Health security and infectious diseases

Substances of human origin

Εκτίμηση του κινδύνου

Endocrine disruptors

Biocides

Επιτήρηση και έγκαιρη προειδοποίηση

Τις τελευταίες δεκαετίες, τα ποσοστά λοιμωδών νόσων είτε μειώθηκαν είτε παρέμειναν σταθερά στην ΕΕ. Η πλειονότητα των θανάτων στις χώρες της ΕΕ οφείλεται πλέον σε μη λοιμώδεις νόσους, όπως ο καρκίνος και οι καρδιαγγειακές παθήσεις. Ωστόσο, οι λοιμώδεις νόσοι μπορούν ακόμη να δημιουργήσουν σοβαρά προβλήματα στη δημόσια υγεία, όπως έχει αποδείξει η πανδημία του κορονοϊού. Στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο όπου ζούμε σήμερα, οι νόσοι μπορούν να εξαπλωθούν πολύ γρήγορα από τη μια χώρα στην άλλη.

Ο έγκαιρος εντοπισμός των απειλών κατά της υγείας απαιτεί συνεχή και σταθερή επιτήρηση και μηχανισμούς έγκαιρης προειδοποίησης και αντίδρασης. Η ΕΕ έχει δημιουργήσει δομές που επιτρέπουν την ταχεία ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των αρμόδιων για τη δημόσια υγεία αρχών των κρατών μελών και των παγκόσμιων φορέων, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, για τον εντοπισμό απειλών το συντομότερο δυνατόν.

Επιτήρηση λοιμωδών νόσων και άλλων απειλών κατά της υγείας

Τα συστήματα επιτήρησης παρέχουν πληροφορίες για την παρακολούθηση των τάσεων των μεταδοτικών νόσων και συμβάλλουν στον προσδιορισμό των παραγόντων κινδύνου και των τομέων παρέμβασης. Παρέχουν επίσης πληροφορίες για τον καθορισμό προτεραιοτήτων, τον προγραμματισμό, την υλοποίηση και την κατανομή των πόρων για τα προγράμματα πρόληψης, καθώς και για την αξιολόγηση των προγραμμάτων αυτών και των μέτρων ελέγχου.

Με την απόφαση αριθ. 2119/98/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου συστάθηκε αρχικά το δίκτυο επιδημιολογικής επιτήρησης και ελέγχου των μεταδοτικών νόσων.

Η απόφαση αριθ. 2119/98/ΕΚ καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από την απόφαση αριθ. 1082/2013/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με σοβαρές διασυνοριακές απειλές κατά της υγείας. Η νέα αυτή απόφαση αναβίωσε το δίκτυο επιδημιολογικής επιτήρησης των μεταδοτικών νόσων και των συναφών ειδικών ζητημάτων υγείας. Στο δίκτυο αυτό συμμετέχουν η Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ECDC) και οι αρχές που είναι αρμόδιες σε εθνικό επίπεδο για την επιδημιολογική επιτήρηση. Το ECDC αναλαμβάνει τη λειτουργία και τον συντονισμό του δικτύου.

Η απόφαση αριθ. 1082/2013/ΕΕ εξουσιοδοτεί την Επιτροπή να καταρτίζει και να επικαιροποιεί τον κατάλογο λοιμωδών νόσων και συναφών ζητημάτων υγείας, όπως η μικροβιακή αντοχή, ώστε να διασφαλίζεται η κάλυψή τους από το δίκτυο επιδημιολογικής επιτήρηση. Η Επιτροπή καθορίζει επίσης τους ορισμούς κρουσμάτων για κάθε λοιμώδη νόσο τους οποίους τα κράτη μέλη χρησιμοποιούν για την επιτήρηση και την υποβολή εκθέσεων στο ECDC, προκειμένου να διασφαλίζεται η συγκρισιμότητα και η συμβατότητα των συλλεγόμενων δεδομένων σε επίπεδο Ένωσης.

