Językowe łamigłówki – sztuka przekładu

Tłumaczenie to język Europy
Umberto Eco

Tłumacz pisemny przekłada tekst pisany w odróżnieniu od tłumacza ustnego, który tłumaczy na inny język wypowiedź ustną. Aby przetłumaczony tekst brzmiał jak najbardziej naturalnie i płynnie, tłumacze pracujący w instytucjach UE dokonują przekładu z języka obcego na swój język ojczysty. Na czym konkretnie polega praca tłumacza pisemnego?

Przekazać sens

W tłumaczeniu najważniejsze jest przekazanie sensu oryginalnego tekstu, dlatego też każdy tłumacz powinien przede wszystkim zastanowić się, w jaki sposób to zrobić. „Jak przekazać istotę wypowiedzi?” Dobre tłumaczenie powinno wywołać u czytelnika taką samą reakcję, jak oryginał.

Jeżeli oryginał wywołuje u czytelnika uśmiech i wzbudza w nim ciekawość, przetłumaczony tekst powinien oddziaływać tak samo. Dlatego też tłumacz musi doskonale rozumieć tekst: nie tylko poszczególne słowa, ale znaczenie całego tekstu, czyli rozumieć, co autor pragnie przekazać czytelnikowi.

Aby wykonać poprawne tłumaczenie, należy uwzględnić nie tylko strukturę i zasady gramatyki, ale również kontekst oraz styl, w jakim napisany jest oryginał, ze wszelkimi niuansami znaczeniowymi wyrażonymi np. wyrazami bliskoznacznymi czy grą słów.

Wszechstronna wiedza

W zależności od rodzaju tekstu tłumaczenie może wymagać wiedzy technicznej, na przykład z zakresu elektroniki, finansów, medycyny, chemii czy botaniki (np. znajomość nazw części maszyn lub substancji chemicznych), lub znajomości realiów kulturowych oraz stylistyki (np. przy poszukiwaniu rymu lub tłumaczeniu gry słów).

Zdarzają się też tłumaczenia wymagające zarówno wiedzy technicznej, jak i znajomości obszaru kulturowego, na przykład w przypadku tłumaczenia oprogramowania komputerowego.

Znajomość różnych kultur

Każdy język jest głęboko zakorzeniony w innym otoczeniu kulturowym, społecznym i geograficznym. W każdym języku istnieją słowa lub wyrażenia, które nie mają odpowiedników w innych językach. W takim przypadku tłumacz musi czasem stworzyć nowe wyrażenie, aby oddać sens danego pojęcia.

Niektóre teksty zawierają tyle odniesień kulturowych, że muszą być tłumaczone inaczej dla różnych odbiorców, w zależności od tego, z jakiej kultury się wywodzą lub gdzie mieszkają. Na przykład hiszpańska wersja gry planszowej z pytaniami z wiedzy ogólnej będzie inna od wersji tej samej gry sprzedawanej np. w Ekwadorze – mimo że mieszkańcy obu krajów posługują się tym samym językiem. Tłumaczenie tego rodzaju określane jest terminem „lokalizacja” (czyli dostosowanie do kontekstu lokalnego).

Język jest zmienny

Kolejna trudność wynika z tego, że języki wciąż ewoluują. Codziennie powstają nowe idee oraz wynalazki, a istniejące słowa zmieniają znaczenie. Tłumacz musi zatem wykazać się kreatywnością – znaleźć sposoby wyrażenia nowych pojęć w swoim języku. Jest to być może najtrudniejszy, ale jednocześnie najciekawszy aspekt pracy tłumacza.

Sprawdzenie znaczenia słowa w słowniku to zaledwie pierwszy krok. W zależności od kontekstu, w jakim dane słowo występuje, może ono mieć bardzo różne znaczenia.

Spróbuj swoich sił!

Konkurs Juvenes Translatores daje uczniom możliwość przekonania się na własnej skórze, czym jest praca zawodowego tłumacza. Przy ocenie prac jury zwraca uwagę na:

• poprawność tekstu
• prawidłowe stosowanie pojęć
• umiejętność płynnego wyrażania się na piśmie w wybranym języku (ogólna czytelność tłumaczenia)
• pomysłowość zastosowanych rozwiązań.

Przykłady tłumaczeń

W przygotowaniach mogą pomóc uczniom przykłady tekstów z poprzednich edycji konkursu:

W tekście niemieckim z 2007 roku(59 Kb) znalazł się fragment rymowany.

