Dane statystyczne dotyczące przyczyn zgonu

Dane pozyskano w lipcu 2018 r.

Planowana aktualizacja artykułu: grudzień 2019 r.

Najważniejsze punkty

W 2015 r. na Węgrzech odnotowano najwyższy w państwach członkowskich UE standaryzowany współczynnik umieralności z powodu raka płuc i raka jelita grubego.

Najniższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw w 2015 r. zgłosiły Cypr i Grecja.

W 2015 r. w UE standaryzowane współczynniki umieralności były wyższe w przypadku mężczyzn niż w przypadku kobiet w odniesieniu do niemal wszystkich głównych przyczyn zgonów.

Przyczyny zgonu — standaryzowany współczynnik umieralności, UE-28, 2015 r.
(na 100 tys. mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)

Prezentowany artykuł zawiera przegląd najnowszych danych statystycznych dotyczących przyczyn zgonu w Unii Europejskiej (UE). Przypisując wszystkie zgony w populacji wyjściowym przyczynom zgonu, można ocenić ryzyko śmierci związane z określonymi chorobami i innymi przyczynami; takie dane liczbowe można następnie analizować według wieku, płci, państwa, w którym nastąpił zgon / miejsca zamieszkania zmarłej osoby oraz regionu (NUTS poziom 2), wykorzystując przy tym standaryzowane współczynniki umieralności.

Pełny artykuł

Główne ustalenia statystyczne

Najnowsze szacunkowe informacje dotyczące przyczyn zgonu w UE-28 są dostępne za rok odniesienia 2015. Z tabeli 1 wynika, że zdecydowanie najczęstszymi przyczynami zgonu w UE były choroby układu krążenia i choroby nowotworowe (nowotwory złośliwe).

Tablica 1: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności, 2015 r.
(na 100 tys. mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)

Zmiany w latach 2005–2015

W latach 2005–2015 standaryzowane współczynniki umieralności z powodu nowotworów złośliwych, choroby niedokrwiennej serca i wypadków komunikacyjnych wykazywały tendencję spadkową

Między rokiem 2005 a 2015 w UE-28 odnotowano spadek standaryzowanego współczynnika umieralności z powodu chorób nowotworowych – o 11,5 % w przypadku mężczyzn oraz o 6,1 % w przypadku kobiet — zob. wykresy 1 i 2. Większe spadki zaobserwowano w przypadku zgonów spowodowanych chorobą niedokrwienną serca – o 30,3 % w grupie mężczyzn i o 34,3 % w populacji kobiet. Natomiast największe spadki odnotowano w odniesieniu do zgonów na skutek wypadków komunikacyjnych, w przypadku których umieralność mężczyzn zmniejszyła się o 43,3 %, a kobiet o 44,3 %. Standaryzowany współczynnik umieralności kobiet z powodu raka sutka obniżył się o 10,1 %, co stanowiło większy spadek niż ten, który miał miejsce w przypadku umieralności z powodu wszystkich rodzajów nowotworów złośliwych ogółem. Z drugiej strony umieralność z powodu chorób układu nerwowego wzrosła w przypadku mężczyzn o 25,9 %, a w przypadku kobiet o 31,9 %. Chociaż standaryzowany współczynnik umieralności z powodu raka płuc (uwzględniając również raka tchawicy i oskrzeli) wzrósł w przypadku mężczyzn i kobiet, skala zmiany zdecydowanie się różni: w przypadku mężczyzn odnotowano wzrost o 3,9 % (z tendencją spadkową od 2009 r.), natomiast w przypadku kobiet wzrost wyniósł aż 56,0 %.

Wykres 1: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności na 100 tys. mieszkańców, mężczyźni, UE-28, 2005–2015
(2010 = 100)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr) i (hlth_cd_asdr2)
Wykres 2: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności na 100 tys. mieszkańców, kobiety, UE-28, 2005–2015
(2010 = 100)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr) i (hlth_cd_asdr2)

Przyczyny zgonu w 2015 r. w podziale według państw

W 2015 r. standaryzowany współczynnik umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca w UE-28 wynosił 127 zgonów na 100 tys. mieszkańców

Do chorób układu krążenia zaliczają się schorzenia związane z nadciśnieniem, poziomem cholesterolu, cukrzycą i paleniem; najczęstszymi przyczynami zgonu w wyniku schorzeń układu krążenia są choroba niedokrwienna serca i choroby mózgowo-naczyniowe. W 2015 r. choroba niedokrwienna serca była przyczyną 127 zgonów na 100 tys. mieszkańców w UE-28. Państwami członkowskimi UE o najwyższym standaryzowanym współczynniku umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca były: Litwa, Łotwa, Słowacja i Węgry – w każdym z tych krajów w 2015 r. odnotowano blisko lub ponad 400 zgonów na 100 tys. mieszkańców. Na drugim końcu skali znalazły się Francja, Niderlandy, Portugalia, Hiszpania, Belgia, Luksemburg i Dania. Państwa te zgłosiły najniższe standaryzowane współczynniki umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca – poniżej 100 zgonów na 100 tys. mieszkańców w 2015 r.; podobna sytuacja miała miejsce w Liechtensteinie, Norwegii i Szwajcarii.

