Health security and infectious diseases

Nadzór i wczesne ostrzeganie

W ostatnich dziesięcioleciach odsetek chorób zakaźnych w UE ogólnie spadł lub utrzymał się na stałym poziomie. Większość zgonów w krajach UE wynika obecnie z chorób niezakaźnych, takich jak rak i choroby układu krążenia. Choroby zakaźne mogą jednak nadal stanowić poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego, jak pokazała nam pandemia koronawirusa. W dzisiejszym zglobalizowanym świecie choroby mogą bardzo szybko rozprzestrzeniać się między państwami.

Wczesne wykrywanie zagrożeń zdrowia wymaga ciągłego, solidnego nadzoru i mechanizmów wczesnego ostrzegania i reagowania. UE utworzyła struktury umożliwiające szybką wymianę informacji między organami ds. zdrowia publicznego państw członkowskich i globalnymi organami, takimi jak Światowa Organizacja Zdrowia, aby jak najszybciej wykryć zagrożenie.

Nadzór nad chorobami zakaźnymi i innymi zagrożeniami zdrowia

Systemy nadzoru służą do monitorowania tendencji w występowaniu chorób zakaźnych. Dzięki nim można określić czynniki ryzyka i obszary działania. Zapewniają one informacje potrzebne do ustalania priorytetów, planowania, wdrażania, jak również przydzielania środków na realizację programów zapobiegawczych oraz na ocenę programów profilaktyki i środków kontroli.

Sieć nadzoru i kontroli epidemiologicznej chorób zakaźnych ustanowiono pierwotnie na mocy decyzji nr 2119/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady.

Decyzję nr 2119/98/WE uchylono i zastąpiono decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1082/2013/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia. Ta nowa decyzja przywróciła sieć nadzoru epidemiologicznego chorób zakaźnych i powiązanych z nimi szczególnych problemów zdrowotnych. Sieć ta zrzesza Komisję, Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) oraz właściwe organy odpowiedzialne na szczeblu krajowym za nadzór epidemiologiczny. Jest ona zarządzana i koordynowana przez ECDC.

Decyzja nr 1082/2013/UE uprawnia Komisję do tworzenia i aktualizacji wykazu chorób zakaźnych i istotnych problemów zdrowotnych, takich jak odporność na środki przeciwdrobnoustrojowe, w celu zapewnienia objęcia ich siecią nadzoru epidemiologicznego. Komisja ustala również definicje przypadków dotyczące każdej choroby zakaźnej, które państwa członkowskie wykorzystują do celów nadzoru i zgłaszania informacji do ECDC, co zapewnia porównywalność i zgodność danych zgromadzonych na poziomie Unii.

Zmieniony wykaz chorób zakaźnych

W czerwcu 2018 r. Komisja przyjęła decyzję wykonawczą aktualizującą wykaz około 50 chorób zakaźnych monitorowanych za pośrednictwem unijnej sieci nadzoru epidemiologicznego. Ten nowy wykaz obejmuje choroby zakaźne, które pojawiły się lub ponownie pojawiły się w ostatnim czasie, takie jak gorączka chikungunya, denga, neuroborelioza z Lyme i Zika. W decyzji dokonano również przeglądu definicji przypadku w odniesieniu do kilku innych chorób zakaźnych i powiązanych problemów zdrowotnych, takich jak oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe i zakażenia związane z opieką zdrowotną. Wykaz jest zgodny z najnowszymi danymi naukowymi i został opracowany z pomocą i zgodnie z wiedzą ekspercką ECDC. Odpowiada on klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).

W przypadku innych rodzajów zagrożeń nadzór mający na celu określenie tendencji i zmian w profilu ryzyka wymaga różnych podejść. Komisja utrzymuje kontakt z odpowiednimi unijnymi agencjami i organami państw członkowskich UE, aby zapewnić dostosowanie planów gotowości do zmieniających się zagrożeń.

System wczesnego ostrzegania i reagowania (EWRS)

EWRS jest systemem wczesnego ostrzegania, który służy przekazywaniu na szczeblu Unii ostrzeżeń dotyczących poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia, zgodnie z art. 8 decyzji 1082/2013/UE. Ten poufny system internetowy umożliwia stałą komunikację Komisji Europejskiej z wyznaczonymi właściwymi organami odpowiedzialnymi na szczeblu krajowym (zwanymi „właściwymi organami EWRS”). Państwa UE mogą ostrzegać, wymieniać informacje i koordynować krajowe reakcje na poważne zagrożenia transgraniczne w sposób szybki i bezpieczny.

System jest własnością Komisji Europejskiej, a operatorem platformy informatycznej jest ECDC. EWRS z powodzeniem stosowano do celów ostrzegania, współdzielenia informacji i koordynowania działań w reakcji na przypadki chorób, np. zespół ostrej niewydolności oddechowej (SARS), grypę pandemiczną A(H1N1), ebolę, wirus Zika, COVID-19 i inne transgraniczne ogniska chorób zakaźnych.

Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2017/253 z dnia 13 lutego 2017 r. ustanawia procedury powiadamiania o zagrożeniach w ramach systemu wczesnego ostrzegania i reagowania oraz procedury wymiany informacji, przeprowadzania konsultacji i koordynacji działań podejmowanych w odpowiedzi na takie zagrożenia.

Kiedy i w jaki sposób EWRS jest aktywowany

Właściwe organy EWRS lub Komisja Europejska wydają ostrzeżenie w przypadku, gdy poważne transgraniczne zagrożenie zdrowia:

  • jest nietypowe lub nieoczekiwane dla danego miejsca i czasu
  • powoduje znaczną zachorowalność lub śmiertelność, lub szybko wzrasta 
  • przekracza krajowe zdolności reagowania i dotyczy więcej niż jednego państwa UE 
  • może wymagać skoordynowanej reakcji na szczeblu Unii.

Ostrzeżenia są wysyłane nie później niż 24 godziny od momentu, gdy dane państwo UE lub Komisja po raz pierwszy dowiedzą się o zagrożeniu. Na przykład pierwsze ostrzeżenie o zagrożeniu, które później stało się znane jako SARS-CoV-2 (wirus wywołujący COVID-19), zostało wysłane przez Komisję już 9 stycznia 2020 r., czyli kilka dni po tym, jak Chiny zasygnalizowały istnienie nieznanego wirusa.

Korzystanie z EWRS może obejmować wymianę danych osobowych niezbędnych do identyfikacji osób zakażonych oraz osób potencjalnie zagrożonych (tzw. „dane dotyczące ustalania kontaktów zakaźnych”). Odbywa się to zgodnie z obowiązującymi przepisami o ochronie danych (rozporządzenie (UE) 2016/679 i rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE ) 2018/1725). W związku z tym w czerwcu 2017 r. Komisja przyjęła zalecenie (UE) 2017/1140 w sprawie danych osobowych, które można wymieniać za pośrednictwem EWRS.

Udoskonalenia EWRS

EWRS został przeprojektowany w celu umożliwienia lepszej oceny sytuacji w przypadku transgranicznego zagrożenia zdrowia, a nowa wersja systemu funkcjonuje od listopada 2019 r.

Do platformy dodano następujące nowe moduły i funkcje:

  • moduł dotyczący gotowości i informowania o ryzyku w celu wymiany odpowiedniej dokumentacji, planów i strategii krajowych
  • moduł oceny sytuacji dostarczający informacji kontekstowych związanych z konkretnymi wydarzeniami i zawierający funkcję wyświetlania rekordów, umożliwiający państwom UE dzielenie się informacjami w odpowiednim formacie na temat liczby przypadków i dodatkowymi istotnymi informacjami

Głównym celem procesu przeprojektowania jest powiązanie EWRS z innymi unijnymi systemami ostrzegania. Obecnie EWRS jest powiązany z dwoma systemami ostrzegania: 

Aby umożliwić bezpośrednią komunikację i współpracę między różnymi sektorami, w nadchodzących latach planuje się połączenie EWRS z większą liczbą unijnych systemów ostrzegania i informowania.