Fast möchte man sich dem Reisemuffel Eugen Roth anschließen, dessen Reim „Die bestenReisen, das steht fest, sind die oft, die man unterlässt“ zum geflügelten Wort wurde.

W tłumaczeniu dosłownym brzmiałoby to mniej więcej tak:

„Można by się zgodzić z Eugenem Rothem (który nie znosił podróży). Znane jest jego rymowane powiedzenie „Najlepsze podróże to te, w które się nigdy nie wybierzemy”.

Ale w tym tłumaczeniu nie ma rymu. Można rozwiązać problem na dwa sposoby: albo przetłumaczyć powiedzenie tak, żeby się rymowało, albo zrezygnować ze słowa „rymowane”.

„Można by się zgodzić z Eugenem Rothem, który nie znosił podróży i mawiał, że „Najlepsze podróże to te, w które się nigdy nie wybierzemy”.

Ale jeżeli komuś uda się zachować sens oryginału i znaleźć rymowany odpowiednik w swoim języku, na pewno zasłuży na dodatkowe punkty.

W angielskim tekście z 2008 roku(9 Kb) wspomniano o dwóch dialektach angielskiego:

„Wielojęzyczne formy komunikowania obejmują regionalne języki i dialekty (takie jak Cockney i Geordie) oraz języki migowe”.

Co zrobić z „Cockney” i „Geordie” w tłumaczeniu? Czy możemy oczekiwać od polskiego czytelnika, że będzie wiedział, o co chodzi?

Istnieją trzy możliwości:

• jeżeli uważamy, że dialekty „Cockney” i „Geordie” są znane naszemu czytelnikowi, możemy te nazwy zachować
• można również dodać krótkie wyjaśnienie: „Cockney i Geordie − dialekty języka angielskiego używane przez mieszkańców Londynu i północno-wschodniej Anglii”

jeżeli pozwala nam na to pozostała część tekstu (jak w tym konkretnym przypadku), można nawet zastąpić te nazwy dialektami naszego własnego języka (np. małopolski i wielkopolski czy śląski i mazowiecki).

Konkursowe perełki

W biorących udział w konkursie tłumaczeniach, nie tylko tych zwycięskich, zdarzają się naprawdę dobre rozwiązania. Oto kilka przykładów, na które oceniający zwrócili szczególną uwagę. Życzymy przyjemnej (i pożytecznej) lektury!

Wstępna selekcja uczniów

Aby wytypować najodpowiedniejszych kandydatów do udziału w konkursie, szkoły mogą organizować swoje własne testy wstępne. W poprzednich edycjach konkursu niektóre szkoły tak właśnie postąpiły. Wybrano tam po jednym uczniu z każdego wykładanego w danej szkole języka obcego.

Szkoły mogą organizować testy w wybrany przez siebie sposób, ale pewne rozwiązania sprawdzają się lepiej.

Przede wszystkim, tłumacząc na swój język ojczysty, uczeń zyskuje zdecydowaną przewagę nad tymi, którzy decydują się na tłumaczenie na język obcy.

Tak pracuje zresztą zdecydowana większość zawodowych tłumaczy. Aby przetłumaczony tekst brzmiał naturalnie i był czytelny, tłumacz musi perfekcyjnie posługiwać się językiem docelowym – z reguły tłumaczy się więc na swój język ojczysty. (Chociaż mamy też przykłady laureatów szczebla krajowego, którzy tłumaczyli na język obcy.)

Co więcej, w przygotowania do konkursu oprócz nauczycieli języków obcych warto włączyć również nauczycieli języka ojczystego (polskiego w Polsce, niemieckiego w Niemczech).

Ogromne znaczenie przy ocenie tłumaczeń ma bowiem nie tylko dokładność przekładu – to, czy uczeń prawidłowo zrozumiał i oddał w swoim tekście wszystkie pojęcia tekstu oryginalnego – ale i to, czy przetłumaczony tekst brzmi naturalnie w języku docelowym i czy jest poprawny.

Nie należy zapominać o tym, że uczniowie uczący się łaciny i greki mają doświadczenie w tłumaczeniu, które jest jednym z podstawowych ćwiczeń wykorzystywanych w nauczaniu tych języków.

Zapoznać się z tekstami i tematami lub porównać różne wersje językowe tego samego tekstu (przetłumaczone przez tłumaczy UE lub tłumaczy freelancerów) można na przykładzie komunikatów prasowych Komisji Europejskiej (linki do najnowszych komunikatów prasowych lub archiwum). http://europa.eu/press_room/index_en.htm