Na Węgrzech odnotowano najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu raka płuc i raka jelita grubego

Główną przyczyną zgonów w UE-28 były nowotwory złośliwe – w 2015 r. z tego powodu odnotowano średnio 261 zgonów na 100 tys. mieszkańców. Najczęściej występujące nowotwory złośliwe, w przypadku których standaryzowany współczynnik umieralności przekraczał 10 zgonów na 100 tys. mieszkańców, dotyczyły: tchawicy, oskrzeli i płuc; okrężnicy, zgięcia esiczo-odbytniczego, odbytnicy, odbytu i kanału odbytu; sutka; trzustki; prostaty; żołądka; wątroby i przewodów żółciowych.

Na nowotwory złośliwe najczęściej zapadali mieszkańcy Węgier, Chorwacji, Słowacji, Słowenii i Polski — w 2015 r. odnotowano co najmniej 300 zgonów na 100 tys. mieszkańców; bardzo zbliżone do tego poziomu były także wskaźniki umieralności w Estonii, na Łotwie i w Danii, a także w Serbii. Na Węgrzech odnotowano zdecydowanie najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu raka płuc wśród państw członkowskich UE w 2015 r. (89 zgonów na 100 tys. mieszkańców), następnymi w kolejności krajami były: Polska (70 zgonów na 100 tys. mieszkańców), Dania (69 zgonów na 100 tys. mieszkańców), Niderlandy (66 zgonów na 100 tys. mieszkańców) oraz Chorwacja (65 zgonów na 100 tys. mieszkańców); 70 zgonów na 100 tys. mieszkańców zgłosiła również Serbia. Najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu raka jelita grubego odnotowano także na Węgrzech (54 zgony na 100 tys. mieszkańców), w Chorwacji wskaźnik ten wyniósł 50 zgonów na 100 tys. mieszkańców, a na Słowacji 49 zgonów na 100 tys. mieszkańców.

Choroby układu oddechowego stanowiły trzecią najczęstszą przyczynę zgonu w UE-28

Po chorobach układu krążenia i nowotworach złośliwych trzecią najczęstszą przyczyną zgonów w UE-28 były choroby układu oddechowego – średnio 88 zgonów na 100 tys. mieszkańców w 2015 r. Spośród tej grupy schorzeń śmierć powodowały najczęściej przewlekłe choroby dolnych dróg oddechowych, a w następnej kolejności zapalenie płuc. Choroby układu oddechowego mają związek z wiekiem, dlatego też zdecydowaną większość zgonów nimi spowodowanych odnotowano wśród osób w wieku co najmniej 65 lat.

Najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu chorób układu oddechowego w państwach członkowskich UE odnotowano w Zjednoczonym Królestwie (142 zgony na 100 tys. mieszkańców), Irlandii (135 zgonów na 100 tys. mieszkańców), Portugalii (126 zgonów na 100 tys. mieszkańców), Grecji (122 zgony na 100 tys. mieszkańców) oraz Danii (118 zgonów na 100 tys. mieszkańców).

Najniższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw odnotowano na Cyprze i w Grecji

Zewnętrzne przyczyny zgonu obejmują między innymi zgony w wyniku umyślnego działania na własną szkodę (samobójstwa) oraz zgony spowodowane wypadkami komunikacyjnymi. Chociaż samobójstwo nie jest częstą przyczyną zgonu, a dane z niektórych państw członkowskich UE mogą być zaniżone, często uważa się je za istotny czynnik zwracający uwagę na kwestie, które dane społeczeństwo powinno rozwiązać lub którym powinno się uważniej przyjrzeć. W 2015 r. w UE-28 odnotowano średnio 11 zgonów z powodu samobójstwa na 100 tys. mieszkańców. Najniższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw w 2015 r. odnotowano na Cyprze i w Grecji (odpowiednio 4 i 5 zgonów na 100 tys. mieszkańców), a stosunkowo niskie wartości tego współczynnika – mniej niż 8 zgonów na 100 tys. mieszkańców – również we Włoszech, Zjednoczonym Królestwie, Hiszpanii i na Malcie. Z państw EFTA i państw kandydujących szczególnie niskie wskaźniki zgłosiły Liechtenstein i Turcja. Standaryzowany współczynnik umieralności z powodu samobójstw na Litwie (30 zgonów na 100 tys. mieszkańców) był prawie trzykrotnie wyższy od średniej dla UE-28.

Najniższy standaryzowany współczynnik umieralności z powodu wypadków komunikacyjnych odnotowano w Szwecji, na Malcie, w Irlandii i Zjednoczonym Królestwie

Chociaż do wypadków komunikacyjnych dochodzi codziennie, w 2015 r. w UE-28 częstotliwość zgonów z tego powodu (standaryzowany współczynnik umieralności – 5,8 na 100 tys. mieszkańców) była niższa niż częstotliwość zgonów będących wynikiem samobójstwa. W 2015 r. najwyższy standaryzowany współczynnik umieralności w wyniku wypadków komunikacyjnych (co najmniej 10,0 zgonów na 100 tys. mieszkańców) odnotowano w Rumunii, na Łotwie, w Chorwacji i na Litwie, natomiast po przeciwnej stronie skali znalazły się Szwecja, Malta, Irlandia i Zjednoczone Królestwo, które zgłosiły mniej niż 3,6 zgonów na 100 tys. mieszkańców. Z państw EFTA podobnie niskie wskaźniki odnotowały Liechtenstein i Norwegia.

Przyczyny zgonu w 2015 r. w podziale według płci

Standaryzowane współczynniki umieralności mężczyzn były wyższe niż kobiet w przypadku prawie wszystkich głównych przyczyn zgonów

W 2015 r. w UE-28 standaryzowane współczynniki umieralności w przypadku wszystkich głównych przyczyn zgonów (z wyjątkiem raka sutka) były wyższe w populacji mężczyzn niż kobiet — zob. wykres 3. Standaryzowane współczynniki umieralności z powodu nadużywania alkoholu i uzależnienia od narkotyków były ponad cztery razy wyższe dla mężczyzn niż dla kobiet, natomiast umieralność wśród mężczyzn z powodu umyślnego działania na własną szkodę oraz HIV ponad trzykrotnie przewyższała umieralność kobiet.

Wykres 3: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności, UE-28, 2015 r.
(na 100 tys. mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)

Liczba zgonów spowodowanych chorobami nowotworowymi była zasadniczo wyższa w przypadku mężczyzn niż w przypadku kobiet, istnieje jednak pewna liczba nowotworów, które dominują tylko u jednej płci, np. rak sutka u kobiet, zaś niektóre rodzaje nowotworów dotyczą wyłącznie jednej płci, np. rak macicy w przypadku kobiet czy rak prostaty u mężczyzn. W 2015 r. rak sutka był przyczyną 32,7 zgonów na 100 tys. kobiet zamieszkałych w UE-28. Najwyższe standaryzowane współczynniki umieralności odnotowano w Chorwacji (43,1 na 100 tys. kobiet), na Słowacji (40,6 na 100 tys. kobiet) i na Węgrzech (39,3 na 100 tys. kobiet). Z drugiej strony w 2015 r. liczba zgonów spowodowanych rakiem sutka wynosiła mniej niż 30,0 zgonów na 100 tys. kobiet zamieszkałych w Hiszpanii, Finlandii, Portugalii, Szwecji i Republice Czeskiej, a także w Norwegii (z państw EFTA) i Turcji (z państw kandydujących).

Na Litwie, Łotwie, Słowacji i Węgrzech odnotowano najwięcej przypadków zachorowań na chorobę niedokrwienną serca wśród mężczyzn i kobiet

Najwyższe standaryzowane współczynniki umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca wśród mężczyzn i kobiet odnotowano na Litwie, Łotwie, Słowacji i Węgrzech, natomiast najmniejszą liczbę zgonów z powodu choroby niedokrwiennej serca wśród mężczyzn i kobiet odnotowano we Francji i Niderlandach. Umieralność z powodu choroby niedokrwiennej serca była wyższa w przypadku mężczyzn w każdym z państw członkowskich UE — zob. wykres 4 — przy czym największe różnice między płciami odnotowano w trzech państwach członkowskich regionu Bałtyku.

