Polityka UE w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego

Kształcenie i szkolenie zawodowe (vocational education and training – VET) jest kluczowym elementem systemów uczenia się przez całe życie, który umożliwia zdobycie wiedzy ogólnej i specjalistycznej oraz umiejętności lub kompetencji wymaganych w określonych zawodach lub na rynku pracy.

Co to jest kształcenie i szkolenie zawodowe?

Kształcenie i szkolenie zawodowe (vocational education and training – VET) jest kluczowym elementem systemów uczenia się przez całe życie, który umożliwia zdobycie wiedzy ogólnej i specjalistycznej oraz umiejętności lub kompetencji wymaganych w określonych zawodach lub na rynku pracy. Kształcenie i szkolenie zawodowe nie tylko odpowiada na potrzeby gospodarki – w jego ramach osoby uczące się mogą zdobywać umiejętności w zakresie rozwoju osobistego i aktywności obywatelskiej. Ponadto przyczynia się do wydajności i konkurencyjności przedsiębiorstw, badań naukowych i innowacji i ma zasadnicze znaczenie dla polityki zatrudnienia i polityki społecznej.

Systemy kształcenia i szkolenia zawodowego w Europie opierają się na dobrze rozwiniętej sieci organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego. Ich podstawą są struktury zarządzania z udziałem partnerów społecznych (pracodawców, związków zawodowych) w różnych organach (izbach, komitetach, radach itp.). Systemy kształcenia i szkolenia zawodowego obejmują wstępne i ustawiczne kształcenie i szkolenie zawodowe:

  1. Wstępne kształcenie i szkolenie zawodowe osób jest zazwyczaj prowadzone na poziomie średnim II stopnia, przed rozpoczęciem kariery zawodowej. Odbywa się ono albo w środowisku szkolnym (przy czym większość zajęć organizowanych jest w klasie) albo w środowisku pracy i jest zorganizowane w otoczeniu podobnym do rzeczywistego miejsca pracy (w szkołach, ośrodkach szkoleniowych lub przedsiębiorstwach, a najczęściej w formie staży/praktyk zawodowych). Zależy to w dużym stopniu od systemu kształcenia i szkolenia każdego kraju, a także od struktury gospodarki krajowej.
  2. Ustawiczne kształcenie i szkolenie zawodowe osób odbywa się po zakończeniu okresu kształcenia i szkolenia wstępnego lub po rozpoczęciu kariery zawodowej. Jego celem jest doskonalenie lub podniesienie poziomu wiedzy lub umiejętności, nabycie nowych umiejętności, przekwalifikowanie z myślą o zmianie ścieżki kariery zawodowej bądź kontynuacja rozwoju osobistego i zawodowego. Ustawiczne kształcenie i szkolenie zawodowe głównie odbywa się w środowisku zawodowym, tj. w miejscu pracy.

Średnio 50 proc. młodych Europejczyków w wieku 15-19 lat uczestniczy w programach wstępnego kształcenia i szkolenia zawodowego (na poziomie średnim II stopnia). Niemniej jednak średnia UE nie odzwierciedla znaczących różnic geograficznych, dotyczących wskaźników uczestnictwa, których rozpiętość przyjmuje wartości od nieco poniżej 15 proc. do ponad 70  proc. (zob. poniżej).

Priorytety UE w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego (2015-2020)

Europejska współpraca w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego (rozpoczęta w Kopenhadze w 2002 r.) została jeszcze bardziej poszerzona w komunikacie z Brugii z 2010 r. oraz w konkluzjach z Rygi z 2015 r., w których to UE, kraje kandydujące, kraje Europejskiego Obszaru Gospodarczego, partnerzy społeczni UE, Komisja Europejska i europejscy organizatorzy kształcenia i szkolenia zawodowego uzgodnili szereg celów na lata 2015-2020. Są to:

  1. Propagowanie uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy we wszystkich jego formach, ze szczególnym uwzględnieniem przygotowania zawodowego, poprzez angażowanie partnerów społecznych, przedsiębiorstw, izb i organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, a także poprzez pobudzanie innowacyjności i przedsiębiorczości.
  2. Dalsze opracowywanie mechanizmów zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym zgodnie z zaleceniem EQAVET (tj. europejskimi ramami odniesienia na rzecz zapewniania jakości, zob. poniżej) oraz – w ramach systemów zapewniania jakości – ustanowienie ciągłego przepływu informacji i informacji zwrotnych dla systemów wstępnego kształcenia i szkolenia zawodowego oraz ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego na podstawie wyników nauczania.
  3. Rozszerzanie dostępu do kształcenia i szkolenia zawodowego oraz do kwalifikacji dla wszystkich dzięki bardziej elastycznym i drożnym systemom, w szczególności poprzez zaoferowanie efektywnych i zintegrowanych usług doradztwa i poradnictwa zawodowego oraz umożliwianie walidacji efektów uczenia się pozaformalnego i nieformalnego.
  4. Dalsze wzmacnianie kompetencji kluczowych w programach kształcenia i szkolenia zawodowego oraz zapewnienie skuteczniejszych możliwości zdobywania lub rozwijania tych kompetencji za pomocą systemów wstępnego kształcenia i szkolenia zawodowego oraz ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego;
  5. Wprowadzanie systematycznych sposobów oraz możliwości w zakresie wstępnego i ustawicznego rozwoju zawodowego nauczycieli, instruktorów i opiekunów w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego, zarówno w środowisku szkolnym, jak i w miejscu pracy.

Prace Komisji w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego są wspierane przez dwie agencje:

  • Europejskie Centrum Rozwoju Kształcenia Zawodowego (Cedefop) wspiera opracowywanie europejskiej polityki w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego. Ponadto przyczynia się do wdrażania tych strategii w oparciu o badania naukowe, analizy, a także informacje na temat systemów i działania kształcenia i szkolenia zawodowego oraz dotyczącej ich polityki, a także potrzeb w zakresie umiejętności i zapotrzebowania na nie w UE.
  • Europejska Fundacja Kształcenia (ETF) przyczynia się, w kontekście polityki stosunków zewnętrznych UE, do rozwoju kapitału ludzkiego, czyli określa się go jako pracę, która przyczynia się do rozwoju umiejętności i kompetencji osób przez całe życie poprzez udoskonalenie systemów kształcenia i szkolenia zawodowego.

Działania na rzecz kształcenia i szkolenia zawodowego podejmowane na szczeblu UE

  • Europejski sojusz na rzecz przygotowania zawodowego, ustanowiony w 2013 r., skutecznie zmobilizował państwa członkowskie UE, Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu i kraje kandydujące do UE oraz ponad 230 zainteresowanych stron do zaangażowania się w poprawę dostępności, jakości i wizerunku przyuczania do zawodu. W ostatnim czasie do celów sojuszu dodano również mobilność osób przyuczających się do zawodu.
  • Utworzona w 2017 r. europejska sieć uczniów zawodu reprezentuje młodych praktykantów w dyskusjach na temat kształcenia i szkolenia zawodowego oraz przygotowania zawodowego.
  • Grupa robocza „ET 2020” ds. kształcenia i szkolenia zawodowego ma wspierać podmioty kształtujące politykę oraz inne zainteresowane strony w opracowywaniu polityki i praktyk, aby nauczyciele i osoby prowadzące szkolenia mogli osiągnąć pełen potencjał oraz aby podnieść jakość przyuczania do zawodu i uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy.

Instrumenty finansowe wspierające politykę kształcenia i szkolenia zawodowego

  • Program Erasmus+ ma (wstępną) ogólną orientacyjną pulę środków finansowych w wysokości 14,774 mld euro. Z tej kwoty prawie 3 mld euro przeznaczono na kształcenie i szkolenie zawodowe w latach 2014–2020. Co roku około 130 tys. osób uczących się w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego oraz 20 tys. pracowników sektora kształcenia i szkolenia zawodowego korzysta z oferty w zakresie mobilności w ramach programu Erasmus+. Ponadto prawie 500 projektów dotyczących kształcenia i szkolenia zawodowego jest finansowanych rocznie w ramach partnerstw strategicznych Erasmus+. Program wspiera również finansowo inne działania, takie jak sojusze na rzecz umiejętności sektorowych (w tym sektorowy plan działania).
  • Europejski Fundusz Społeczny (EFS) stanowi ważną dźwignię finansową dla działań w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego. W latach 2014-2020 w ramach celu tematycznego EFS znaczne środki z budżetu są udostępniane na działania wspierające kształcenie i szkolenie zawodowe. Blisko 15 mld euro przeznaczono na m.in. wyrównywanie dostępu do uczenia się przez całe życie i promowanie elastycznych ścieżek kształcenia, a także poprawę przydatności na rynku pracy systemów kształcenia i szkolenia.