachta nua i láthair agus molfaidh sé sprioc domhanda chun an bhithéagsúlacht a chosaint ag Comhdháil Bhithéagsúlachta na Náisiún Aontaithe in 2020.

Beidh moltaí ann chomh maith chun cathracha Eorpacha ‘a dhéanamh glas’ agus chun an bhithéagsúlacht i spásanna uirbeacha a mhéadú. Beidh beartais nua ann chomh maith chun caighdeán agus líon fhoraoisí na hEorpa a fheabhsú.

Ullmhófar Straitéis Foraoise AE chomh maith agus spreagfaidh an tAontas iompórtálacha ó chomhpháirtithe trádála nach gcuireann le dífhoraoisiú i dtíortha eile.

ÓN bhFEIRM GO DTÍ AN FORC: Molfaidh an Coimisiún Straitéis nua, 'Ón bhFeirm go dtí an Forc' chun dul i ngleic leis an athrú aeráide agus chun a chinntiú go mbeidh bia inacmhainne agus inbhuanaithe ar fáil do mhuintir an Aontais.

Tá an Coimisiún den tuairim go gcuideoidh 40% de mhaoiniú an Chomhbheartais Talmhaíochta agus 30% de mhaoiniú an Chiste Eorpaigh Muirí agus Iascaigh le gníomhaíocht aeráide i mbuiséad 2021-2027 an Aontais.

Tá feirmeoirí agus iascairí fíorthábhachtach chun Eoraip aeráidneodrach a bhaint amach agus oibreoidh an Coimisiún leis na Ballstáit chun a chinntiú go mbeidh an t-aistriú cóir do gach duine a oibríonn sna hearnálacha talmhaíochta agus muirí nó a bhíonn ag brath orthu.

Leis an gComhaontú Glas cuirfear le feirmeoireacht orgánach agus laghdófar úsáid lotnaidicídí ceimiceacha, leasúchán agus antaibheathach.

DEIREADH A CHUR LE TRUAILLIÚ: Glacfaidh an Coimisiún plean gníomhaíochta maidir le truailliú nialasach chun truailliú aeir, truailliú uisce agus truailliú ithreach ar fud na hEorpa a chosc.

Leis sin, cuideofar le caomhnú na bithéagsúlachta i lochanna, in aibhneacha agus i mbogaigh agus laghdófar an truailliú dochrach ó mhicreaphlaistigh agus ó earraí cógaisíochta.

Athbhreithneofar caighdeáin cháilíochta aeir i gcomhréir le treoirlínte na hEagraíochta Domhanda Sláinte agus laghdófar an truailliú ó shuiteála tionsclaíocha móra.

Molfar Straitéis nua Nuálaíochta Ceimicí freisin le haghaidh timpeallacht saor ó thocsainí chun saoránaigh a chosaint ar cheimiceáin chontúirteacha.

Cuir leis an dul chun cinn

Leis an gComhaontú Glas don Eoraip cuirfear borradh faoin gcomhrac in aghaidh an athraithe aeráide agus in aghaidh dhíghrádú comhshaoil ach tá dul chun cinn déanta ag an Aontas cheana le dul i ngleic leis an ngéarchéim.

Idir 1990 agus 2018, laghdaíodh astaíochtaí gás ceaptha teasa an Aontais 23%, agus tháinig méadú 61% ar gheilleagar an Aontais. Go deimhin, is é an tAontas an t-aon mhórgheilleagar ar domhan a leag síos reachtaíocht a chlúdaíonn gach earnáil den gheilleagar chun astaíochtaí gás ceaptha teasa a laghdú, rud atá i gcomhréir le Comhaontú Pháras.

Graf lena léirítear an laghdú ar astaíochtaí gás ceaptha teasa san Aontas Eorpach idir 1990 agus 2018

In 2015 ghlac an Coimisiún Eorpach Plean Gníomhaíochta do Gheilleagar Ciorclach, plean cuimsitheach atá ceaptha an dramhaíl a laghdú agus lántairbhe a bhaint as acmhainní inathnuaite.

Rinneadh gach ceann de na 54 bheart atá leagtha amach sa phlean gníomhaíochta agus tá sé curtha i gcrích anois.

Sa phacáiste Geilleagair Ciorclaigh bhí Straitéis an Aontais maidir le Plaistigh ar fud na hEorpa a raibh sé mar aidhm leis a chinntiú go mbeidh gach pacáistiú plaisteach in-athchúrsáilte faoi 2030.

In 2015 sheol an Coimisiún Eorpach straitéis nua le haghaidh Aontas Fuinnimh atá láidir agus a bhfuil beartas réamhbhreathnaitheach i leith an athraithe aeráide aige.

Mar thoradh air sin, tá creat cuimsitheach ann atá ceangailteach ó thaobh an dlí de, creat chun spriocanna Chomhaontú Pháras a bhaint amach, creat atá ina chuidiú san am céanna chun geilleagar na hEorpa agus tionscal na hEorpa a nuachóiriú.

I dtuarascáil a foilsíodh in 2019 fuarthas amach gur chuidigh an tAontas Fuinnimh go mór le slándáil fuinnimh na hEorpa a threisiú trí mhargaí náisiúnta a idirnascadh, éagsúlú breise a dhéanamh ar fhoinsí fuinnimh, acmhainní inathnuaite áitiúla a úsáid, bearta éifeachtúlachta fuinnimh a chur chun feidhme agus timpeallacht chumasúcháin a chur chun cinn le haghaidh na hinfheistíochta.

