Komisja Europejska > EJN > Prawo właściwe > Francja

Ostatnia aktualizacja: 26-03-2009
Wersja do druku Dodaj do ulubionych

Prawo właściwe - Francja

EJN logo

Strona jest nieaktualna. Trwa przygotowywanie zaktualizowanej wersji, która będzie dostępna w europejskim portalu e-Sprawiedliwość.


 

SPIS TRESCI

I. Źródła obowiązujących przepisów I.
I.1. Przepisy krajowe I.1.
I.2. Obowiązujące wielostronne konwencje międzynarodowe I.2.
I.3. Główne obowiązujące konwencje dwustronne I.3.
II. Stosowanie norm kolizyjnych II.
II.1. Czy sąd ma obowiązek stosować normy kolizyjne z urzędu? II.1.
II.2. Odesłanie (renvoi) II.2.
II.3. Zmiana czynnika łączącego II.3.
II.4. Wyjątki od normalnego zastosowania norm kolizyjnych II.4.
II.5. Dowód prawa obcego II.5.
III. Normy kolizyjne III.
III.1. Zobowiązania umowne i czynności prawne III.1.
III.2. Zobowiązania pozaumowne III.2.
III.3. Ustalenie istnienia stosunku rodzicielstwa, w tym przysposobienia III.3.
III.3.1. Ustalenie istnienia stosunku rodzicielstwa III.3.1.
III.3.2. Przysposobienie III.3.2.
III.4. Małżeństwo, pary stanu wolnego, związki partnerskie, rozwód, separacja prawna, obowiązki alimentacyjne III.4.
III.4.1. Małżeństwo III.4.1.
III.4.2. Pary stanu wolnego i związki partnerskie III.4.2.
III.4.3. Rozwód i separacja prawna III.4.3.
III.4.4. Zobowiązania alimentacyjne III.4.4.
III.5. Małżeńskie ustroje majątkowe III.5.
III.6. Testamenty i spadki III.6.
III.7. Statut rzeczowy III.7.
III.8. Upadłość III.8.

 

I. Źródła obowiązujących przepisów

I.1. Przepisy krajowe

Z uwagi na fakt, że francuskie prawo prywatne międzynarodowe nie zostało dotychczas skodyfikowane, normy kolizyjne znajdują się w różnych kodeksach (kodeks cywilny, kodeks handlowy, kodeks konsumencki), przy czym ich zasadniczym źródłem jest prawo precedensowe. Niektóre normy określone są w instrumentach wspólnotowego prawodawstwa wtórnego.

I.2. Obowiązujące wielostronne konwencje międzynarodowe

Znaczna liczba norm kolizyjnych wynika z podpisanych przez Francję wielostronnych konwencji międzynarodowych. Większość z nich opracowano w ramach Haskiej Konferencji Prawa Prywatnego Międzynarodowego.

I.3. Główne obowiązujące konwencje dwustronne

Sądy francuskie najczęsciej korzystają z konwencji dwustronnych w przedmiocie prawa osobowego. Najistotniejsze z nich to:

  • umowa pomiędzy Francją a Marokiem z dnia 10 sierpnia 1981 r. o prawie osobowym i rodzinnym oraz o współpracy sądowniczej.
  • umowa pomiędzy Francją a Polską z dnia 5 kwietnia 1967 r. o prawie własciwym, jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w zakresie prawa osobowego i rodzinnego.

II. Stosowanie norm kolizyjnych

II.1. Czy sąd ma obowiązek stosować normy kolizyjne z urzędu?

Zgodnie z prawem precedensowym, sąd rozpatrujący daną sprawę musi ocenić, czy prawo, którego dotyczy sprawa, jest dostępne; ocena taka dokonana zostaje przez sąd w oparciu o własne prawo.

Do góryDo góry

Sąd ma obowiązek stosowania własnych norm kolizyjnych wyłącznie wówczas, gdy przedmiotowe prawo jest niedostępne (zasadniczo dotyczy to spraw z zakresu prawa osobowego: zdolności, ważności materialnej małżeństwa, rozwodu itd.). Jeżeli jest to prawo dostępne, strony winny powołać się na zastosowanie prawa obcego, które jest stosowane w normalnych okolicznościach.

II.2. Odesłanie (renvoi)

Francuskie prawo prywatne międzynarodowe definiuje odesłanie jako konflikt negatywny czynników łączących: francuskie normy kolizyjne wskazują prawo obce jako właściwe, zaś przepisy dotyczące wyboru prawa obowiązujące w kraju, którego prawu poddana zostaje dana sprawa, wskazują na prawo francuskie (odesłanie pierwszego stopnia) lub prawo innego państwa (odesłanie drugiego stopnia).

