Το δικαίωμα κάθε πολίτη της ΕΕ και των μελών της οικογένειάς του να ζουν, να εργάζονται ή να σπουδάζουν σε οποιοδήποτε κράτος μέλος της ΕΕ αποτελεί ένα από τα θεμέλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πληθώρα πολιτών της ΕΕ και του Ηνωμένου Βασιλείου έχουν πραγματοποιήσει επιλογές ζωής με βάση τα δικαιώματα που σχετίζονται με την ελεύθερη κυκλοφορία βάσει του δικαίου της ΕΕ. 

Η προστασία αυτών των επιλογών ζωής αποτελεί την κύρια προτεραιότητα αφότου ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις.

  • Από τα στοιχεία της εθνικής στατιστικής υπηρεσίας του Ηνωμένου Βασιλείου (ONS, 2018) προκύπτει ότι περίπου 3,7 εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ ζουν στο Ηνωμένο Βασίλειο. Εκτιμάται ότι από αυτούς 985.000 είναι Πολωνοί υπήκοοι, 433.000 Ρουμάνοι και 337.000 Ιρλανδοί υπήκοοι.

  • Εκτιμάται ότι 1,3 εκατ. υπήκοοι του Ηνωμένου Βασιλείου ζουν εντός της ΕΕ των 27 (ΟΗΕ, 2017). Το μεγαλύτερο μέρος αυτών, περίπου 309.000, ζει στην Ισπανία. Ακολουθούν η Ιρλανδία με περίπου 255.000 και η Γαλλία με 185.000 υπηκόους του Ηνωμένου Βασιλείου.

Το περιεχόμενο της συμφωνίας αποχώρησης

Η συμφωνία αποχώρησης εγγυάται στους πολίτες αυτούς και στα μέλη των οικογενειών τους, σε γενικές γραμμές, τα ίδια δικαιώματα με αυτά που έχουν σήμερα: μπορούν να συνεχίσουν να ζουν, να σπουδάζουν, να εργάζονται και να ταξιδεύουν ελεύθερα μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και της ΕΕ.

Το ίδιο ισχύει και για κάθε πολίτη της ΕΕ που μεταβαίνει στο Ηνωμένο Βασίλειο ή για κάθε υπήκοο του Ηνωμένου Βασιλείου που μεταβαίνει σε κράτος μέλος της ΕΕ κατά τη μεταβατική περίοδο.

Ποιος προστατεύεται από τη συμφωνία αποχώρησης;

Η συμφωνία αποχώρησης προστατεύει τους πολίτες της ΕΕ που θα διαμένουν στο Ηνωμένο Βασίλειο και τους υπηκόους του Ηνωμένου Βασιλείου που θα διαμένουν σε ένα από τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ κατά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.

Προστατεύει επίσης τα μέλη της οικογένειας τα οποία έχουν το δικαίωμα βάσει του δικαίου της ΕΕ (όπως σύζυγοι και καταχωρισμένοι σύντροφοι, γονείς, παππούδες/γιαγιάδες, παιδιά, εγγόνια και πρόσωπα σε υφιστάμενη σταθερή σχέση) να ακολουθήσουν στο μέλλον μέλος της οικογένειάς τους.

Τα παιδιά θα προστατεύονται από τη συμφωνία αποχώρησης, ανεξαρτήτως του αν γεννήθηκαν πριν ή μετά την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ και του αν γεννήθηκαν εντός ή εκτός του κράτους υποδοχής στο οποίο διαμένει ο πολίτης της ΕΕ ή ο υπήκοος του Ηνωμένου Βασιλείου.

Η μόνη προβλεπόμενη εξαίρεση αφορά παιδιά γεννημένα μετά την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου, και για τα οποία, σύμφωνα με το εφαρμοστέο οικογενειακό δίκαιο, την αποκλειστική επιμέλεια έχει γονέας που δεν καλύπτεται από τη συμφωνία αποχώρησης. 

Κοινωνική ασφάλιση

Η συμφωνία αποχώρησης προστατεύει όλους τους πολίτες της ΕΕ οι οποίοι, κατά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, θα βρίσκονται σε κατάσταση που αφορά τόσο το Ηνωμένο Βασίλειο όσο και ένα κράτος μέλος κάθε φορά. Προστατεύονται επίσης τα μέλη της οικογένειάς τους και οι κληρονόμοι τους.