Éire

Sa Tuarascáil Tíre ón Seimeastar Eorpach a bhaineann le hÉirinn le haghaidh 2019, luaigh an Coimisiún Eorpach nár éirigh le hÉirinn an fás eacnamaíoch a dhíchúpláil ó astaíochtaí gás ceaptha teasa agus truailleáin aeir go fóill.

Tugtar rabhadh sa tuarascáil go dtagann imní faoi shláinte an duine, faoin aeráid agus faoin timpeallacht as an easpa díchúplála sin agus go gciallaíonn sé go bhféadfadh sé go gcaillfidh Éire amach ar dheiseanna a bhaineann le cuspóirí uaillmhianacha an Aontais maidir leis an dícharbónú.

Tá bearta éifeachtacha cánachais comhshaoil i bhfeidhm ag Éirinn, lena n-áirítear cáin cláraithe feithiclí atá bunaithe ar astaíochtaí agus cáin charbóin.

Meastar nach n-éireoidh leis an tír na spriocanna a bhaint amach i dtaca le hastaíochtaí gás ceaptha teasa i ngeall ar astaíochtaí arda ó réimse na talmhaíochta, méadú ar na hastaíochtaí ó réimse an iompair agus soláthar céimneach teoranta na bhfoinsí inathnuaite fuinnimh.

Cé go bhfuil fís sainithe ag Éirinn maidir le geilleagar ísealcharbóin, cuirtear in iúl sa Tuarascáil ón Seimeastar Eorpach nach bhfuil mionchur síos déanta aici go fóill ar an mbealach le todhchaí dhícharbónaithe inbhuanaithe a bhaint amach.

Cuirtear in iúl sa tuarascáil freisin nach leor in aon chor na gníomhaíochtaí coincréiteacha atá beartaithe nó a bhfuil buiséad ann dóibh chun Éire a chur sa treo ceart leis na spriocanna aeráide do 2030 a bhaint amach.

D’fhoilsigh Rialtas na hÉireann Plean Gníomhaíochta Aeráide in 2019 ina bhfuil 180 gníomh agus amlíne chun iad a chur i gcrích, plean a bhfuil sé mar aidhm leis Éire a chur ar a boinn arís.

I measc tionscadail leasa choitinn (PCIanna) an Choimisiúin Eorpaigh tá infheistíochtaí móra sa bhonneagar lena gcuideofar le hÉireann aistriú go comhshaol níos glaise.

San áireamh sna tionscadail leasa choitinn a chuirfidh feabhas ar nascacht fuinnimh na hÉireann tá an tIdirnascaire Ceilteach idir an Fhrainc (La Martyre) agus Éire (Cnoc Rátha, Co. Chorcaí), críochfort agus píblíne gháis cheangail sa tSionainn agus stáisiún cumhachta hidrileictrí i mBéal Átha Gabhann.

Bhí ról ríthábhachtach ag an gCoimisiún maidir le hÉirinn a spreagadh chun beart a dhéanamh chun gnáthóga portaigh móna na hÉireann a chosaint.

Tá aghaidh á tabhairt ag Éirinn air seo anois agus idir 2011 agus 2015 rinneadh thart ar 685 heicteár de phortaigh ardaithe a athbhunú ar 17 suíomh de chuid Choillte i seacht gcontae mar chuid de mhórthionscadal caomhnaithe dúlra.

Rinne Ard-Stiúrthóireacht Comhshaoil an Choimisiúin Eorpaigh, an Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta agus Coillte cómhaoiniú ar an tionscadal Dea-Chleachtas a Léiriú in Athbhunú Portach Ardaithe in Éirinn faoi Chlár Dúlra LIFE an Aontais Eorpaigh.

Faoi láthair, tá maoiniú á chur ar fáil freisin faoin gclár LIFE le haghaidh Thionscadal na bPortach Beo i gClóirtheach, Co. Uíbh Fhailí, an tionscadal aonair athbhunaithe portach is mó dá bhfuil in Éirinn. Beidh de thoradh ar an tionscadal sin limistéar de phortaigh ardaithe is ionann a mhéid agus 7,000 páirc ar cóimhéid le Páirc Uí Chrócaigh a athbheochan.

Maoiniú

Maoinítear cur chun feidhme bheartas comhshaoil an Aontais faoin gclár LIFE. Gach bliain cuirtear amach glao ar thograí tionscadail a chlúdaíonn réimsí tosaíochta an chláir LIFE.

Rinne an snáithe 'Comhshaol agus Éifeachtúlacht Acmhainní LIFE' 40 tionscadal in Éirinn a chómhaoiniú go dtí seo, ar infheistíocht iomlán €78 milliún é, agus is é an tAontas a chuir €26 milliún den mhéid sin ar fáil.

Tá buiséad iomlán €3.5 billiún ag an gclár LIFE 2014–2020 don tréimhse sin agus tá fochláir chomhshaoil agus fochláir um ghníomhú ar son na haeráide ag gabháil leis.

Naisc úsáideacha

Ard-Stiúrthóireacht Comhshaoil an Aontais Eorpaigh

An Roinn Cumarsáide, Gníomhaithe ar son na hAeráide agus Comhshaoil

An Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil

An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil