Bestaande projecten

Horizon 2020, het huidige onderzoeks- en innovatieprogramma, heeft veel middelen ingezet op de betrouwbaarheid van informatie in de traditionele en de sociale media. Het Social Observatory for Disinformation and Social Media Analysis (SOMA) en andere projecten met EU-financiering (PROVENANCE, SocialTruth, EUNOMIA, WeVerify) geven de sector van de sociale media inzicht in zijn eigen dynamiek en zijn verhouding ten opzichte van de andere sectoren.

SOMA heeft al veel rapporten en analyses verzameld over de "infodemie" in verband met het coronavirus en de desinformatie die circuleert. Er wordt gewerkt aan allerlei oplossingen, zoals: een platform om inhoud te controleren, tools om feiten te checken, methodes om de sociaaleconomische gevolgen van desinformatie te meten, strategieën en maatregelen in verband met mediageletterdheid, juridische tegenmaatregelen en zelfregulering, een kennisbank op het gebied van desinformatie.

Het project HERoS verbetert bijvoorbeeld de respons op de virusuitbraak. Dat moet hulpverleners in noodsituaties de nodige informatie geven om de juiste beslissingen te nemen. Hiervoor wordt een nieuwe methode ontwikkeld om informatie op sociale media te filteren en in te delen. Zo kunnen ongefundeerde geruchten en foute berichten over het coronavirus worden ontkracht.

Verschillende lopende projecten van Horizon 2020 (maatschappelijke uitdaging 6 en Wetenschap met en voor de samenleving) hebben hun werkterrein uitgebreid tot het coronavirus. Zo heeft het project Co-Inform, dat werkt aan tools om kritisch denken en digitale geletterdheid te bevorderen en zo de samenleving beter te informeren, al gepubliceerd over foute informatie en COVID-19. Het project QUEST over de kwaliteit en doeltreffendheid van communicatie over wetenschap en technologie, heeft natuurlijk ook aandacht besteed aan verschillende aspecten van de wetenschappelijke communicatie rond de coronacrisis. Ook TRESCA, een project dat werkt aan het vertrouwen in wetenschap en aan innovatie voor vernieuwende communicatie tussen wetenschappelijke onderzoekers, journalisten en beleidsmakers, heeft ook onderzochthe eenvoudige internethygiëne desinformatie kan voorkomen.

Het doel van FANDANGO, waar Horizon 2020 aan meebetaalt, is door verschillende soorten nieuwsfeiten, mediabronnen, sociale media en open data aan elkaar te koppelen en te verifiëren, nepnieuws op te sporen en alle Europese burgers doeltreffender en betrouwbaarder te informeren. Hiervoor wil FANDANGO belemmeringen voor data-interoperabiliteit wegnemen door harmonisering van technologie en een geïntegreerd platform voor big data om de traditionele media in de moderne nieuwseconomie te helpen met transparantere data. Kernwoorden: "Responsible, Research & Innovation".

De Europese Onderzoeksraad (ERC) ondersteunt theoretisch onderzoek, zoals van Phil Howard, directeur van de Oxford Internet Institute, die van de ERC een Consolidator Grant heeft gekregen voor het project COMPROP, voluit "Computational Propaganda: Investigating the Impact of Algorithms and Bots on Political Discourse in Europe". Het past de beste methoden uit de sociale en computerwetenschappen toe om oplossingen te ontwikkelen. Dit onderzoek is al aan bod gekomen op de website van de ERC en in de serie ERCTalks. Samen met zijn team publiceert hij de Coronavirus Misinformation Weekly Briefings en onlangs is hij geïnterviewd over desinformatie tijdens de coronapandemie. Jason Reifler, professor aan Exeter University, heeft ook een Consolidator Grant gekregen. Zijn project heet DEBUNKER, en gaat over “Misperceptions in Politics, Health, and Science: Causes, Consequences, and the Search for Solutions”. Het project wordt besproken in dit recente artikel

Binnenkort gaat er nog meer onderzoek van start, onder meer FARE, een project dat de verspreiding van nepnieuws wil tegengaan met een theoretisch kader voor verifieerbare voorspellingen. Het is multidisciplinair onderzoek dat ons met experimentele en computertechnieken (big data, complexiteitssystemen enz.) meer inzicht geeft in de besluitvorming en de fouten die we hebben gemaakt op het gebied van nepnieuws.

De Europese Onderzoeksraad ondersteunt ook het projecten rond proof-of-concepts zoals GoodNews, dat deep learning inzet om nepnieuws op te sporen. Het doel zijn algoritmen die volgens een nieuw paradigma desinformatie kunnen ontdekken op sociale media. Niet door de traditionele aanpak, waarbij nieuwsberichten worden geanalyseerd, maar door de patronen in de verspreiding van nieuws via sociale media te volgen. De algoritmen die de kern vormen van dit project zijn gebaseerd op een nieuwe klasse van geometrische deep learning, ontwikkeld in het project LEMAN (Learning on Manifolds and Graphs).

De Europese Innovatieraad heeft een #EUvsVirus Hackathon opgezet in nauwe samenwerking met de EU-lidstaten om het maatschappelijk middenveld, innovatoren, partners en investeerders in heel Europa samen aan innovatieve oplossingen voor problemen in verband met corona te laten werken. Onder de noemer "Mitigating fake news spreading" heeft de Europese Innovatieraad van 22 tot 25 mei een "Matchathon" georganiseerd om geld in te zamelen. Ook helpt de Europese Innovatieraad bedrijven bij de ontwikkeling van halfautomatische systemen om nepnieuws op te sporen met acties zoals Truthcheck en Newtral.

Andere bestaande middelen

Het platform Epidemics Intelligence from Open Sources (EIOS) is een gezamenlijk project van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (JRC). Het is opgezet om potentiële bedreigingen voor de volksgezondheid snel in kaart te brengen met informatie uit de media. Hierdoor kon de WHO eind december vorig jaar de eerste tekenen van een coronapandemie in Wuhan ontdekken en de verspreiding van de ziekte wereldwijd volgen. Het uitgangspunt is het Europese Media Monitor Medical Information System (MEDISYS) van het JRC, waarin dagelijks 120.000 artikelen over de pandemie worden verzameld.

In nepnieuws worden meestal opzettelijk woorden en zinnen gebruikt die heftige emoties oproepen, zoals angst. Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek heeft een programma ontwikkeld op basis van machinelearning, Misinfo Classifier, om nepnieuws te onderscheppen op basis van patronen in de taal, met name de hoeveelheid "scherpe" taal. De Europese Commissie en het Europees Parlement gebruiken deze tool al en zullen hem delen met andere gezaghebbende organisaties die factchecken.

Social Rumour is ook software die Commissie en Parlement gebruiken. Het helpt om Twitter-accounts te vinden die bedenkelijke bronnen retweeten. Vervolgens worden de andere tweets van die account doorgelicht om nieuwe narratieven op sociale media te ontdekken. Ook die software wordt beschikbaar gesteld aan gezaghebbende organisaties die factchecken.

Nieuwe oproepen en projecten

  • Het Europees Waarnemingscentrum voor de digitale media (EDMO) bouwt mee aan een multidisciplinaire community van factcheckers, academische onderzoekers en andere belanghebbenden met expertise op het gebied van online-desinformatie. Het project zal meer inzicht geven in allerlei aspecten van desinformatie: actoren, vectoren, tools, methoden, verspreidingsdynamiek, doelgroepen en maatschappelijke impact. Het project krijgt 2,5 miljoen euro subsidie van de Connecting Europe Facility, het Europese programma voor investeringen in infrastructuur.
  • In het kader van Horizon 2020 (thema: Veranderende medialandschappen en Europeanisering) gaan begin 2021, naar aanleiding van een recente oproep, drie projecten van start. De opdracht luidt om onder andere de rol van de media, inclusief sociale media, taal, nieuwsgaring en verschijnselen zoals nepnieuws te onderzoeken. Daarom zullen sommige gesubsidieerde projecten waarschijnlijk aan desinformatie gewijd zijn. Na afloop van de evaluatie in juli zal de Commissie bepalen of desinformatie in de coronacrisis als thema aan de werkprogramma's van de geselecteerde projecten kan worden toegevoegd. De vroegste resultaten kunnen eind 2021 worden verwacht.
  • Een tweede oproep onder Horizon 2020 (maatschappelijke uitdaging 1) naar aanleiding van de coronacrisis had als thema "Impact van de coronamaatregelen op gedrag, maatschappij en economie". Voorstellen konden worden ingediend tot 11 juni 2020. Het doel is maatregelen te formuleren waardoor mensen, gemeenschappen en de bevolking als geheel zich beter houden aan gezondheidsadvies en minder vatbaar zijn voor desinformatie over medische aspecten, beperkende maatregelen, thuisblijven en afstand houden. Bovendien moet worden onderzocht welke factoren bijdragen tot het gebruik van schadelijke zelfmedicatie en het afwijzen van vaccinatie.
  • Het volgende kaderprogramma voor onderzoek en innovatie, Horizon Europa, geeft in zijn eerste werkprogramma aandacht aan "Cultuur, creativiteit en inclusieve samenleving” (cluster 2). Daaronder valt onderzoek naar desinformatie, het toenemende belang van een sterk en onafhankelijk medialandschap en de bestrijding van nepnieuws na de coronacrisis. Mogelijke onderzoeksthema's voor de periode 2021-2022 zijn:
    • de politieke rol van traditionele en nieuwe media, waarbij wordt onderzocht hoe kwaliteitsmedia de journalistieke normen en de democratie kunnen beschermen,
    • de impact van sociale en nieuwe media op gedrag, opvattingen en waarden, individueel en collectief,
    • burgerschapsvorming, met inbegrip van mediageletterdheid