Αναθεωρημένος κατάλογος λοιμωδών νόσων

Τον Ιούνιο του 2018, η Επιτροπή εξέδωσε εκτελεστική απόφαση για την επικαιροποίηση του καταλόγου 50 περίπου λοιμωδών νόσων που παρακολουθούνται μέσω του δικτύου επιδημιολογικής επιτήρησης της ΕΕ. Ο νέος αυτός κατάλογος περιλαμβάνει μεταδοτικές νόσους που έχουν εμφανιστεί ή επανεμφανιστεί πρόσφατα, όπως οι λοιμώξεις από τον ιό Chikungunya και τον ιό Ζίκα, ο δάγκειος πυρετός και η νευροβορρελίωση Lyme. Η απόφαση αναθεώρησε επίσης τους ορισμούς κρουσμάτων για διάφορες άλλες μεταδοτικές νόσους και συναφή ζητήματα υγείας, όπως η μικροβιακή αντοχή και οι λοιμώξεις που συνδέονται με την υγειονομική περίθαλψη. Ο κατάλογος είναι σύμφωνος με τα πλέον πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα και έχει καταρτιστεί με τη βοήθεια και την εμπειρογνωσία του ECDC. Ανταποκρίνεται επίσης στο σύστημα ταξινομήσεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ).

Για άλλα είδη απειλών, η επιτήρηση για τον εντοπισμό τάσεων και αλλαγών στο προφίλ κινδύνου απαιτεί διαφορετικές προσεγγίσεις. Η Επιτροπή διατηρεί επαφές με τους αρμόδιους οργανισμούς της ΕΕ και τις αρχές των χωρών της ΕΕ για να διασφαλίζει ότι τα σχέδια ετοιμότητας εξελίσσονται με σκοπό την αντιμετώπιση των μεταβαλλόμενων απειλών.

Σύστημα Έγκαιρης Προειδοποίησης και Αντίδρασης (ΣΕΠΑ)

Το ΣΕΠΑ είναι ένα σύστημα έγκαιρης κοινοποίησης προειδοποιήσεων σε επίπεδο ΕΕ σχετικά με σοβαρές διασυνοριακές απειλές κατά της υγείας, όπως ορίζει το άρθρο 8 της απόφασης αριθ. 1082/2013/ΕΕ. Αυτό το εμπιστευτικό διαδικτυακό σύστημα επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στις εντεταλμένες αρχές που είναι αρμόδιες σε εθνικό επίπεδο (οι λεγόμενες αρμόδιες για το ΣΕΠΑ αρχές) να βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία. Οι χώρες της ΕΕ μπορούν να προειδοποιούν, να ανταλλάσσουν πληροφορίες και να συντονίζουν τις εθνικές αντιδράσεις σε σοβαρές διασυνοριακές απειλές έγκαιρα και με ασφάλεια.

Το σύστημα αποτελεί ιδιοκτησία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και η πλατφόρμα πληροφορικής τελεί υπό τη διαχείριση του ECDC. Το ΣΕΠΑ έχει ήδη χρησιμοποιηθεί με επιτυχία για την προειδοποίηση, την ανταλλαγή πληροφοριών και τον συντονισμό των μέτρων για την αντιμετώπιση προηγούμενων επιδημιών, όπως το σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο (SARS), η πανδημική γρίπη A (H1N1), ο ιός Έμπολα, ο ιός Ζίκα, η νόσος COVID-19, και άλλων διασυνοριακών επιδημιών μεταδοτικών νόσων.

Η εκτελεστική απόφαση (ΕΕ) 2017/253 της Επιτροπής, της 13ης Φεβρουαρίου 2017, καθορίζει τις διαδικασίες για την κοινοποίηση συναγερμών στο πλαίσιο του ΣΕΠΑ και για την ανταλλαγή πληροφοριών, τη διαβούλευση και τον συντονισμό των αντιδράσεων σε διασυνοριακές απειλές κατά της υγείας.

