Ścieżka nawigacji

Juvenes Translatores – Jak się przygotować?

Językowe łamigłówki – sztuka przekładu

Tłumaczenie to język Europy
Umberto Eco

Tłumacze pisemni – w odróżnieniu od konferencyjnych – mają do czynienia z tekstem pisanym, a nie mówionym. Ci, którzy osiągają umiejętność swobodnego i naturalnego posługiwania się językiem obcym, tłumaczą z niego na język, który najlepiej znają (zazwyczaj jest to ich język ojczysty, choć nie zawsze). Ale na czym konkretnie polega praca tłumacza pisemnego?

 

Przekazać sens

Pytanie, na które muszą sobie odpowiedzieć wszyscy tłumacze pisemni, brzmi: „W jaki sposób przekazać istotę wypowiedzi?” Dobre tłumaczenie powinno wywołać u czytelnika taką samą reakcję, jak oryginał.

Jeżeli oryginał wywołuje u czytelnika uśmiech i wzbudza w nim ciekawość, przetłumaczony tekst powinien oddziaływać tak samo. Oznacza to, że stopień zrozumienia tekstu przez tłumacza musi wykraczać poza rozumienie poszczególnych słów, gramatyki i struktury. Musi on w pełni przekazać intencje autora. Dobry tłumacz ma wyczucie kontekstu i stylu oraz umiejętność oddania najsubtelniejszych niuansów znaczenia.

 

Wszechstronna wiedza

Aby przetłumaczyć tekst z zakresu np. mechaniki lub medycyny należy posiadać wiedzę specjalistyczną. Aby znaleźć odpowiedni rym lub przetłumaczyć grę słów, trzeba natomiast dobrze znać oba konteksty kulturowe i mieć wyczucie stylu.

 

Dostosowanie tekstu do nowego kontekstu

Każdy język jest głęboko zakorzeniony w innym otoczeniu kulturowym, społecznym i geograficznym. Dlatego tłumacz musi czasem stworzyć nowe wyrażenie, aby oddać sens pojęć, które nie mają odpowiednika w jego języku. W przypadku tekstów, które są bardzo charakterystyczne dla danej kultury, trzeba dokonać adaptacji, tak aby stały się one zrozumiałe dla osób z innej kultury lub obszaru geograficznego. Tłumaczenie tego rodzaju określane jest mianem lokalizacji.

 

Język jest zmienny

Poszczególne słowa i wyrażenia szybko ewoluują. Nowe idee i wynalazki oraz nowe znaczenia już istniejących słów zmuszają tłumaczy do tworzenia nowych sposobów wyrażenia tych koncepcji w języku, na który przekładają. Jest to jeden z najtrudniejszych, a zarazem najbardziej fascynujących aspektów tłumaczenia.

Sprawdzenie znaczenia słowa w słowniku to zaledwie pierwszy krok. W zależności od kontekstu, w jakim dane słowo występuje, może ono mieć bardzo różne znaczenia.

 

Spróbuj swoich sił!

Chcemy dać Wam przedsmak pracy w charakterze zawodowego tłumacza. Przy ocenie prac jury zwraca uwagę na:

  • poprawność tekstu
  • prawidłowe stosowanie pojęć
  • umiejętność płynnego wyrażania się na piśmie w wybranym języku (ogólna czytelność tłumaczenia)
  • pomysłowość rozwiązań tłumaczeniowych.
 

Niektóre przykłady z poprzednich edycji konkursu

Aby pomóc kandydatom w przygotowaniach, zamieszczamy przykłady tekstów z poprzednich edycji konkursu:

 

Rymy

Tekst w języku francuskim z 2011 r.pdf(10 kB) zawierał bardzo trudne wyzwanie – przetłumaczenie rymu. Oto kilka pomysłowych rozwiązań w różnych językach:

 

Tekst w języku angielskim z 2008 r.pdf(9 kB) zawierał wzmiankę o dwóch dialektach: Cockney i Geordie. Jak można przetłumaczyć nazwy tych dialektów na inne języki? Czy możemy oczekiwać od polskiego czytelnika, że będzie wiedział, o co chodzi?

Istnieją trzy możliwości:

  • gdybyśmy uważali, że dialekty „Cockney” i „Geordie” są znane polskiemu czytelnikowi, moglibyśmy te nazwy zachować w pierwotnej formie
  • można również dodać krótkie wyjaśnienie: „Cockney i Geordie − dialekty języka angielskiego używane przez mieszkańców Londynu i północno-wschodniej Anglii”.
  • ostatecznie możemy nawet zastąpić nazwy dialektów „Cockney” i „Geordie” nazwami dwóch innych dialektów z naszego własnego języka (np. dialekt śląski i kaszubski).

Podobny przykład możemy znaleźć w tekście hiszpańskim z 2013 r.pdf(79 kB), w którym użyto słowa „manchegos”. Jeżeli nie ma odpowiedniego rzeczownika w języku ojczystym tłumacza, wyrażenie trzeba zastąpić wyjaśnieniem – w tym przypadku „ludzie z La Manczy”.

Tłumaczenie wiąże się jednak zawsze z ryzykiem zagubienia się w szczegółach. Można włożyć wiele wysiłku w odtworzenie rymu lub zwrotu idiomatycznego, ale należy też zastanowić się, jakie rozwiązanie będzie najlepiej pasowało do kontekstu. Na przykład jaki styl będzie najwłaściwszy? Czy można sobie pozwolić na użycie wyrażenia slangowego, archaizmu lub żargonu? Czasem bardzo trudno jest nie popaść w skrajność.

W ostatnich latach w konkursie Juvenes Translatores nagradzano tłumaczenia charakteryzujące się naturalnością – dlatego tak ważne jest zachowanie płynności stylistycznej. Oczywiście nasuwa się odwieczne pytanie: jak wiernie odtworzyć sens oryginału i jednocześnie stworzyć tekst napisany płynnym, żywym językiem?

 

Wstępna selekcja uczniów

 

Ponieważ w konkursie może wziąć udział tylko pięcioro uczniów z każdej szkoły, szkoły mogą zorganizować swoje własne testy wstępne. Mogą również wybrać po jednym uczniu reprezentującym każdy z języków obcych nauczanych w szkole.

Kilka praktycznych wskazówek

Uczeń, który decyduje się tłumaczyć na język ojczysty lub język, który zna najlepiej, zyskuje zdecydowaną przewagę nad tymi, którzy wybierają tłumaczenie na język obcy. Aby naprawdę dobrze pisać w danym języku, trzeba posiadać umiejętności dobrze wykształconego, rodzimego użytkownika tego języka.

Umiejętność dobrego pisania ma pierwszorzędne znaczenie – dobrym rozwiązaniem byłoby, gdyby uczniów przygotowywali do konkursu nauczyciele języków obcych wspólnie z nauczycielami języka polskiego.

Pamiętajmy również o tym, że uczniowie, którzy uczą się łaciny lub starożytnej greki, mogą wykorzystać swoje umiejętności translatorskie podczas przekładu na języki nowożytne.