Powyższy mechanizm, trudny do pogodzenia z zasadą swobody wyboru, zawsze miał charakter szczątkowy, i bywa wykluczany szczególnie w sprawach umownych i małżeńskich. Nawet w sprawach z zakresu prawa osobowego jego użycie w obecnym czasie wyraźnie zanika.

II.3. Zmiana czynnika łączącego

Czy w przypadku, gdy czynnik łączący zmienia się w czasie lub przestrzeni, prawo właściwe ustala się w oparciu o poprzedni, czy nowy czynnik łączący?

W niektórych przypadkach odpowiedzi dostarcza ustawodawstwo. Pozostałe przypadki reguluje prawo precedensowe, w sposób odbiegający od omawianych norm kolizyjnych, lecz z tendencją do uwzględniania mobilności, a sam czynnik łączący często oceniany jest na dzień wniesienia pozwu.

Do góryDo góry

II.4. Wyjątki od normalnego zastosowania norm kolizyjnych

Odstąpienie od normalnego stosowania norm kolizyjnych przewidziano w dwóch rodzajach sytuacji:

  • Mechanizm wyjątku w sprawach międzynarodowych ze względu na porządek publiczny:

    Wskazane prawo obce zostaje wyłączone przez sąd w przypadku, gdy jego zastosowanie prowadziłoby do sytuacji sprzecznej z porządkiem publicznym, rozumianym jako „zasady powszechnej sprawiedliwosci uznawane przez opinię publicznosć za wartosć absolutną”. Zamiast przepisów prawa wykluczonego sąd francuski stosuje przepisy prawa francuskiego.

    Względy porządku publicznego, obecne w pełnym wymiarze w sprawach mogących prowadzić do powstania praw na terytorium francuskim, mogą być bardziej elastyczne, o ile w grę wchodzi jedynie uznanie we Francji praw nabytych legalnie za granicą.

  • Teoria przepisów bezwzględnie obowiązujących:

    Przepisy bezwzględnie obowiązujące zdefiniować można jako „przepisy ustawowe, których zachowanie jest wymagane dla zapewnienia ochrony porządku politycznego, społecznego lub gospodarczego kraju”.

    Przepisy te stosuje się bezposrednio, bez posrednictwa norm kolizyjnych. W niektórych przypadkach wynika to z samych przepisów ustawowych. W przeciwnym wypadku to do sądu należy wskazanie przepisów mających bezposrednie zastosowanie: za takie uznaje się szczególnie francuskie lub europejskie przepisy prawa o konkurencji, podobnie jak francuskie przepisy dotyczące umów o pracę w zakresie BHP, godzin i metod pracy, przepisy z zakresu ochrony i pomocy na rzecz osób niepełnoletnich posiadających miejsce zamieszkania we Francji, itp.). Sąd zobowiązany jest do stosowania bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa francuskiego z urzędu. Zastosowanie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa obcego jest fakultatywne, o ile przepisy jednej z konwencji międzynarodowych nie stanowią inaczej (np. art. 7 ust. 1 konwencji rzymskiej).

    Do góryDo góry

II.5. Dowód prawa obcego

Strona wnosząca o zastosowanie prawa obcego tradycyjnie odpowiada za ustalenie jego treści, a konkretnie za wykazanie, dlaczego zastosowanie prawa francuskiego nie dawałoby równoważnego efektu.

Zgodnie ze stosunkowo niedawnym precedensem (1998 r.), uznaje się obecnie, że to sąd obowiązany jest zbadać treść prawa obcego w sytuacji, gdy sam wskazuje je jako prawo właściwe – to wymóg obowiązkowy w sytuacji, gdy sprawa dotyczy przepisów niedostępnych.

Dowód z treści prawa obcego może zostać przedstawiony przy pomocy środków określonych w nowym kodeksie postępowania cywilnego (opinie biegłych, stawiennictwo stron w sądzie, wniosek o przedstawienie dowodu przez osobę trzecią itp.).

Standardową praktyką jest również wykorzystanie certificat de coutume. Jest to dokument sporządzany w języku francuskim przez konsulat lub ambasadę we Francji bądź przez zagranicznego lub francuskiego prawnika specjalizującego się w danej dziedzinie prawa.

III. Normy kolizyjne

III.1. Zobowiązania umowne i czynności prawne

Umowa może podlegać prawu wybranemu przez strony. W przypadku niesprecyzowania przez nie wyboru, prawo własciwe okresla sąd, zgodnie z ogólnym duchem umowy i okolicznosciami sprawy.

Okreslone normy kolizyjne wynikają również z różnych umów międzynarodowych, których Francja jest stroną:

  • konwencja rzymska z dnia 19 czerwca 1980 r. o prawie własciwym dla zobowiązań umownych, która stanowi (art. 3 ust. 1), że umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Wybór prawa powinien być wyraźny lub w sposób dostatecznie pewny wynikać z postanowień umowy lub okolicznosci sprawy. Szczególne przepisy stosuje się do umów konsumenckich (art. 5) oraz indywidualnych umów o pracę (art. 6), co ma na celu ochronę strony uznanej za słabszą. Wybór prawa, któremu podlegać ma umowa, nie może pozbawiać strony słabszej ochrony zapewnianej przez bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa, z którym nie jest blisko związana. Negocjowane obecnie rozporządzenie Rzym I powinno uzupełnić konwencję i sformalizować ją w kontekscie wspólnotowym.
  • konwencja haska z dnia 15 czerwca 1955 r. o prawie własciwym dla międzynarodowej sprzedaży towarów: również ten instrument zapewnia stronom swobodę wyboru własciwego prawa (art. 2). W przypadku braku wskazania przez strony prawa własciwego sprzedaż podlega przepisom wewnętrznym kraju, w którym sprzedający posiadał zwykłe miejsce pobytu w chwili przyjęcia zamówienia (art. 3).

Prawo własciwe dla umów tradycyjnie okresla:

Do góryDo góry

  • materialno-prawne warunki ważnosci umowy (z wyjątkiem zdolnosci prawnej) oraz ewentualne wymogi formalne;
  • skutki umowy (interpretacja, wykonanie zobowiązań, konsekwencje niewykonania lub niepełnego wykonania, ocena szkód);
  • podstawy do unieważnienia zobowiązań stron.

III.2. Zobowiązania pozaumowne

Znaczną częsć omawianego obszaru ma w przyszłosci regulować wspólnotowe rozporządzenie Rzym II. System francuski miesci się w zakresie przedmiotowym i geograficznym rozporządzenia, a ponadto odpowiada ogólnej zasadzie, zgodnie z którą prawem własciwym jest prawo własciwe dla miejsca zlecenia, przy czym istnieje wiele szczegółowych zasad wynikających z prawa precedensowego lub podpisanych przez Francję umów międzynarodowych, dostosowanych do okreslonych sytuacji:

  • zastosowanie prawa własciwego dla miejsca powstania szkody w celu wyrównania szkód spowodowanych aktem nieuczciwej konkurencji;
  • zastosowanie prawa własciwego dla miejsca powstania szkody w celu wyrównania szkód w srodowisku naturalnym;
  • postanowienia konwencji haskiej z dnia 4 maja 1971 r. o prawie własciwym dla wypadków drogowych;
  • postanowienia konwencji haskiej z dnia 2 października 1973 r. w sprawie prawa własciwego dla odpowiedzialnosci za produkty wadliwe.

III.3. Ustalenie istnienia stosunku rodzicielstwa, w tym przysposobienia

III.3.1. Ustalenie istnienia stosunku rodzicielstwa

Stosunek rodzicielstwa określany jest przez prawo osobowe matki w dniu urodzenia dziecka lub, w przypadku gdy matka jest nieznana, przez prawo osobowe dziecka.

Do góryDo góry

Skutki stosunku rodzicielstwa podlegają prawu krajowemu dziecka lub prawu regulującemu skutki małżeństwa jego rodziców.

Przepisy te zastąpione zostają jednak przez postanowienia konwencji międzynarodowych w przypadku udziału państw będących stroną konwencji, których zakres przedmiotowy obejmuje omawiane aspekty: sprawy dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, gdzie dziecko posiada zwykłe miejsce pobytu na terenie Francji lub innego państwa będącego stroną konwencji haskiej z 1961 r.; bezprawne zabranie dziecka w relacji pomiędzy państwami będącymi stronami konwencji haskiej z dnia 25 października 1980 r.; sprawy dotyczące obowiązków alimentacyjnych wynikających z konwencji haskiej z dnia 2 października 1973 r.

III.3.2. Przysposobienie

Warunki przysposobienia, podobnie jak jego skutki w prawie precedensowym, podlegają prawu krajowemu przysposabiającego, a warunki zgody lub reprezentacji przysposobionego dziecka podlegają prawu krajowemu dziecka.

