Ścieżka nawigacji

Jak się przygotować?

Językowe łamigłówki – sztuka przekładu

Tłumaczenie to język Europy
Umberto ECO

Tłumacze pisemni — w odróżnieniu od konferencyjnych — mają do czynienia z tekstem. Ci, którzy osiągają umiejętność swobodnego i naturalnego posługiwania się językiem obcym, tłumaczą go na język, który najlepiej znają (zazwyczaj jest to ich język ojczysty, choć nie zawsze). Ale na czym konkretnie polega praca tłumacza pisemnego?

 

Przekazać sens

Pytanie, na które muszą sobie odpowiedzieć wszyscy tłumacze pisemni, brzmi: „W jaki sposób przekazać istotę wypowiedzi?” Dobre tłumaczenie powinno wywołać u czytelnika taką samą reakcję, jak oryginał.

Jeżeli oryginał wywołuje u czytelnika uśmiech i wzbudza w nim ciekawość, przetłumaczony tekst powinien oddziaływać tak samo. Oznacza to, że znajomość języka obcego, którą posiada tłumacz, musi wykraczać poza rozumienie poszczególnych słów, gramatyki i struktury. Musi on w pełni przekazać oryginalne intencje autora. Dobry tłumacz charakteryzuje się wyczuciem kontekstu, stylu oraz umiejętnością oddania najsubtelniejszych niuansów znaczenia.

 

Wszechstronna wiedza

Aby przetłumaczyć tekst z zakresu np. mechaniki lub medycyny należy posiadać wiedzę specjalistyczną. Jeszcze inną umiejętnością jest przekład poezji lub gier słownych – wymaga ona znajomości obcej kultury oraz stylistyki obcego języka.

 

Dostosowanie tekstu do nowego kontekstu

Każdy język jest głęboko zakorzeniony w innym otoczeniu kulturowym, społecznym i geograficznym. W związku z tym tłumacze czasami muszą wynajdywać nowe słowa, aby opisać rzeczy lub pojęcia niemające ekwiwalentu w ich własnym języku. W przypadku tekstów, które są bardzo charakterystyczne dla danej kultury, trzeba dokonać adaptacji, tak aby były dostępne dla osób z innej kultury lub obszaru geograficznego. Tłumaczenie tego rodzaju określane jest mianem lokalizacji.

 

Język jest zmienny

Poszczególne słowa i wyrażenia w danym języku szybko poddają się zmianom. Nowe idee i wynalazki, nowe sposoby użycia już istniejących terminów zmuszają tłumaczy do tworzenia nowych sposobów wyrażania tych koncepcji w języku, na który przekładają. Jest to jeden z najtrudniejszych, a zarazem fascynujących aspektów tłumaczenia.

Sprawdzenie znaczenia słowa w słowniku to zaledwie pierwszy krok. W zależności od kontekstu, w jakim dane słowo występuje, może ono mieć bardzo różne znaczenia.

 

Spróbuj swoich sił!

Chcemy dać Wam przedsmak pracy w charakterze zawodowego tłumacza. Przy ocenie prac jury zwraca uwagę na:

  • poprawność tekstu
  • prawidłowe stosowanie pojęć
  • umiejętność płynnego wyrażania się na piśmie w wybranym języku (ogólna czytelność tłumaczenia)
  • pomysłowość rozwiązań tłumaczeniowych.
 

Niektóre przykłady z poprzednich edycji konkursu

Aby pomóc kandydatom w przygotowaniach, zamieszczamy przykłady tekstów z poprzednich edycji konkursu:

 

Rymy

Tekst w języku francuskim z 2011 r.pdf(10 kB) zawierał bardzo trudne wyzwanie — przetłumaczenie rymu. Oto kilka udanych rozwiązań w różnych językach:

 

Tekst w języku angielskim z 2008 r.pdf(9 kB) zawiera przykłady dwóch slangów: Cockney i Geordie. Co zrobić ze słowami „Cockney” i „Geordie” w tłumaczeniu? Czy możemy oczekiwać od polskiego czytelnika, że będzie wiedział, o co chodzi?

Istnieją trzy możliwości:

  • jeżeli uważamy, że dialekty „Cockney” i „Geordie” są znane polskiemu czytelnikowi, możemy te nazwy zachować w pierwotnej formie
  • można również dodać krótkie wyjaśnienie: „Cockney i Geordie − dialekty języka angielskiego używane przez mieszkańców Londynu i północno-wschodniej Anglii”.
  • ostatecznie możemy nawet zastąpić nazwy dialektów „Cockney” i „Geordie” nazwami dwóch innych dialektów z naszego własnego języka (np. „ślunska godka” lub „góralszczyzna”).

Podobny przykład możemy znaleźć w tekście hiszpańskim z 2013 r.pdf(77 kB), w którym użyto słowa „manchegos”. Jeżeli nie ma odpowiedniego rzeczownika we własnym języku tłumacza, wyrażenie trzeba będzie zastąpić wyjaśnieniem – w tym przypadku „ludzie z La Manczy”.

Jednakże tłumaczenie zawsze wiąże się z ryzykiem zagubienia się w szczegółach. Można włożyć wiele wysiłku w odtworzenie rymu lub zwrotu idiomatycznego, ale należy też rozważyć jakie rozwiązanie będzie najskuteczniejsze w danym kontekście. Na przykład: jaki będzie najwłaściwszy rejestr? Czy w danym przypadku najwłaściwiej będzie użyć wyrażenia slangowego, archaizmu, czy też żargonu? Czasami bardzo trudno znaleźć złoty środek.

W ciągu ostatnich lat w konkursie Juvenes Translatores nagradzano tłumaczenia charakteryzujące się naturalnością – dlatego tak ważne jest zachowanie płynności stylistycznej.

 

Wstępna selekcja uczniów

 

Ponieważ tylko pięcioro uczniów z każdej szkoły może wziąć udział w konkursie, szkoły mogą organizować swoje własne testy wstępne. Mogą również wybrać po jednym uczniu reprezentującym każdy z nauczanych w szkole języków obcych.

Kilka praktycznych wskazówek

Przede wszystkim, tłumacząc na swój język ojczysty lub język, który się zna najlepiej, uczeń zyskuje zdecydowaną przewagę nad tymi, którzy decydują się na tłumaczenie na język obcy. Aby naprawdę dobrze pisać w języku docelowym, należy posiadać umiejętności dobrze wykształconego rodzimego użytkownika tego języka.

Umiejętność dobrego pisania jest fundamentalna – a zatem byłoby wskazane, aby nauczyciele języka docelowego współpracowali z nauczycielami języków obcych w przygotowaniu uczniów do konkursu.

Pamiętajmy również o tym, że uczniowie, którzy uczą się łaciny lub starożytnej greki, mogą wykorzystać swoje umiejętności translatorskie dokonując przekładu na języki nowożytne!

Aby zorientować się co do tematów i zagadnień, które mogą pojawić się w tekstach konkursowych, oraz aby porównać różne wersje językowe tego samego tekstu, zachęcamy do przyjrzenia się wybranym komunikatom prasowym UE.