Χρόνος και τρόπος ενεργοποίησης του ΣΕΠΑ

Οι αρμόδιες για το ΣΕΠΑ αρχές ή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκδίδουν προειδοποίηση σε περίπτωση σοβαρής διασυνοριακής απειλής κατά της υγείας η οποία:

  • είναι ασυνήθης ή απρόσμενη για τον συγκεκριμένο τόπο και χρόνο
  • προκαλεί σημαντική νοσηρότητα ή θνησιμότητα ή εξαπλώνεται ραγδαία σε κλίμακα 
  • υπερβαίνει την εθνική ικανότητα αντίδρασης και πλήττει περισσότερες από μία χώρες της ΕΕ 
  • ενδέχεται να απαιτεί συντονισμένη αντίδραση σε επίπεδο Ένωσης

Οι προειδοποιήσεις εκδίδονται το αργότερο εντός 24 ωρών από τη στιγμή που η χώρα της ΕΕ ή η Επιτροπή διαπιστώνουν για πρώτη φορά την απειλή. Για παράδειγμα, η πρώτη κοινοποίηση για τον ιό που έγινε αργότερα γνωστός ως SARS-CoV-2 (ο ιός που προκαλεί τη νόσο COVID-19) εκδόθηκε από την Επιτροπή ήδη από τις 9 Ιανουαρίου 2020, μερικές ημέρες αφότου η Κίνα επισήμανε την ύπαρξη ενός άγνωστου ιού.

Η χρήση του ΣΕΠΑ μπορεί να περιλαμβάνει την ανταλλαγή προσωπικών δεδομένων (τα λεγόμενα «δεδομένα ιχνηλάτησης επαφών») που είναι αναγκαία για την ταυτοποίηση των ατόμων που έχουν προσβληθεί καθώς και των ατόμων που ενδεχομένως κινδυνεύουν. Η ανταλλαγή δεδομένων πραγματοποιείται σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία για την προστασία των δεδομένων (κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 και κανονισμός (ΕΕ) 2018/1725 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου). Επιπλέον, τον Ιούνιο του 2017, η Επιτροπή εξέδωσε τη σύσταση (ΕΕ) 2017/1140 για τα προσωπικά δεδομένα που μπορούν να ανταλλάσσονται μέσω του ΣΕΠΑ.

Βελτιώσεις του ΣΕΠΑ

Το ΣΕΠΑ επανασχεδιάστηκε προκειμένου να βελτιωθεί η ικανότητα αντίληψης της κατάστασης σε περίπτωση διασυνοριακής απειλής κατά της υγείας. Η νέα έκδοση είναι πλήρως λειτουργική από τον Νοέμβριο του 2019.

Στην πλατφόρμα προστέθηκαν οι εξής νέες ενότητες και λειτουργίες:

  • η ενότητα «Ετοιμότητα και ενημέρωση σχετικά με τους κινδύνους» με σκοπό την ανταλλαγή συναφών εγγράφων, εθνικών σχεδίων και στρατηγικών
  • η ενότητα «Αντίληψη της κατάστασης», η οποία παρέχει συγκυριακές πληροφορίες που συνδέονται με συγκεκριμένα γεγονότα, και η λειτουργία «Κατάλογος γραμμικής καταγραφής», η οποία επιτρέπει στις χώρες της ΕΕ να ανταλλάσσουν με καθορισμένο τρόπο τον αριθμό των κρουσμάτων και πρόσθετες σχετικές πληροφορίες

Βασικός στόχος αυτής της διαδικασίας επανασχεδιασμού είναι η διασύνδεση του ΣΕΠΑ με άλλα συστήματα προειδοποίησης της ΕΕ. Επί του παρόντος, το ΣΕΠΑ είναι διασυνδεδεμένο με 2 συστήματα προειδοποίησης: 

Χάρη σε σχέδια για τη διασύνδεση περισσότερων ενωσιακών συστημάτων προειδοποίησης και ενημέρωσης κατά τα επόμενα έτη, στόχος είναι να καταστεί δυνατή η άμεση επικοινωνία και συνεργασία μεταξύ των διαφόρων τομέων.