Δικαιώματα διαμονής

Οι ουσιαστικές προϋποθέσεις διαμονής είναι και θα παραμείνουν οι ίδιες με εκείνες που προβλέπονται από την ισχύουσα ενωσιακή νομοθεσία για την ελεύθερη κυκλοφορία.

Κατ’ ουσίαν, οι πολίτες της ΕΕ και οι υπήκοοι του Ηνωμένου Βασιλείου πληρούν τις προϋποθέσεις αυτές, εφόσον:

  • είναι μισθωτοί εργαζόμενοι ή αυτοαπασχολούμενοι·
  • διαθέτουν επαρκείς οικονομικούς πόρους και ασφαλιστική κάλυψη ασθένειας·
  • είναι μέλη της οικογένειας άλλου προσώπου το οποίο πληροί αυτές τις προϋποθέσεις·
  • έχουν ήδη αποκτήσει δικαίωμα μόνιμης διαμονής και, ως εκ τούτου, δεν υπόκεινται πλέον σε προϋποθέσεις.

Η συμφωνία αποχώρησης δεν απαιτεί φυσική παρουσία στο κράτος υποδοχής στο τέλος της μεταβατικής περιόδου — προσωρινές απουσίες που δεν επηρεάζουν το δικαίωμα διαμονής και απουσίες μεγαλύτερης διάρκειας που δεν επηρεάζουν το δικαίωμα μόνιμης διαμονής είναι αποδεκτές.

Τα πρόσωπα που προστατεύονται από τη συμφωνία αποχώρησης και τα οποία δεν έχουν ακόμη κατοχυρώσει δικαίωμα μόνιμης διαμονής —αν δεν έχουν ζήσει στο κράτος υποδοχής για διάστημα τουλάχιστον πέντε ετών— θα προστατεύονται πλήρως από τη συμφωνία αποχώρησης και θα μπορούν να συνεχίσουν να διαμένουν στο κράτος υποδοχής και να αποκτήσουν δικαίωμα μόνιμης διαμονής στο κράτος υποδοχής ακόμη και μετά την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ.

Οι πολίτες της ΕΕ και οι υπήκοοι του Ηνωμένου Βασιλείου που θα φθάσουν στο κράτος υποδοχής κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου θα έχουν τα ίδια δικαιώματα και θα υπέχουν τις ίδιες υποχρεώσεις βάσει της συμφωνίας αποχώρησης με εκείνους που είχαν φθάσει στο κράτος υποδοχής πριν από τις 30 Μαρτίου 2019.

Δικαιώματα διαμονής των υπηκόων του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ των 27

Για να επωφεληθούν από τα δικαιώματα αυτά, οι πολίτες ενδέχεται να χρειαστεί να υποβάλουν αίτηση για νέο καθεστώς διαμονής, σύμφωνα με την απόφαση κάθε χώρας να επιλέξει την εφαρμογή του λεγόμενου «συστατικού» ή «δηλωτικού» συστήματος.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παρακολουθεί τη συμμόρφωση στα κράτη μέλη.

Το σύστημα εγκατάστασης των πολιτών της ΕΕ στο Ηνωμένο Βασίλειο

Οι πολίτες της ΕΕ, του ΕΟΧ ή της Ελβετίας που βρίσκονται στο Ηνωμένο Βασίλειο θα πρέπει να υποβάλουν αίτηση για να υπαχθούν στο σύστημα εγκατάστασης των πολιτών της ΕΕ στο ΗΒ ώστε να μπορούν να συνεχίσουν να ζουν στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά τις 30 Ιουνίου 2021.

Εάν η αίτηση γίνει δεκτή, οι πολίτες της ΕΕ θα λάβουν είτε το καθεστώς του εγκατεστημένου προσώπου (που παρέχει δικαίωμα μόνιμης διαμονής) είτε το καθεστώς του δυνάμει εγκατεστημένου προσώπου (διαμονή κάτω των 5 ετών). Η μη υποβολή αίτησης για υπαγωγή στο καθεστώς θα μπορούσε να οδηγήσει σε απέλαση.

Μετά από 5 χρόνια νόμιμης διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι πολίτες της ΕΕ με καθεστώς δυνάμει εγκατεστημένου προσώπου θα μπορούν να υποβάλουν αίτηση για αναβάθμιση της διαμονής τους σε μόνιμη (καθεστώς εγκατεστημένου προσώπου), η οποία παρέχει περισσότερα δικαιώματα και καλύτερη προστασία.

Το σύστημα εγκατάστασης των πολιτών της ΕΕ στο ΗΒ θα παρακολουθείται από ανεξάρτητη αρχή παρακολούθησης στο Ηνωμένο Βασίλειο, η οποία θα εξετάζει τις καταγγελίες πολιτών της ΕΕ και μελών των οικογενειών τους σχετικά με εικαζόμενες παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους βάσει της συμφωνίας αποχώρησης, και θα υποβάλλει σχετικές αναφορές στα θεσμικά όργανα που επιβλέπουν τη συμφωνία αποχώρησης.

Εφαρμογή και παρακολούθηση: τα δικαιώματα των πολιτών

Το κείμενο της συμφωνίας αποχώρησης σχετικά με τα δικαιώματα των πολιτών είναι ιδιαίτερα αναλυτικό, ώστε να μπορούν να το επικαλούνται ευθέως οι πολίτες της ΕΕ ενώπιον των βρετανικών δικαστηρίων και οι υπήκοοι του Ηνωμένου Βασιλείου ενώπιον των δικαστηρίων των κρατών μελών. Οποιεσδήποτε διατάξεις εθνικού δικαίου που δεν συνάδουν με τις διατάξεις της συμφωνίας αποχώρησης θα πρέπει να μην εφαρμόζονται.

Τα δικαστήρια του Ηνωμένου Βασιλείου θα έχουν τη δυνατότητα να υποβάλλουν προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την ερμηνεία του τμήματος της συμφωνίας αποχώρησης που αφορά τα δικαιώματα των πολιτών για περίοδο οκτώ ετών από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου. Για τα ερωτήματα που θα αφορούν αιτήσεις για υπαγωγή στο καθεστώς του εγκατεστημένου προσώπου στο Ηνωμένο Βασίλειο, η εν λόγω οκταετής περίοδος άρχισε ήδη να τρέχει στις 30 Μαρτίου 2019.

Η θέση σε ισχύ και η εφαρμογή των δικαιωμάτων των πολιτών στην Ένωση θα παρακολουθείται από την Επιτροπή, η οποία θα ενεργεί σύμφωνα με τις Συνθήκες της Ένωσης.

Η ανεξάρτητη αρχή παρακολούθησης του Ηνωμένου Βασιλείου θα έχει ισοδύναμες αρμοδιότητες με εκείνες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τα εξής:

  • την παραλαβή και διερεύνηση καταγγελιών πολιτών της Ένωσης και μελών των οικογενειών τους·

  • τη διενέργεια ερευνών με δική της πρωτοβουλία· και

  • την άσκηση προσφυγής ενώπιον των δικαστηρίων του Ηνωμένου Βασιλείου σχετικά με εικαζόμενες παραβιάσεις από τις διοικητικές αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου των υποχρεώσεών τους που απορρέουν από το μέρος της συμφωνίας αποχώρησης που αφορά τα δικαιώματα των πολιτών.

Η ανεξάρτητη αρχή παρακολούθησης και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα αλληλοενημερώνονται ετησίως, μέσω της μικτής επιτροπής που συστάθηκε με τη συμφωνία αποχώρησης, για τα μέτρα που λαμβάνονται σχετικά με την εφαρμογή και την επιβολή των δικαιωμάτων των πολιτών, που προβλέπονται από τη συμφωνία. Στην εν λόγω ενημέρωση θα περιλαμβάνονται, ιδίως, πληροφορίες για τον αριθμό και τη φύση των καταγγελιών που θα έχουν διεκπεραιωθεί και τα τυχόν νομικά μέτρα που θα έχουν ληφθεί σε συνέχεια των εν λόγω καταγγελιών. 

Περισσότερες πληροφορίες: