Komisja Europejska > EJN > Odszkodowania dla ofiar przestępstw > Polska

Ostatnia aktualizacja: 12-04-2007
Wersja do druku Dodaj do ulubionych

Odszkodowania dla ofiar przestępstw - Polska

EJN logo

Strona jest nieaktualna. Trwa przygotowywanie zaktualizowanej wersji, która będzie dostępna w europejskim portalu e-Sprawiedliwość.


 

SPIS TRESCI

1. Uzyskanie wynagrodzenia szkody w formie odszkodowania ze strony sprawcy 1.
1.1. Jakie są warunki wnoszenia roszczeń o odszkodowanie w procesie przeciwko sprawcy? 1.1.
1.2. W jaki sposób i do kogo powinien wystąpić o odszkodowanie? 1.2.
1.3. Kiedy powinienem to zrobić? 1.3.
1.4. Czy mogę uzyskać pomoc prawną przed lub w trakcie postępowania? 1.4.
1.5. W jaki sposób powinienem przedstawić swoje roszczenie? Jakie dowody powinienem przedstawić na poparcie mojego roszczenia? 1.5.
1.6. Czy istnieją inne możliwości uzyskania odszkodowania od sprawcy (nakaz odszkodowania)? 1.6.
1.7. Czy w sytuacji, gdy sąd przyzna mi prawo do odszkodowania, przysługuje emi jako ofierze przestępstwa, jakaś forma specjalnej pomocy w zakresie egzekucji orzeczenia przeciwko sprawcy? 1.7.
2. Uzyskiwanie odszkodowania od państwa 2.

 

1. Uzyskanie wynagrodzenia szkody w formie odszkodowania ze strony sprawcy

Reforma prawa i procesu karnego, która miała miejsce w 1997 roku spowodowała istotną zmianę statusu pokrzywdzonego w procesie karnym i postępowaniu przygotowawczym, co wiązało się z nową filozofią karania, którą można sprowadzić do twierdzenia, że jednym z najważniejszych celów postępowania karnego jest rozwiązanie konfliktu, jaki zaistniał między sprawcą a pokrzywdzonym na skutek popełnienia na jego szkodę przestępstwa. Ten konflikt może być rozwiązany lub w poważnym stopniu złagodzony, jeżeli wyrządzona pokrzywdzonemu szkoda zostanie naprawiona.

1.1. Jakie są warunki wnoszenia roszczeń o odszkodowanie w procesie przeciwko sprawcy?

Kodeks karny w art. 39 pkt. 5 przewiduje jako jeden ze środków karnych obowiązek naprawienia szkody. Obowiązek ten obejmuje zarówno stratę (damnum emergens) jak i utracone korzyści (lucrum cessans). Podstawowym warunkiem ubiegania się o odszkodowanie od sprawcy jest poniesienie przez pokrzywdzonego szkody. Ponadto możliwe jest również zadośćuczynienie doznanym krzywdom, a więc stratom na dobrach niematerialnych.

Jak wiadomo w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony na mocy art. 299 K.P.K. jest stroną. Z zapisu tego wynika szereg ważnych konsekwencji dotyczących wnioskowania przeprowadzenia poszczególnych dowodów, uczestniczeniu w przeprowadzanych dowodach i składaniu wszelkich wniosków przewidzianych przez prawo, które są korzystne dla pokrzywdzonego. Ma to istotne znaczenie dla właściwego ukształtowania procesu w dalszych jego częściach.

Do góryDo góry

Aby popierać swoje prawa w postępowaniu sądowym pokrzywdzony może działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego (art. 53 -58 K.P.K.) obok oskarżyciela publicznego (oskarżyciel posiłkowy uboczny) lub zamiast oskarżyciela publicznego (oskarżyciel posiłkowy subsydiarny). W przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego pokrzywdzony może działać jako oskarżyciel prywatny (art. 59 -61 K.P.K.). Wreszcie w celu dochodzenia roszczeń majątkowych pokrzywdzony może wnieść w procesie karnym powództwo cywilne.

Odrębną kwestią jest dochodzenie odszkodowań od sprawcy przestępstwa na drodze procesu cywilnego. Podstawą materialną dla takiego postępowania są uregulowania zawarte w K.C. dotyczące odpowiedzialności deliktowej (415 - 449 K.C.).

Zasadą ogólną jest stwierdzenie: kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia (art. 415 K.C.). W przepisach o deliktach szczegółowo uregulowana jest odpowiedzialność małoletnich znajdujących się w stanie po użyciu alkoholu lub środków odurzających. Uregulowana jest również odpowiedzialność osób sprawujących nadzór, odpowiedzialność za podwładnego itp. W art. 444 K.C. uregulowano odpowiedzialność za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia. Odszkodowania można domagać się za doznaną krzywdę (art. 445 K.C.) i za śmieć poszkodowanego (art. 446 K.C.). W art. 448 K.C. jest uszczegółowiony sposób dochodzenia zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych o których mowa w art. 23 K.C.

Należy dodać, że wina sprawcy, która jest przesłanką dochodzenia roszczeń o odszkodowanie, jest zakresowo nieco inaczej rozumiana w prawie cywilnym niż w prawie karnym; może to mleć znaczenie przy wyborze sposobu dochodzenia odszkodowania. Również okresy przedawnienia roszczeń są różne w przepisach cywilistycznych a inne (o wiele dłuższe) w prawie karnym.

Do góryDo góry

1.2. W jaki sposób i do kogo powinien wystąpić o odszkodowanie?

Szczegółowe postanowienia dotyczące tego środka karnego znajdują się w art. 46 K.K. Ustawodawca traktuje naprawienie szkody wynikłej z popełnienia przestępstwa spowodowania śmierci, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji lub przestępstwa przeciwko środowisku, mieniu lub obrotowi gospodarczemu, jako integralną część orzeczenia o odpowiedzialności karnej sprawcy. Traktuje bowiem orzeczenie o naprawieniu szkody wyrządzonej przestępstwem za obowiązek spoczywający na sądzie, w razie złożenia przez pokrzywdzonego lub inną osobę uprawnioną (np. osobę najbliższą w rozumieniu K.K.) wniosku o wydanie takiego orzeczenia. Ów wniosek w czasie toczącej się rozprawy należy wnosić bezpośrednio do sądu. Nie ma przeszkód, aby z takim wnioskiem pokrzywdzony wystąpił już w czasie postępowania przygotowawczego z tym jednak zastrzeżeniem, że to sąd orzeknie co do jego skuteczności w wyroku kończącym sprawę.

Sąd orzeka (obligatoryjnie) w takim przypadku o obowiązku naprawienia szkody w całości lub w części. Sąd nie może odmówić nałożenia tego obowiązku, jeżeli wina sprawcy została udowodniona oraz została udowodniona również szkoda. Jeżeli istnieją wątpliwości co do rozmiaru wyrządzonej szkody, sąd powinien poczynić tutaj odpowiednie ustalenia.

Z art. 46 K.K. wynika, że nie stosuje do obowiązku naprawienia szkody się przepisów prawa cywilnego o przedawnieniu roszczenia oraz możliwości zasądzenia renty. Rozwiązanie to należy uznać za korzystne dla pokrzywdzonego biorąc pod uwagę, że terminy przedawnienia karania są, zwłaszcza w odniesieniu do wymienionej grupy przestępstw, dłuższe niż w prawie cywilnym.

Do góryDo góry

Często, zwłaszcza po upływie dłuższego czasu, nie jest możliwe dokładne określenie wysokości szkody związanej z przestępstwem. W §2 art. 46 K.K. ustawodawca przewidział możliwość orzeczenia na rzecz pokrzywdzonego nawiązki w celu zadośćuczynienia za ciężki uszczerbek na zdrowiu, naruszenie czynności ciała, rozstrój zdrowia. Orzeczenie nawiązki zależne jest również od wniosku pokrzywdzonego.

Istotną kwestią dla przyszłego odszkodowania ofiary jest fakt, że oskarżyciel publiczny zawiadamia pokrzywdzonego o przesłaniu aktu oskarżenia do sądu. Pokrzywdzonego należy pouczyć o uprawnieniach związanych z dochodzeniem roszczeń majątkowych, a w razie potrzeby także o prawie do zgłoszenia oświadczenia o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Tak więc ofiara przestępstwa powinna w sposób wystarczający być powiadomiona przez organy dochodzenia o przysługujących jej uprawnieniach.

Z przepisami tymi nierozerwalnie związany jest art. 415 §6 K.P.K. mówiący, że w razie skazania albo warunkowego umorzenia postępowania, w wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka nawiązkę lub obowiązek naprawienia szkody. § 5 tegoż artykułu daje sądowi jeszcze większą możliwość, gdyż w razie skazania albo warunkowego umorzenia postępowania sąd może zasądzić odszkodowanie na rzecz pokrzywdzonego także z urzędu, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Z obligatoryjnym obowiązkiem naprawienia szkody mamy do czynienia przy stosowaniu probacyjnej instytucji warunkowego umorzenia postępowania. W art. 67 §3 K.K. w przypadku warunkowego umorzenia postępowania sąd zobowiązuje sprawcę do naprawienia szkody.

Z fakultatywnym nałożeniem obowiązku naprawienia szkody mamy z kolei do czynienia przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności, ograniczenia wolności czy grzywny. Wówczas na podstawie art. 71 §2 K.K. sąd może zobowiązać skazanego do naprawienia szkody, chyba że orzekł środek karny z art. 46 K.K.

Do góryDo góry

Ustawodawca dąży do likwidacji konfliktu wywołanego przestępstwem. W postępowaniu prokuratorskim i sądowym należy dążyć do polubownego załatwienia sporu min. przez postępowanie mediacyjne. Jeżeli pokrzywdzony pojednał się ze sprawcą, szkoda została naprawiona albo pokrzywdzony i sprawca uzgodnili sposób naprawienia szkody, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. Również odstępując od wymierzenia kary sąd może orzec środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody, jeżeli cele kary przez ten środek zostaną spełnione.

Jeżeli nie ma zastosowania art. 46 K.K., a prokurator złożył wniosek o skazanie bez rozprawy, sąd może uzależnić uwzględnienie wniosku od naprawienia szkody w całości lub w części (por. art. 335 K.P.K.).

Jak wiadomo w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony na mocy art. 299 K.P.K. jest stroną. Z zapisu tego wynika szereg ważnych konsekwencji. Dotyczących wnioskowania przeprowadzenia poszczególnych dowodów, uczestniczeniu w przeprowadzanych dowodach i składaniu wszelkich wniosków przewidzianych przez prawo, które są korzystne dla pokrzywdzonego. Ma to istotne znaczenie dla właściwego ukształtowania procesu w dalszych jego częściach.

Pokrzywdzony może działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego (art. 53 - 58 K.P.K.) obok oskarżyciela publicznego (oskarżyciel posiłkowy uboczny) lub zamiast oskarżyciela publicznego (oskarżyciel posiłkowy subsydiarny). W przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego pokrzywdzony może działać jako oskarżyciel prywatny (art. 59 -61 K.P.K.). W celu dochodzenia roszczeń majątkowych pokrzywdzony może wnieść w procesie karnym powództwo cywilne.

Do góryDo góry

W myśl art. 12 K.P.C. roszczenia wynikające z przestępstwa mogą być dochodzone albo w postępowaniu cywilnym, albo w przypadkach przewidzianych w ustawie (tj. K.P.K.) w postępowaniu karnym. Postępowanie adhezyjne jest instytucją procesu karnego i odbywa się według przepisów K.P.K. jednakże celem tego postępowania jest rozstrzygnięcie o roszczeniach cywilnoprawnych powoda cywilnego względem oskarżonego. Wytoczenie powództwa cywilnego w procesie karnym stwarza zawisłość sporu (lis pendens) i stanowi ujemną przesłankę procesową w procesie cywilnym. I odwrotnie -zawisłość sporu przed sądem cywilnym stwarza przeszkodę procesową dla rozpoznania powództwa cywilnego w procesie karnym i powoduje odmowę przyjęcia lub pozostawienie go bez rozpoznania.

Podobnie prawomocne rozstrzygnięcie przez sąd o roszczeniach pokrzywdzonego w procesie karnym stwarza powagę rzeczy osądzonej (res iudicata) i stanowi ujemną przesłankę dla ponownego rozpoznania sprawy w procesie cywilnym. Jeżeli jednak zasądzone przez sąd karny odszkodowanie nie pokrywa całej szkody lub nie stanowi zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, pokrzywdzony może dochodzić dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym (art. 415 K.P.K.).

1.3. Kiedy powinienem to zrobić?

Wniosek o naprawienie szkody na podstawie art. 46 K.K. pokrzywdzony może złożyć wraz z zawiadomieniem o przestępstwie w postępowaniu przygotowawczym lub po wniesieniu aktu oskarżenia przez prokuratora, jako ujawniony pokrzywdzony może wnieść taki wniosek do sądu; o możliwości takiej musi zostać pouczony przez organy prowadzące postępowanie.

Do góryDo góry

Jeżeli chodzi o czas wytoczenia powództwa cywilnego w procesie karnym, to pokrzywdzony może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. W tym momencie należy podkreślić, że przewód sądowy rozpoczyna się od odczytania aktu oskarżenia.

Powództwo wnosi się do sądu właściwego dla sprawy karnej. Powództwo cywilne można wnieść już w postępowaniu przygotowawczym. Wówczas organ prowadzący postępowanie załącza pozew do akt sprawy, a w sprawie jego przyjęcia orzeka sąd. Za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się uważa się wówczas dzień zgłoszenia powództwa. Wraz z wniesieniem powództwa w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony może wnieść o zabezpieczenie roszczenia. W tej sprawie orzeka prokurator, a na postanowienie prokuratora przysługuje zażalenie do sądu.

Aż do rozpoczęcia przewodu osoby najbliższe mogą wytoczyć powództwo gdy pokrzywdzony zmarł. Jeżeli pokrzywdzony zmarł po wytoczeniu powództwa (a więc w razie śmierci powoda cywilnego) osoby najbliższe mogą wstąpić w prawa zmarłego i dochodzić należnych mu roszczeń (por. art. 63 K.P.K.).

Jeżeli sąd karny odmawia przyjęcia powództwa pokrzywdzony w zawitym terminie 30 dni od daty odmowy może wnieść o przekazanie powództwa do sądu właściwego dla spraw cywilnych.

Tylko w razie skazania albo warunkowego umorzenia postępowania sąd orzeka w sposób merytoryczny co do roszczeń z powództwa cywilnego uwzględniając lub oddalając powództwo w całości lub w części. W razie innego rozstrzygnięcia pozostawia powództwo bez rozpoznania. Wówczas pokrzywdzonemu pozostaje droga procesu cywilnego.

Do góryDo góry

Możliwa jest sytuacja, w której sąd nie orzeknie obowiązku naprawienia szkody. Wówczas zabezpieczenie upada, ale pokrzywdzony może w tej sytuacji wnieść do sądu cywilnego powództwo nie później niż w ciągu 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia. W razie wytoczenia powództwa o naprawienie szkody zabezpieczenie pozostaje w mocy, jeżeli w postępowaniu cywilnym sąd nie orzeknie inaczej (art. 294 K.P.K.).

Również instytucja oskarżyciela posiłkowego umożliwia pokrzywdzonemu popieranie swych słusznych praw (w tym majątkowych i odszkodowawczych) wspierając w tym zakresie oskarżyciela publicznego, który jak sama nazwa wskazuje reprezentuje przede wszystkim interes publiczny.

Jeżeli oskarżenie wniósł oskarżyciel publiczny, pokrzywdzony aż do czasu rozpoczęcia przewodu na rozprawie głównej może złożyć oświadczenie (pisemnie albo ustnie do protokołu), że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Inny pokrzywdzony tym samym czynem może aż do rozpoczęcia przewodu na rozprawie głównej (a więc w tym samym czasie) przyłączyć się do postępowania.

Odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie pozbawia praw oskarżyciela posiłkowego.

Śmierć oskarżyciela posiłkowego nie tamuje biegu postępowania. Osoby najbliższe w każdym stadium postępowania mogą przystąpić do postępowania jeżeli chodzi o oskarżyciela posiłkowego ubocznego. W przypadku oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego osoba najbliższa może wstąpić w przeciągu 3 miesięcy.

Pokrzywdzony, w przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego, może dochodzić swych racji przez wniesienie oskarżenia prywatnego. Inny pokrzywdzony tym samym czynem może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej przyłączyć się do toczącego postępowania. Gdy wymaga tego interes społeczny prokurator może wszcząć postępowanie lub przyłączyć się do toczącego. W praktyce chodzi tu o sytuacje, gdy na początku postępowania nie wiadomo jeszcze czy przestępstwo ma się toczyć z oskarżenia publicznego czy prywatnego (np. czy czyn stanowi przestępstwo z art. 156 K.K. czy tylko naruszenie nietykalności cielesnej).

Do góryDo góry

Naprawienie szkody może mieć postać związaną ściśle ze środkami zapobiegawczymi przewidzianymi w K.P.K. wówczas, gdy oskarżony lub inna osoba złoży poręczenie w postaci pieniędzy, papierów wartościowych, zastawu lub hipoteki (poręczenie majątkowe przewidziane jest jako środek zapobiegawczy stosowany między innymi jako zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania). Ulegające przepadkowi przedmioty poręczenia lub ściągnięte sumy poręczenia majątkowego przekazuje się lub przelewa na rzecz Skarbu Państwa. Pokrzywdzony ma wówczas pierwszeństwo zaspokojenia (przywilej egzekucyjny) na nich swoich roszczeń wynikających z przestępstwa, jeżeli w inny sposób nie można uzyskać naprawienia szkody.

W sytuacji gdy ofiara dochodzi naprawienia szkody wywołanej czynem przestępnym nie mniej ważne niż samo wystąpienie o zasądzenie naprawienia szkody na podstawie art. 46 K.K. jest wcześniejsze zabezpieczenie majątkowe przyszłego obowiązku naprawienia szkody.

1.4. Czy mogę uzyskać pomoc prawną przed lub w trakcie postępowania?

Można ustanowić pełnomocnika powoda cywilnego na zasadach przewidzianych w procedurze cywilnej. W procesie może działać pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego i oskarżyciela prywatnego.

W razie popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę, przepadek przedmiotów lub nałożyć obowiązek naprawienia szkody albo orzec nawiązkę, może z urzędu nastąpić zabezpieczenie wykonania orzeczenia na mieniu oskarżonego (art. 291 K.P.K.). Zabezpieczenie następuje w sposób wskazany w K.P.C. Istnieje możliwość zajęcia ruchomości i innych praw majątkowych oraz ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości. Zakaz ten podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w jej braku, w zbiorze założonych dokumentów. W miarę możliwości może być ustanowiony zarząd nieruchomości lub przedsiębiorstwa oskarżonego.

Do góryDo góry

Możliwa jest sytuacja, w której sąd nie orzeknie obowiązku naprawienia szkody. Wówczas zabezpieczenie upada, ale pokrzywdzony może w tej sytuacji wnieść do sądu cywilnego powództwo nie później niż w ciągu 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia. W razie wytoczenia powództwa o naprawienie szkody zabezpieczenie pozostaje w mocy, jeżeli w postępowaniu cywilnym sąd nie orzeknie inaczej (art. 294 K.P.K.).

Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość zabezpieczania przedmiotowych roszczeń ofiary przestępstwa w jeszcze wcześniejszej fazie procesu (art. 295 K.P.K.). Otóż Policja może dokonać tymczasowego zajęcia mienia ruchomego osoby podejrzanej, jeżeli zachodzi obawa usunięcia tego mienia, a więc swoistego działania przestępcy z pokrzywdzeniem ofiary przestępstwa. Tymczasowe zajęcie wymaga zatwierdzenia postanowieniem prokuratora, wydanym w ciągu 5 dni.

1.5. W jaki sposób powinienem przedstawić swoje roszczenie? Jakie dowody powinienem przedstawić na poparcie mojego roszczenia?

Jeżeli chodzi o środek karny naprawienia szkody (art. 46 K.K.) pokrzywdzony powinien złożyć wniosek o jego orzeczenie a sąd musi ten wniosek rozparzyć czyniąc własne ustalenia co do wysokości poniesionej szkody przez pokrzywdzonego; nie pozbawia to oczywiście możliwości aktywnego działania przez pokrzywdzonego, którego twierdzenia mogą tu być przydatne.

Przy powództwie cywilnym należy oznaczyć wysokość wartości przedmiotu sporu zgodnie z przepisami K.P.C. sąd orzeka o pozostawieniu bez rozpoznania powództwa cywilnego w procesie karnym, jeżeli materiał dowodowy ujawniony w toku rozprawy nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa, a uzupełnienie tego materiału spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania. Przy powództwie cywilnym wymagana jest większa aktywność pokrzywdzonego.

Do góryDo góry

1.6. Czy istnieją inne możliwości uzyskania odszkodowania od sprawcy (nakaz odszkodowania)?

W sprawach o przestępstwa podlegające rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym (art. 469 K.P.K.), a więc mówiąc w skrócie przy przestępstwach o mniejszym ciężarze gatunkowym, sąd może wydać, na podstawie materiału zebranego w postępowaniu przygotowawczym nakaz karny (art. 500 K.P.K. i następne). Wydając nakaz karny sąd zasądza w całości roszczenie zgłoszone w powództwie cywilnym lub odszkodowanie na podstawie art. 415 §5 K.P.K.

1.7. Czy w sytuacji, gdy sąd przyzna mi prawo do odszkodowania, przysługuje emi jako ofierze przestępstwa, jakaś forma specjalnej pomocy w zakresie egzekucji orzeczenia przeciwko sprawcy?

Sąd, który orzeka co do roszczeń majątkowych, nadaje na żądanie osoby uprawnionej klauzule wykonalności orzeczeniu podlegającemu wykonaniu w drodze egzekucji (art.107 kodeksu postępowania karnego). Za orzeczenie co do roszczeń majątkowych uważa się również orzeczenie nakładające obowiązek naprawienia szkody, jeżeli nadaje się ono do egzekucji w myśl przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Klauzula wykonalności może być również nadana ugodzie zawartej przed sądem.

2. Uzyskiwanie odszkodowania od państwa

Z dniem 21 września 2005 roku weszła w życie ustawa o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw umyślnych. Kompensata to świadczenie pieniężne przyznawane ofiarom niektórych przestępstw umyślnych lub ich osobom najbliższym, które jest wypłacane z budżetu państwa. Za ofiarę uznaje się osobę fizyczną (obywatela Rzeczypospolitej Polskiej oraz obywatela każdego innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej), która na skutek przestępstwa umyślnego, popełnionego z użyciem przemocy, poniosła śmierć albo doznała naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, określonych w art. 156 § 1 i 157 § 1 Kodeksu karnego.

Do góryDo góry

Ustawa dotyczy przestępstw umyślnych popełnionych wyłącznie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wprowadzona ustawą zasada subsydiarności kompensaty państwowej polega na tym, że dopiero wtedy, gdy osoba uprawniona nie może jej uzyskać z żadnego innego źródła.

Jednocześnie kompensata może być przyznana niezależnie od tego, czy sprawca lub sprawcy przestępstwa zostali wykryci, oskarżeni lub skazani.

Przyznanie państwowej kompensaty nie zwalnia sprawcy z obowiązku naprawienia szkody, ani też nie ogranicza prawa dochodzenia odszkodowania przez osoby uprawnione od sprawcy przestępstwa w postępowaniu sądowym.

Ustawa przewiduje w art. 3 ściśle określony katalog kosztów podlegających kompensacji - mogą to być wyłącznie utracone zarobki lub inne środki utrzymania, koszty leczenia oraz koszty pogrzebu. Nie przewiduje się pokrycia szkód materialnych, ani zadośćuczynienia krzywdy moralnej. Określono ponadto maksymalną wysokość, jaką może osiągnąć kompensata, tj.12000 złotych.

Ubieganie się o kompensatę możliwe jest tylko w określonym terminie - tj. w ciągu dwóch lat od chwili popełnienia przestępstwa.