Wykres 4: Zgony spowodowane chorobą niedokrwienną serca – standaryzowany współczynnik umieralności, 2015 r.
(na 100 tys. mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)

Podobnie, standaryzowane współczynniki umieralności w wyniku samobójstwa były systematycznie wyższe dla mężczyzn niż dla kobiet — zob. wykres 5. Największą różnicę w wartości tego współczynnika między mężczyznami i kobietami w 2015 r. odnotowano na Litwie, gdzie współczynnik dla mężczyzn wyniósł 56,3 zgonów na 100 tys., a dla kobiet – 10,1 zgonów na 100 tys. Z kolei biorąc pod uwagę stosunek między wartościami tego wskaźnika dla mężczyzn i dla kobiet, w Polsce i Rumunii współczynnik umieralności mężczyzn był ponad sześciokrotnie wyższy niż współczynnik umieralności kobiet. Stosunek ten był najniższy w Szwecji, Belgii, Luksemburgu, Danii i Niderlandach, gdzie standaryzowane współczynniki umieralności z powodu samobójstwa mężczyzn były mniej niż 3,0 raza wyższe niż współczynniki umieralności kobiet.

Wykres 5: Zgony w wyniku samobójstwa– standaryzowany współczynnik umieralności, 2015 r.
(na 100 tys. mieszkańców)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)

Przyczyny zgonów osób poniżej 65. roku życia w 2015 r.

W przypadku osób w wieku poniżej 65 lat względne znaczenie głównych przyczyn zgonów przedstawiało się nieco odmiennie (zob. tablica 2). Nowotwory złośliwe były najczęstszą przyczyną zgonów w tej grupie wiekowej – średnio 78 zgonów na 100 tys. mieszkańców w UE-28 w 2015 r., a następnie choroby układu krążenia – 46 zgonów na 100 tys. mieszkańców. W odróżnieniu od danych dla całej populacji choroby układu oddechowego nie znalazły się wśród trzech najczęstszych przyczyn zgonów osób w wieku poniżej 65 lat: standaryzowany współczynnik umieralności z powodu chorób układu oddechowego był niższy niż współczynnik umieralności z powodu chorób układu pokarmowego i tylko nieco wyższy od współczynnika umieralności w wyniku samobójstw.

Tablica 2: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności, 2015 r.
(na 100 tys. mieszkańców w wieku poniżej 65 lat)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr2)

W latach 2005–2015 współczynniki umieralności osób w wieku poniżej 65 lat w UE-28 obniżyły się w przypadku każdej z głównych przyczyn zgonów poza rakiem płuc, jak przedstawiono na wykresie 6. Szczególnie znaczące spadki odnotowano dla wypadków komunikacyjnych i chorób niedokrwiennych serca, w przypadku których liczba zgonów w omawianym okresie zmniejszyła się odpowiednio o 46,7 % oraz 31,9 %.

Wykres 6: Przyczyny zgonu – standaryzowany współczynnik umieralności na 100 tys. mieszkańców w wieku poniżej 65 lat, UE-28, 2005–2015
(2010 = 100)
Źródło: Eurostat (hlth_cd_asdr) i (hlth_cd_asdr2)

Dane źródłowe tablic i wykresów

Źródła danych

Statystyki dotyczące przyczyn zgonu opierają się na dwóch filarach: informacjach medycznych zawartych w aktach zgonu, które można wykorzystać jako podstawę określenia przyczyny zgonu; oraz na oznaczaniu przyczyn zgonu kodami zgodnymi ze stosowanym przez WHO systemem ICD. Wszystkie zgony w populacji identyfikuje się przez wskazanie wyjściowej przyczyny zgonu, innymi słowy — „choroby lub urazu, które zapoczątkowały łańcuch zdarzeń chorobowych prowadzących bezpośrednio do śmierci, bądź okoliczności wypadku lub użycia przemocy, które spowodowały śmiertelny uraz” (definicja przyjęta przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia (w jęz. angielskim)).

Prawidłowość i wiarygodność statystyk dotyczących przyczyn zgonu w pewnym stopniu uzależniona jest od jakości danych przekazanych przez lekarzy wystawiających akty zgonu. Niedokładności mogą wynikać z różnych przyczyn, m.in.:

  • błędów przy wystawianiu aktu zgonu;
  • problemów związanych z diagnozą lekarską;
  • wyboru głównej przyczyny zgonu;
  • wyboru kodu przyczyny zgonu.

