Ścieżka nawigacji

Jak się przygotować?

Językowe łamigłówki – sztuka przekładu

Tłumaczenie to język Europy
Umberto Eco

Tłumacz pisemny przekłada tekst pisany w odróżnieniu od tłumacza słowa żywego, który tłumaczy na inny język wypowiedź ustną. Aby przetłumaczony tekst brzmiał jak najbardziej naturalnie i płynnie, tłumacze pracujący w instytucjach UE dokonują przekładu z języka obcego na swój język ojczysty. Na czym konkretnie polega praca tłumacza pisemnego?

 

Przekazać sens

W tłumaczeniu najważniejsze jest przekazanie sensu oryginalnego tekstu, dlatego też każdy tłumacz powinien przede wszystkim zastanowić się, w jaki sposób to zrobić. „Jak przekazać istotę wypowiedzi?” Dobre tłumaczenie powinno wywołać u czytelnika taką samą reakcję, jak oryginał.

Jeżeli oryginał wywołuje u czytelnika uśmiech i wzbudza w nim ciekawość, przetłumaczony tekst powinien oddziaływać tak samo. Dlatego też tłumacz musi doskonale rozumieć tekst: nie tylko poszczególne słowa, ale znaczenie całego tekstu, czyli rozumieć, co autor pragnie przekazać czytelnikowi.

Aby wykonać poprawne tłumaczenie, należy uwzględnić nie tylko strukturę i zasady gramatyki, ale również kontekst oraz styl, w jakim napisany jest oryginał, ze wszelkimi niuansami znaczeniowymi wyrażonymi np. wyrazami bliskoznacznymi czy grą słów.

 

Wszechstronna wiedza

 

W zależności od rodzaju tekstu tłumaczenie może wymagać wiedzy technicznej, na przykład z zakresu elektroniki, finansów, medycyny, chemii czy botaniki (np. znajomość nazw części maszyn lub substancji chemicznych), lub znajomości realiów kulturowych oraz stylistyki (np. przy poszukiwaniu rymu lub tłumaczeniu gry słów).

 

Znajomość różnych kultur

Każdy język jest głęboko zakorzeniony w innym otoczeniu kulturowym, społecznym i geograficznym. W każdym języku istnieją słowa lub wyrażenia, które nie mają odpowiedników w innych językach. W takim przypadku tłumacz musi czasem stworzyć nowe wyrażenie, aby oddać sens danego pojęcia.

Niektóre teksty zawierają tyle odniesień kulturowych, że muszą być tłumaczone inaczej dla każdego odbiorcy, w zależności od tego, z jakiej kultury się wywodzi lub gdzie mieszka. Na przykład hiszpańska wersja gry planszowej z pytaniami z wiedzy ogólnej będzie inna od wersji tej samej gry sprzedawanej np. w Ekwadorze – mimo że mieszkańcy obu krajów posługują się tym samym językiem. Tłumaczenie tego rodzaju określane jest terminem „lokalizacja” (czyli dostosowanie do kontekstu lokalnego).

 

Język jest zmienny

Kolejna trudność wynika z tego, że języki stale ewoluują. Codziennie powstają nowe idee oraz wynalazki, a istniejące słowa zmieniają znaczenie. Tłumacz musi zatem wykazać się kreatywnością – znaleźć sposoby wyrażenia nowych pojęć w swoim języku. Jest to być może najtrudniejszy, ale jednocześnie najciekawszy aspekt pracy tłumacza.

Sprawdzenie znaczenia słowa w słowniku to zaledwie pierwszy krok. W zależności od kontekstu, w jakim dane słowo występuje, może ono mieć bardzo różne znaczenia.

 

Spróbuj swoich sił!

Konkurs Juvenes Translatores daje uczniom możliwość przekonania się na własnej skórze, na czym polega praca zawodowego tłumacza. Przy ocenie prac jury zwraca uwagę na:

  • poprawność tekstu
  • prawidłowe stosowanie pojęć
  • umiejętność płynnego wyrażania się na piśmie w wybranym języku (ogólna czytelność tłumaczenia)
  • pomysłowość zastosowanych rozwiązań.
 

Przykłady tłumaczeń

W przygotowaniach mogą pomóc uczniom przykłady tekstów z poprzednich edycji konkursu:

 

Rymy

W tekście niemieckim z 2007 rokupdf(59 kB) znalazł się fragment rymowany.