III.4. Małżeństwo, pary stanu wolnego, związki partnerskie, rozwód, separacja prawna, obowiązki alimentacyjne

III.4.1. Małżeństwo

Warunki materialno-prawne małżeństwa (zdolnosć prawna, zgoda itp.) podlegają prawu osobowemu małżonków (art. 3 kodeksu cywilnego). Obywatele francuscy wstępujący w związek małżeński za granicą muszą zastosować się do warunków materialno-prawnych prawa francuskiego (art. 170 kodeksu cywilnego). W przypadku, gdy przyszli małżonkowie posiadają różne obywatelstwa, systemy własciwego prawa osobowego stosowane są rozdzielnie, przy czym w odniesieniu do przeszkód dla zawarcia małżeństwa stosuje się prawo bardziej rygorystyczne.

Do góryDo góry

Wymogi formalne (formalnosci, których należy dopełnić, swiecki lub wyznaniowy charakter małżeństwa itp.) zasadniczo podlegają prawu własciwemu dla miejsca zawarcia związku.

Skutki małżeństwa podlegają prawu osobowemu małżonków. W przypadku, gdy małżonkowie są różnej narodowosci, prawem własciwym jest prawo ich wspólnego miejsca zamieszkania. W przypadku braku wspólnego miejsca zamieszkania sądy francuskie stosują prawo francuskie, jako prawo sądu zajmującego się daną sprawą.

Prawu temu podlegają w szczególnosci zobowiązania osobiste wynikające z małżeństwa (wiernosć, pomoc, pożycie) oraz umowy pomiędzy małżonkami, z wyłączeniem przyszłych darowizn pomiędzy małżonkami, które podlegają prawu dziedziczenia.

III.4.2. Pary stanu wolnego i związki partnerskie

W przypadku par stanu wolnego tworzących niesformalizowane prawnie związki prawo materialne uznaje poszczególne stosunki prawne partnerów w sposób odrębny, a każdy taki stosunek prawny podlega prawu odpowiadającemu jego charakterowi (Sąd Okręgowy w Paryżu, 21/11/1983 r.).

Opinie ekspertów w sprawie prawa właściwego dla zorganizowanych związków partnerskich np. na podstawie Obywatelskiej Umowy Solidarności (PACS), są podzielone – brak jest szczegółowego orzecznictwa w tej dziedzinie. Według niektórych opinii, związki partnerskie tego rodzaju podlegają prawu właściwemu dla czynności prawnych. Według innych opinii podlegają one prawu właściwemu dla statutu osobowego zainteresowanych stron. Inne opinie skłaniają się ku stworzeniu kategorii łącznika sui generis – prawa instytucji. Wreszcie też, pojawiają się głosy, że przynajmniej w przypadku Obywatelskiej Umowy Solidarności, przepisy prawa francuskiego powinny być stosowane jako bezwzględnie obowiązujące.

Do góryDo góry

III.4.3. Rozwód i separacja prawna

Zgodnie z art. 310 kodeksu cywilnego, „rozwód i separacja prawna podlegają prawu francuskiemu w sytuacji, gdy:

  • obydwoje małżonkowie posiadają francuskie obywatelstwo;
  • obydwoje małżonkowie zamieszkują na terytorium Francji;
  • wobec braku wniosków o ustalenie własciwosci prawa obcego, własciwosć do rozpatrywania spraw w przedmiocie rozwodu lub separacji prawnej posiadają sądy francuskie.”

Zgodnie z orzeczeniem Sądu Kasacyjnego, kryterium francuskiego obywatelstwa lub zamieszkania na terytorium Francji powinno być spełnianie na dzień wniesienia pozwu.

Prawo własciwe dla rozwodu lub separacji okresla podstawę (wina, brak zgodnosci, trwały rozpad pożycia, obopólna zgoda itp.) oraz skutki finansowe rozwodu lub separacji prawnej (odszkodowanie, wyrównanie lub alimentacja).

III.4.4. Zobowiązania alimentacyjne

Obowiązujące obecnie we Francji normy kolizyjne wynikają z art. 4, 5 i 6 konwencji haskiej z dnia 2 października 1973 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych, która wskazuje na prawo wewnętrzne miejsca stałego pobytu wierzyciela. Jeżeli na podstawie tego prawa wierzyciel nie może uzyskać alimentów od dłużnika, stosuje się wspólne prawo ojczyste wierzyciela i dłużnika (art. 5), a w razie konieczności – prawo właściwe dla miejsca organu orzekającego w sprawie.

Wskazanemu prawu podlegają relacje materialne pomiędzy małżonkami (udział w kosztach małżeństwa) oraz zobowiązania alimentacyjne wobec dzieci pary małżeńskiej. Prawo to posiada jednak konkurencję ze strony prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej określanego zgodnie z art. 8 cytowanej konwencji haskiej z 1973 r.

