Polityka UE w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego

Kształcenie i szkolenie zawodowe jest kluczowym elementem systemów uczenia się przez całe życie, ponieważ umożliwia zdobycie wiedzy, umiejętności i kompetencji wymaganych w określonych zawodach i na rynku pracy.

Czym jest kształcenie i szkolenie zawodowe?

Kształcenie i szkolenie zawodowe (ang. vocational education and training – VET) nie tylko odpowiada na potrzeby gospodarki – w jego ramach osoby uczące się mogą zdobywać umiejętności, które mają znaczenie dla rozwoju osobistego i aktywności obywatelskiej. 

Ponadto jest zasadniczym elementem skutecznej polityki zatrudnienia i polityki społecznej i może zwiększać wydajność i konkurencyjność przedsiębiorstw, a także sprzyjać badaniom naukowym i innowacjom.

Systemy kształcenia i szkolenia zawodowego w Europie opierają się na dobrze rozwiniętej sieci organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego. Zarządzanie sieciami VET odbywa się z udziałem partnerów społecznych, takich jak pracodawcy i związki zawodowe, i w różnych organach, np. izbach, komitetach i radach.

Systemy kształcenia i szkolenia zawodowego obejmują podstawowe i ustawiczne kształcenie i szkolenie zawodowe:

kształcenie zawodowe podstawowe (ang. initial vocational education and training – IVET) jest zazwyczaj prowadzone na poziomie średnim II stopnia lub policealnym, przed rozpoczęciem przez ucznia pracy zawodowej. 

Odbywa się ono albo w szkole (głównie na zajęciach w klasie) albo w środowisku pracy, np. w ośrodkach szkoleniowych lub przedsiębiorstwach. Różni się ono jednak w poszczególnych krajach, w zależności od systemów kształcenia i szkolenia, a także struktur gospodarczych.

Ustawiczne kształcenie i szkolenie zawodowe (ang. continuing vocational education and training – CVET) odbywa się po zakończeniu okresu podstawowego kształcenia i szkolenia lub po rozpoczęciu pracy zawodowej. Jego celem jest podniesienie poziomu wiedzy, zdobycie nowych umiejętności, przekwalifikowanie bądź rozwój osobisty i zawodowy. 

Ustawiczne kształcenie i szkolenie zawodowe głównie odbywa się w środowisku zawodowym, tj. w miejscu pracy.

Średnio 50 proc. młodych Europejczyków w wieku 15-19 lat uczestniczy w programach podstawowego kształcenia i szkolenia zawodowego na poziomie średnim II stopnia. Średnia Unii Europejskiej (UE) nie odzwierciedla jednak znaczących różnic geograficznych – w różnych częściach Europy w programach uczestniczy od 15 do ponad 70 proc. młodzieży.

Unijna polityka w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego a działania na rzecz odbudowy związanej z COVID-19

1 lipca 2020 r. Komisja przedstawiła ambitny program, aby ukierunkować wysiłki na rzecz odbudowy po skutkach pandemii COVID-19 w dziedzinie zatrudnienia i polityki społecznej. Nacisk położono na umiejętności oraz na kształcenie i szkolenie zawodowe. 

Propozycje te przyczynią się znacznie do realizacji planu odbudowy dla Europy przedstawionego przez przewodniczącą Ursulę von der Leyen. Należą do nich:

  • komunikat Komisji dotyczący europejskiego programu na rzecz umiejętności służącego zrównoważonej konkurencyjności, sprawiedliwości i odporności społecznej. W komunikacie przedstawiono 12 działań UE mających na celu wspieranie partnerstw na rzecz umiejętności, podnoszenia i zmiany kwalifikacji zawodowych oraz wspierania uczenia się przez całe życie.

    Jednym z głównych rezultatów tego komunikatu jest pakt na rzecz umiejętności, który został zainicjowany w listopadzie 2020 r. podczas Europejskiego Tygodnia Umiejętności Zawodowych. Jego celem jest zmobilizowanie różnych zainteresowanych stron do podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowywania osób w wieku produkcyjnym – również (w stosownych przypadkach) poprzez partnerstwa. 
     
  • Do komunikatu dołączono dokument roboczy służb Komisji dotyczący oceny zalecenia Rady z 2012 r. w sprawie walidacji uczenia się nieformalnego i pozaformalnego.
     
  • Wniosek Komisji dotyczący zalecenia Rady w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego na rzecz zrównoważonej konkurencyjności, sprawiedliwości społecznej i odporności ma na celu zagwarantowanie, że kształcenie i szkolenie zawodowe wyposaży pracowników – młodych i starszych – w umiejętności potrzebne do wspierania odbudowy gospodarki po pandemii COVID-19. Zagwarantowana ma być również sprawiedliwa społecznie transformacja ekologiczna i cyfrowa. Wniosek został przyjęty przez Radę 24 listopada 2020 r.

    We wniosku przedstawiono propozycje działań na poziomie UE, które wesprą reformę kształcenia i szkolenia zawodowego dzięki jasnym celom ilościowym. Do wniosku dołączony jest dokument roboczy służb Komisji.

Ostatnie zmiany w unijnej polityce w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego

Zalecenie Rady w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego z 2020 r.

24 Listopada 2020 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła zalecenie w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego na rzecz zrównoważonej konkurencyjności, sprawiedliwości społecznej i odporności.

W zaleceniu określono podstawowe zasady zapewniania elastyczności kształcenia i szkolenia zawodowego pod względem szybkiego dostosowywania się do potrzeb rynku pracy, a także pod względem oferowania wysokiej jakości możliwości uczenia się zarówno ludziom młodym, jak i dorosłym.

Zalecenie kładzie duży nacisk na większą elastyczność kształcenia i szkolenia zawodowego, zwiększenie możliwości uczenia się w miejscu pracy i przyuczania do zawodu oraz lepsze zapewnianie jakości.

Zalecenie to również uchyla i zastępuje poprzednie zalecenie EQAVET – europejskie ramy zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym. Nowe zalecenie zawiera zaktualizowane ramy EQAVET ze wskaźnikami jakości i deskryptorami.

Aby promować te reformy, Komisja wspiera centra doskonałości zawodowej, w których partnerzy lokalni współpracują ze sobą, aby rozwijać tzw. ekosystemy umiejętności. Przyczynią się one do rozwoju regionalnego, gospodarczego i społecznego oraz do strategii na rzecz innowacji i inteligentnej specjalizacji.

Deklaracja z Osnabrück z 2020 r.

30 Listopada 2020 r. ministrowie odpowiedzialni za kształcenie i szkolenie zawodowe z państw członkowskich UE, krajów kandydujących, państw EOG-EFTA (Europejskiego Obszaru Gospodarczego – Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu), europejscy partnerzy społeczni i Komisja Europejska zatwierdzili „Deklarację z Osnabrück z 2020 r. w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego jako czynnika odbudowy i sprawiedliwego przechodzenia na gospodarkę cyfrową i ekologiczną”. 

Deklarację z Osnabruck popierają stowarzyszenia organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego na poziomie europejskim (VET4EU2) oraz przedstawiciele osób uczących się w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego (OBESSU, europejska sieć uczniów zawodu). 

W deklaracji określono nowe działania w ramach polityki na lata 2021-2025, które stanowią uzupełnienie zalecenia Rady w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego na rzecz zrównoważonej konkurencyjności, sprawiedliwości społecznej i odporności. Działania te obejmują m.in.: 

  • promowanie odporności i doskonałości poprzez wysokiej jakości, sprzyjające włączeniu społecznemu i elastyczne kształcenie i szkolenie zawodowe 
  • stworzenie nowej kultury uczenia się przez całe życie, podkreślającej znaczenie ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego oraz cyfryzacji 
  • umacnianie zrównoważonego charakteru kształcenia i szkolenia zawodowego 
  • stworzenie europejskiego obszaru kształcenia i szkolenia oraz międzynarodowego kształcenia i szkolenia zawodowego 

Komitet Doradczy ds. Szkolenia Zawodowego poparł opinię w sprawie przyszłości kształcenia i szkolenia zawodowego, która będzie stanowić wkład w politykę Komisji po roku 2020.

Dalsze działania w ramach unijnej polityki w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego

  • Europejskie ramy zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym (EQAVET) to punkt odniesienia, który ma pomóc krajom UE promować i monitorować ciągłe doskonalenie systemów kształcenia i szkolenia zawodowego na podstawie wspólnych europejskich poziomów odniesienia. Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie EQAVET.
     
  • W zaleceniu Rady w sprawie europejskich ram jakości i skuteczności programów przygotowania zawodowego określono 14 kluczowych kryteriów, które kraje UE i zainteresowane strony powinny stosować w celu opracowania wysokiej jakości, skutecznych programów przygotowania zawodowego.
     
  • Europejski sojusz na rzecz przygotowania zawodowego, ustanowiony w 2013 r., skutecznie zmobilizował państwa członkowskie UE, Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu i kraje kandydujące do UE oraz ponad 230 zainteresowanych stron do zaangażowania się w poprawę dostępności, jakości i wizerunku przyuczania do zawodu. W ostatnim czasie do celów sojuszu dodano również mobilność osób przyuczających się do zawodu.
     
  • Europejską sieć uczniów zawodu utworzono, aby młodzi praktykanci byli reprezentowani w dyskusjach na temat kształcenia i szkolenia zawodowego oraz przygotowania zawodowego.
     
  • Odbywający się corocznie od 2016 r. Europejski Tydzień Umiejętności Zawodowych to ogólnoeuropejska kampania, która ma zwiększyć atrakcyjność i poprawić wizerunek kształcenia i szkolenia zawodowego.
     
  • Grupa robocza „ET 2020” ds. kształcenia i szkolenia zawodowego ma wspierać podmioty kształtujące politykę oraz inne zainteresowane strony w opracowywaniu polityki i praktyk. Ostatnia grupa robocza działająca w latach 2018-2020 koncentrowała się na innowacji i cyfryzacji w kształceniu i szkoleniu zawodowym oraz wyższym kształceniu i szkoleniu zawodowym na poziomie systemowym. 
     
  • Międzyagencyjna grupa ds. kształcenia i szkolenia technicznego i zawodowego (IAG-TVET) prowadzona pod kierownictwem UNESCO zapewnia koordynację działań kluczowych organizacji międzynarodowych – między innymi Komisji – zaangażowanych w politykę, programy i badania w dziedzinie kształcenia i szkolenia technicznego i zawodowego (TVET).

Instrumenty finansowe wspierające politykę kształcenia i szkolenia zawodowego

  • Orientacyjna pula środków finansowych programu Erasmus+ wynosi 14,774 mld euro. Z tej kwoty prawie 3 mld euro przeznaczono na kształcenie i szkolenie zawodowe w latach 2014-2020. Co roku około 130 tys. osób uczących się w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego oraz 20 tys. pracowników sektora kształcenia i szkolenia zawodowego korzysta z oferty mobilności w ramach programu Erasmus+. 

    Ponadto prawie 500 projektów dotyczących kształcenia i szkolenia zawodowego jest finansowanych co roku w ramach partnerstw strategicznych Erasmus+. Program wspiera również finansowo inne działania, takie jak sojusze na rzecz umiejętności sektorowych.
     
  • Europejski Fundusz Społeczny (EFS) stanowi ważną dźwignię finansową dla działań w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego. W latach 2014-2020 w ramach celu tematycznego EFS znaczne środki z budżetu udostępniono na działania wspierające kształcenie i szkolenie zawodowe. Blisko 15 mld euro przeznaczono, oprócz innych celów, na wyrównywanie dostępu do uczenia się przez całe życie i promowanie elastycznych ścieżek kształcenia oraz na poprawę przydatności na rynku pracy systemów kształcenia i szkolenia.

Współpracę europejską w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego rozpoczął proces kopenhaski w 2002 r. Z biegiem lat był on dalej poszerzany, czemu służyły na przykład konkluzje z Rygi i komunikat z Brugii.

Prace Komisji w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego są wspierane przez dwie agencje:

  • Europejskie Centrum Rozwoju Kształcenia Zawodowego (CEDEFOP) pomaga przy opracowywaniu europejskiej polityki w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego. Ponadto przyczynia się do wdrażania tej polityki w oparciu o badania naukowe, analizy i informacje na temat funkcjonowania systemów kształcenia i szkolenia zawodowego oraz dotyczącej ich polityki, a także potrzeb w zakresie umiejętności i zapotrzebowania na nie w UE.
     
  • Europejska Fundacja Kształcenia (ETF) przyczynia się, w kontekście polityki stosunków zewnętrznych UE, do rozwoju umiejętności i kompetencji zawodowych.