 

Fast möchte man sich dem Reisemuffel Eugen Roth anschließen, dessen Reim „Die besten Reisen, das steht fest, sind die oft, die man unterlässt“ zum geflügelten Wort wurde.

W tłumaczeniu dosłownym brzmiałoby to mniej więcej tak:

„Można by się zgodzić z Eugenem Rothem (który nie znosił podróży). Znane jest jego rymowane powiedzenie „Najlepsze podróże to te, w które się nigdy nie wybierzemy”.

Ale w tym tłumaczeniu nie ma rymu. Można rozwiązać problem na dwa sposoby: albo przetłumaczyć powiedzenie tak, żeby się rymowało, albo zrezygnować ze słowa „rymowane”.

„Można by się zgodzić z Eugenem Rothem, który nie znosił podróży i mawiał, że „Najlepsze podróże to te, w które się nigdy nie wybierzemy”.

Ale jeżeli komuś uda się zachować sens oryginału i znaleźć rymowany odpowiednik w swoim języku, na pewno zasłuży na dodatkowe punkty.

We francuskim tekście z 2011 roku również znalazł się rymowany fragment – oto przykłady pomysłowych rozwiązań, jakie zastosowali uczniowie z kilku różnych krajów:

 

W angielskim tekście z 2008 rokupdf(9 kB) wspomniano o dwóch dialektach angielskiego:

„Wielojęzyczne formy komunikowania obejmują regionalne języki i dialekty (takie jak Cockney i Geordie) oraz języki migowe”.

Co zrobić z „Cockney” i „Geordie” w tłumaczeniu? Czy możemy oczekiwać od polskiego czytelnika, że będzie wiedział, o co chodzi?

Istnieją trzy możliwości:

  • jeżeli uważamy, że dialekty „Cockney” i „Geordie” są znane polskiemu czytelnikowi, możemy te nazwy zachować pierwotnej formie
  • można również dodać krótkie wyjaśnienie: „Cockney i Geordie − dialekty języka angielskiego używane przez mieszkańców Londynu i północno-wschodniej Anglii”.

Jeżeli pozwala nam na to pozostała część tekstu (jak w tym konkretnym przypadku), można nawet zastąpić te nazwy nazwami dialektów naszego języka ojczystego (np. małopolski i wielkopolski, czy śląski i mazowiecki).

 

Wstępna selekcja uczniów

 

Aby wytypować najodpowiedniejszych kandydatów do udziału w konkursie, szkoły mogą organizować swoje własne testy wstępne. W poprzednich edycjach konkursu niektóre szkoły tak właśnie postąpiły. Wybrano tam po jednym uczniu dla każdego wykładanego w danej szkole języka obcego.

Szkoły mogą organizować testy w wybrany przez siebie sposób, ale niektóre rozwiązania sprawdzają się lepiej.

Przede wszystkim, tłumacząc na swój język ojczysty, uczeń zyskuje zdecydowaną przewagę nad tymi, którzy decydują się na tłumaczenie na język obcy.

Tak pracuje zresztą zdecydowana większość zawodowych tłumaczy. Aby przetłumaczony tekst brzmiał naturalnie i był zrozumiały, tłumacz musi perfekcyjnie posługiwać się językiem docelowym – z reguły tłumaczy się więc na swój język ojczysty. (Chociaż mamy też przykłady laureatów szczebla krajowego, którzy tłumaczyli na język obcy).

Co więcej, w przygotowania do konkursu oprócz nauczycieli języków obcych warto włączyć również nauczycieli języka ojczystego (polskiego w Polsce, niemieckiego w Niemczech).

Ogromne znaczenie przy ocenie tłumaczeń ma bowiem nie tylko dokładność przekładu – to, czy uczeń prawidłowo zrozumiał i oddał w swoim tekście wszystkie pojęcia tekstu oryginalnego – ale i to, czy przetłumaczony tekst brzmi naturalnie w języku docelowym i czy jest poprawny.

Nie należy zapominać o tym, że uczniowie uczący się łaciny i greki mają doświadczenie w tłumaczeniu na swój język ojczysty, jako że jest to jedno z podstawowych ćwiczeń wykorzystywanych w nauczaniu tych języków.

Zachęcamy do zapoznania się z unijnymi tekstami i tematami lub do porównania różnych wersji językowych tego samego tekstu (przetłumaczonych przez tłumaczy UE lub tłumaczy freelancerów) na przykładzie komunikatów prasowych Komisji Europejskiej.