Do góryDo góry

III.5. Małżeńskie ustroje majątkowe

Prawem właściwym jest prawo wybrane przez małżonków w przypadku zawarcia przez nich małżeńskiej umowy majątkowej.

W przypadku niesprecyzowania wyboru prawa należy kierować się zasadą wyboru milczącego. W tym przypadku przyjmuje się domniemanie na korzyść prawa pierwszego wspólnego miejsca zamieszkania pary, rozumianego jako miejsce, w którym po raz pierwszy osiedli oni na czas o istotnej długości.

System taki występuje równie w konwencji haskiej z dnia 14 marca 1978 r., której Francja jest stroną. Konwencja określa dwa pomocnicze czynniki łączące, zgodnie z wyborem stron lub ich pierwszym wspólnym miejscem zamieszkania: wspólne obywatelstwo małżonków lub prawo najbliżej związane z ich sytuacją.

Prawo właściwe określa zmienność lub niezmienność ustroju, kategorie składników majątku oraz kontroli małżonków nad nimi, a także warunki zarządzania ustrojem i jego likwidacji.

III.6. Testamenty i spadki

Dziedziczenie majątku nieruchomego podlega prawu miejsca, w którym znajduje się dana nieruchomość. Dziedziczenie majątku ruchomego podlega prawu ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.

Prawu spadkowemu podlegają wszelkie kwestie dotyczące przejścia, zbycia i likwidacji spadku.

W przypadku braku testamentu, prawo spadkowe wskazuje spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia. Dowód pokrewieństwa/powinowactwa konieczny do uzyskania spadku podlega jednak nie prawu spadkowemu, a prawu osobowemu.

Do góryDo góry

W przypadku pozostawienia testamentu zastosowanie mają dwa instrumenty międzynarodowe. Są to: konwencja haska z dnia 5 października 1961 r. dotycząca kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych oraz konwencja waszyngtońska z dnia 28 października 1973 r. wprowadzająca jednolite prawo o formie testamentu międzynarodowego.

III.7. Statut rzeczowy

Prawem właściwym zarówno dla majątku ruchomego, jak i nieruchomego, jest prawo miejsca położenia takiego majątku. Sytuacja komplikuje się w przypadku przemieszczenia majątku ruchomego z jednego państwa do innego. Dążąc do rozwiązania tego konfliktu, prawo precedensowe określa, że należy wziąć pod uwagę prawo miejsca położenia majątku ruchomego w chwili wniesienia sprawy.

W przypadku gdy majątkiem ruchomym jest środek transportu (łódź, samolot itp.), międzynarodowe prawo umów wskazuje na właściwość państwa rejestracji.

Prawo definiuje nadrzędne i podrzędne prawa do składników majątku oraz określa uprawnienia właściciela. Podlegają mu również środki do nabycia praw majątkowych. W tym zakresie może ono być łączone z prawem, któremu podlega zbycie na podstawie aktu notarialnego powodujące powstanie praw, a w szczególności przekazanie aktem notarialnym tytułu własności.

III.8. Upadłość

Prawem właściwym dla postępowania upadłościowego z zasady jest prawo sądu, który otwiera dane postępowanie. Następnie prawo właściwe określane jest przez odniesienie do kwestii konfliktu jurysdykcji. Normy kolizyjne określa rozporządzenie nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r.; w tym przypadku za prawo właściwe uznaje się prawo państwa członkowskiego, w którym znajduje się miejsce otwarcia postępowania (art. 4 i 28).

Prawo właściwe dla postępowania upadłościowego może konkurować z prawem miejsca położenia własności, szczególnie w przypadku zabezpieczeń umownych, przywilejów i hipotek dotyczących majątku znajdującego się za granicą.

« Prawo właściwe - Informacje ogólne | Francja - Informacje ogólne »

Do góryDo góry

Ostatnia aktualizacja: 26-03-2009

 
  • Prawo wspólnotowe
  • Prawo międzynarodowe

  • Belgia
  • Bułgaria
  • Czechy
  • Dania
  • Niemcy
  • Estonia
  • Irlandia
  • Grecja
  • Hiszpania
  • Francja
  • Włochy
  • Cypr
  • Łotwa
  • Litwa
  • Luksemburg
  • Węgry
  • Malta
  • Niderlandy
  • Austria
  • Polska
  • Portugalia
  • Rumunia
  • Słowenia
  • Słowacja
  • Finlandia
  • Szwecja
  • Wielka Brytania