Zasady odpowiedzialności za środowisko

Celem przepisów UE jest zapobieganie poważnym szkodom środowiskowym w krajach UE i usuwanie skutków tych szkód. Chodzi przykładowo o ochronę gatunków i siedlisk, wód powierzchniowych i gruntowych oraz gleby. W dyrektywie w sprawie odpowiedzialności za środowisko ustalono ogólnounijny system odpowiedzialności oparty na zasadzie „zanieczyszczający płaci”.

Dyrektywa przewiduje, że państwa członkowskie UE wyznaczają różne organy publiczne do pełnienia roli strażnika środowiska naturalnego. Do ich obowiązków należy identyfikowanie sprawców zanieczyszczenia oraz dopilnowanie, aby podmioty odpowiedzialne za stworzenie bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub faktyczne spowodowanie takiej szkody, podjęły lub sfinansowały wymagane środki zapobiegawcze lub naprawcze.

W przeciwieństwie do standardowych zasad dotyczących odpowiedzialności cywilnej dyrektywa nie uprawnia podmiotów prywatnych do odszkodowania z powodu szkód w środowisku. Wyznaczone organy publiczne określają i oceniają natomiast zasięg szkody i uzgadniają we współpracy z podmiotami odpowiedzialnymi za jej spowodowanie, jakie środki naprawcze należy podjąć.

Zakres i wdrażanie przepisów

Dyrektywa w sprawie odpowiedzialności za środowisko była zmieniana trzykrotnie od czasu jej przyjęcia w 2004 r. Celem zmian było zwiększenie zakresu odpowiedzialności za szkody w środowisku spowodowane przez gospodarowanie odpadami pochodzącymi z przemysłu wydobywczego, prowadzenie składowisk oraz działalność na wodach morskich.

W praktyce dyrektywa jest wdrażana przez instytucje wyznaczone przez państwa członkowskie UE. Wdrażanie dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko wspiera grupa ekspertów rządowych z krajów UE, którzy spotykają się regularnie z Komisją Europejską, aby przekazywać zalecenia i koordynować działania podejmowane w ramach dyrektywy w poszczególnych krajach.

Wieloletni program prac

We współpracy z ekspertami rządowymi ds. dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko Komisja wprowadziła wieloletni program prac na lata 2017–2020 w celu osiągnięcia lepszych wyników w realizacji pierwotnych celów dyrektywy.

Trzy filary wieloletniego programu prac to:

  • poprawa bazy dowodowej do celów oceny i podejmowania decyzji przez Komisję, kraje UE, zainteresowane strony i specjalistów
  • wspieranie wdrażania dyrektywy poprzez narzędzia i środki służące bardziej jednolitemu wdrażaniu
  • zapewnienie wystarczającej dostępności zabezpieczeń finansowych, zwłaszcza w przypadku dużych strat lub niewypłacalności.

Komisja Europejska opublikowała w 2010 i 2014 r. sprawozdania na temat skuteczności dotychczasowego wdrożenia dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko. 

Zgłaszanie szkód w środowisku

Osoby fizyczne i organizacje pozarządowe są zgodnie z przepisami dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko uprawnione do zgłaszania organom publicznym wszelkich szkód w środowisku naturalnym lub bezpośredniego zagrożenia takimi szkodami. Mogą one również zakwestionować działanie lub bezczynność organu publicznego w związku z zapobieganiem szkodom w środowisku i ich naprawą.