Kolejnym warunkiem uzyskania kompensaty jest wszczęcie postępowania karnego. Wyjątek stanowią tu sytuacje, gdy wprawdzie nie wszczęto postępowania karnego, ale nastąpiło to z powodu zaistnienia określonej ujemnej przesłanki procesowej, np. sprawca zmarł. Natomiast kompensata nie przysługuje, pomimo wszczęcia postępowania karnego, jeżeli zostało ono następnie umorzone z powodu stwierdzenia następujących okoliczności:

  • czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia,
  • czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, ze sprawca nie popełnia przestępstwa,
  • społeczna szkodliwość czynu jest znikoma,
  • postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się,
  • brak skargi uprawnionego oskarżyciela,

jak również w przypadku gdy sąd, po rozpoczęciu przewodu sądowego, stwierdzi istnienie okoliczności wymienionych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego i wyda wyrok uniewinniający.

Do góryDo góry

W sytuacjach, gdy wypłacenie kompensaty okaże się niezasadne, ponieważ postępowanie karne zostało ostatecznie umorzone bądź wydano wyrok uniewinniający z powodów powyżej wskazanych przewidziano obowiązek zwrotu kompensaty, o czym stanowi art. 13 ust. 1 ustawy.

Organem orzekającym o przyznaniu kompensaty i jednocześnie dokonującym wypłaty środków finansowych przyznanych z budżetu państwa jest sąd rejonowy.

Udogodnienie dla wnioskodawcy stanowi wzór formularza wniosku o kompensatę.

Organem pomocniczym na terenie Rzeczypospolitej jest prokurator okręgowy.

Ofiara przestępstwa może także domagać się naprawienia szkody wyrządzonej przez funkcjonariusza państwowego lub samorządowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności (art. 415 - 421 K.C.) Niekiedy będzie to odpowiedzialność solidarna Skarbu Państwa i jednostki samorządu terytorialnego, jeżeli przestępstwo popełniono przy wykonywaniu zadań zleconych z zakresu administracji rządowej. Z dniem 18 grudnia 2001 roku wskutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, jako niezgodny z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, utracił moc art. 418 K.C., który ograniczał możliwość dochodzenia odszkodowań od państwa.

W aktualnym stanie prawnym Kodeks Karny Wykonawczy (art. 43 § 1,2,3,4 zd.2) przewiduje możliwość udzielenia pomocy osobom pokrzywdzonym przestępstwem i ich rodzinom z Funduszu Pomocy Postpenitencjarnej, którego dysponentem jest Minister Sprawiedliwości. Jest to swojego rodzaju bezzwrotna pomoc państwa, która nie jest zaliczana na poczet przyszłych odszkodowań. Pomocy takiej udziela bezpośrednio prezes właściwego sądu lub upoważnieni sędziowie oraz kuratorzy zawodowi. Pośrednio może jej udzielić organizacja pozarządowa, która otrzymała z funduszu pomocy postpenitencjarnej środki na udzielenie pomocy pokrzywdzonemu przestępstwem i ich rodzinom. Pomoc ta w szczególności polega na udzielaniu świadczeń pieniężnych, finansowaniu zakupów żywności, lekarstw, odzieży, opłacaniu czynszu czy pokrywaniu kosztów specjalistycznych porad prawnych, psychologicznych.

« Odszkodowania dla ofiar przestępstw - Informacje ogólne | Polska - Informacje ogólne »

Do góryDo góry

Ostatnia aktualizacja: 12-04-2007

 
  • Prawo wspólnotowe
  • Prawo międzynarodowe

  • Belgia
  • Bułgaria
  • Czechy
  • Dania
  • Niemcy
  • Estonia
  • Irlandia
  • Grecja
  • Hiszpania
  • Francja
  • Włochy
  • Cypr
  • Łotwa
  • Litwa
  • Luksemburg
  • Węgry
  • Malta
  • Niderlandy
  • Austria
  • Polska
  • Portugalia
  • Rumunia
  • Słowenia
  • Słowacja
  • Finlandia
  • Szwecja
  • Wielka Brytania