Niekiedy przyczyny zgonu nie można określić jednoznacznie: oprócz wskazania choroby, która bezpośrednio doprowadziła do śmierci, dane medyczne zawarte w akcie zgonu powinny określać także łańcuch przyczynowy związany z dolegliwościami osoby zmarłej. Można podać inne istotne uwarunkowania zdrowotne, które, mimo że nie miały związku z chorobą bezpośrednio prowadzącą do śmierci, mogły wywrzeć niekorzystny wpływ na przebieg choroby i w ten sposób przyczynić się do zgonu. Niekiedy rzeczywiście wyrażane są krytyczne opinie, według których oznaczanie przyczyny zgonu kodem pojedynczej choroby jest podejściem coraz mniej realistycznym z uwagi na wydłużające się średnie trwanie życia i związane z tym zmiany w zachorowalności. W przypadku większości osób zmarłych w wieku co najmniej 65 lat wybór tylko jednej z szeregu możliwych przyczyn zgonu może być w pewnym stopniu mylący. Z tego względu niektóre państwa członkowskie UE zaczęły rozważać kodowanie więcej niż jednej przyczyny zgonu. Eurostat wspiera państwa członkowskie w ich wysiłkach na rzecz opracowania wspólnego zautomatyzowanego systemu kodowania o nazwie IRIS w celu usprawnienia identyfikacji przyczyn zgonu w Europie i poprawy porównywalności danych na ten temat.

Zmieniona europejska populacja standardowa

Liczbę zgonów spowodowanych konkretną przyczyną zgonu można wyrazić w stosunku do wielkości populacji. Można skompilować standaryzowany (w przeciwieństwie do surowego) współczynnik umieralności, który jest niezależny od struktury wiekowej i płciowej populacji. Jest to stosowane, ponieważ większość przyczyn zgonu różni się znacznie w zależności od wieku i płci mieszkańców, a standaryzacja ułatwia porównanie współczynników w czasie i między poszczególnymi krajami.

Europejska populacja standardowa wykorzystywana w celu standaryzacji współczynników surowych została określona w 1976 r., konieczne było zatem dostosowanie jej do zmian w strukturze wiekowej populacji UE, jakie nastąpiły od połowy lat 70. XX wieku. Zmieniona europejska populacja standardowa (ESP) została uzgodniona z państwami członkowskimi UE i obejmuje państwa członkowskie UE-27 (bez Chorwacji) i państwa EFTA na podstawie prognoz demograficznych przeprowadzonych w 2010 r. na lata 2011–2030; stosuje się ją od lata 2013 r.

Kontekst

Statystyki dotyczące przyczyn zgonu, należące do najstarszych dostępnych statystyk medycznych, dostarczają informacji o następujących z czasem zmianach i różnicach w przyczynach zgonu między państwami członkowskimi UE. Statystyki te odgrywają kluczową rolę w ogólnym systemie informacji na temat stanu zdrowia ludności w UE. Mogą być one wykorzystywane do określenia, jakie środki w zakresie profilaktyki i leczenia lub jakie inwestycje w badania mogą wydłużyć średnie trwanie życia ludności.

Ze względu na ogólny brak kompleksowych europejskich statystyk dotyczących zachorowalności dane o przyczynach zgonu są często używane jako narzędzie do oceny systemów opieki zdrowotnej w UE, a ponadto mogą służyć do celów opartej na dowodach polityki w zakresie zdrowia.

UE promuje kompleksowe podejście do walki z chorobami poważnymi i przewlekłymi, polegające na podejmowaniu zintegrowanych działań w odniesieniu do czynników ryzyka w różnych dziedzinach w połączeniu z wysiłkami na rzecz wzmocnienia systemów zdrowotnych w celu poprawy zapobiegania i kontroli. Działania te obejmują:

  • sporządzanie jak najbardziej wiarygodnych i porównywalnych statystyk krajowych, aby mogły one służyć za dobre wskazówki w zakresie prowadzenia skutecznej polityki;
  • wspieranie kampanii na rzecz zwiększania świadomości społecznej i profilaktyki chorób, aktywnie kierowanych do grup i osób indywidualnych narażonych na największe ryzyko zachorowania;
  • systematyczne integrowanie polityki i podejmowanych działań w celu zmniejszenia nierówności w opiece zdrowotnej;
  • tworzenie partnerstw zajmujących się konkretnymi chorobami, na przykład chorobami nowotworowymi.
Bezpośredni dostęp do
Inne artykuły
Tablice
Baza danych
Sekcja specjalna
Publikacje
Metodologia
Prawodawstwo
Wizualizacje
Linki zewnętrzne





Publikacje online

Przyczyny zgonu

Status zdrowotny

Szczególne uwarunkowania zdrowotne

Metodyka

Artykuły na temat ogólnych statystyk zdrowia