Instrumenty szczególne, które zapewniają elastyczność budżetu UE, wykorzystuje się w przypadku wystąpienia określonych nieprzewidzianych okoliczności, takich jak np. klęski żywiołowe i sytuacje wyjątkowe. Pomagają one zmobilizować dodatkowe środki wsparcia. Instrumenty szczególne uruchamiane są poza pułapami wydatków określonymi w budżecie długoterminowym, zarówno w przypadku środków na zobowiązania, jak i w przypadku środków na płatności. Kwoty przeznaczone na sfinansowanie instrumentów elastyczności nigdy nie przekraczają jednak pułapu zasobów własnych.

Maksymalna łączna kwota, którą można przeznaczyć na potrzeby instrumentów szczególnych na lata 2021–2027, wyniesie ok. 21 mld euro (w cenach z 2018 r.). Można wyróżnić dwa rodzaje instrumentów szczególnych:

  • „tematyczne instrumenty szczególne” (rezerwa na rzecz solidarności i pomocy nadzwyczajnej, Europejski Fundusz Dostosowania do Globalizacji, pobrexitowa rezerwa dostosowawcza), które zapewniają elastyczność i dodatkowe środki do wykorzystania na pokrycie kosztów specjalnych wydarzeń lub linii budżetowych, oraz
  • „nietematyczny instrument szczególny” (instrument elastyczności, jednolity margines), który umożliwia reagowanie na nieprzewidziane wydarzenia o charakterze bardziej ogólnym lub na nowe lub pojawiające się priorytety przez cały okres trwania wieloletnich ram finansowych.

Zakres, alokację finansową oraz sposób korzystania z instrumentów szczególnych określono w rozporządzeniu w sprawie wieloletnich ram finansowych (WRF) oraz w porozumieniu międzyinstytucjonalnym między Komisją Europejską, Parlamentem Europejskim i Radą. Dołożono starań, aby uniknąć powielenia instrumentów i programów wydatków. Aby zapewnić jeszcze większą elastyczność, uproszczono i zharmonizowano również sposób przenoszenia niewykorzystanych kwot na przyszłe lata.

Visual on the three first special instruments

Solidarity and Emergency Aid Reserve (SEAR) icon

Rezerwa na rzecz solidarności i pomocy nadzwyczajnej (SEAR)

Maksymalnie 1,2 mld euro rocznie (w cenach z 2018 r.)

Instrument ten obejmie Fundusz Solidarności Unii Europejskiej (FSUE) oraz rezerwę na pomoc nadzwyczajną, które wcześniej stanowiły dwa odrębne instrumenty. Można go wykorzystać w celu wsparcia w zwalczaniu skutków sytuacji nadzwyczajnych spowodowanych wystąpieniem klęsk żywiołowych lub kryzysów w dziedzinie zdrowia publicznego w państwach członkowskich i krajach przystępujących. Ponadto może on również pomóc krajom spoza UE w zaspokojeniu potrzeb pojawiających się w związku z konfliktami, globalnym kryzysem uchodźczym lub nasileniem klęsk żywiołowych ze względu na zmianę klimatu.

Pomocą udzielaną w ramach tego instrumentu zarządza kraj otrzymujący środki – należy wykorzystać je do odbudowy podstawowej infrastruktury, pokrycia kosztów służb ratunkowych, tymczasowego zakwaterowania lub działań porządkowych, lub do zwalczania bezpośrednich zagrożeń dla zdrowia.

European Globalisation Adjustment Fund (EGF) icon

Europejski Fundusz Dostosowania do Globalizacji (EFG)

Maksymalnie 186 mln euro rocznie (w cenach z 2018 r.)

Europejski Fundusz Dostosowania do Globalizacji ma pomóc w ponownym wejściu na rynek pracy osobom, które straciły pracę wskutek globalizacji. Powszechnymi przyczynami takiego stanu rzeczy są zmiany strukturalne związane z globalną strukturą handlu, automatyzacją i cyfryzacją. Z EFG zwykle korzysta się w sytuacji, gdy zamknięte zostają całe przedsiębiorstwa lub gdy w danym sektorze na jednym obszarze lub kilku obszarach sąsiedzkich zwolniono dużą liczbę pracowników.

Ze środków EFG finansuje się przede wszystkim projekty mające wspierać osoby, które straciły pracę, w znalezieniu innego miejsca zatrudnienia lub założeniu własnej działalności.

Brexit Adjustment Reserve icon

Pobrexitowa rezerwa dostosowawcza

Maksymalnie 5 mld euro w latach 2021–2027 (w cenach z 2018 r.)

Pobrexitowa rezerwa dostosowawcza pomoże przeciwdziałać negatywnym konsekwencjom gospodarczym i społecznym w państwach członkowskich i sektorach, które najbardziej ucierpiały w związku z wystąpieniem Wielkiej Brytanii z UE.

Rezerwa może wspierać takie działania jak:

  • wsparcie dla sektorów gospodarki, przedsiębiorstw i społeczności lokalnych, między innymi tych, które są zależne od działalności połowowej na wodach brytyjskich
  • wspieranie zatrudnienia, w tym poprzez rozwiązania w zakresie pracy w zmniejszonym wymiarze czasu, przekwalifikowanie i szkolenia
  • zapewnienie funkcjonowania kontroli granicznych, celnych, sanitarnych i fitosanitarnych oraz kontroli bezpieczeństwa, kontroli rybołówstwa, systemów certyfikacji i wydawania zezwoleń na produkty, komunikacji, informowania i podnoszenia świadomości wśród obywateli i przedsiębiorstw.

Strukturalne dostosowanie do nowych stosunków UE z Wielką Brytanią będzie wymagało bardziej długoterminowej korekty, niż będzie to w stanie zapewnić sama rezerwa. Nowy potężny budżet UE na lata 2021–2027 będzie wspierał te działania.

Visual on the two last special instruments

Flexibility Instrument icon

Instrument elastyczności

Maksymalnie 915 mln euro rocznie (w cenach z 2018 r.)

Instrument elastyczności służy do finansowania działań, na które nie można pozyskać funduszy z innych źródeł budżetowych bez przekroczenia pułapów wydatków. W przeszłości korzystano z niego wielokrotnie, głównie w odpowiedzi na wyzwania związane z migracją i zagrożenia dla bezpieczeństwa.

Single Margin Instrument (SMI) icon

Jednolity margines

Jednolity margines zastąpi trzy uprzednio odrębne instrumenty: łączny margines na zobowiązania, łączny margines na płatności oraz margines na nieprzewidziane wydatki. Margines oznacza różnicę między uwzględnionymi w budżecie środkami na płatności lub zobowiązania a pułapami wydatków.

Za pomocą tego instrumentu można włączać do budżetu UE nowe zobowiązania lub płatności, korzystając:

  • ze środków na zobowiązania i środków na płatności, które pozostały niewykorzystane poniżej pułapów wydatków z poprzednich lat począwszy od 2021 r.; środki te zostaną udostępnione w latach 2022–2027,
  • z dodatkowej kwoty, którą można udostępnić w ostateczności, jeżeli kwoty, o których mowa powyżej, będą niewystarczające. Kwota ta zostanie pobrana ze środków na zobowiązania i środków na płatności w bieżącym roku budżetowym lub w przyszłych latach budżetowych.

Łączna kwota, którą można uruchomić każdego roku w ramach tego instrumentu w odniesieniu do budżetu korygującego lub budżetu rocznego, nie może przekroczyć 0,04 proc. unijnego dochodu narodowego brutto (DNB) w przypadku zobowiązań i 0,03 proc. unijnego DNB w przypadku płatności. Musi być ona również spójna z pułapem zasobów własnych.

DepartamentyDziedziny