Kruimelpad

Hoe bereid ik me voor?

Je hersens aan het werk zetten – de uitdaging van vertalen

Vertaling is de taal van Europa
Umberto Eco

Vertalers werken, in tegenstelling tot tolken, met teksten op papier. Het beste en meest natuurlijke resultaat krijg je als je vertaalt van een vreemde taal naar je beste taal. Meestal (maar niet altijd) is dat je moedertaal. Maar wat houdt vertalen nu precies in?

 

Een boodschap overbrengen

Alle vertalers moeten zichzelf afvragen: "Hoe kan ik deze boodschap overbrengen?" Een goede vertaling heeft hetzelfde effect op de lezer als de oorspronkelijke tekst.

Als het origineel je laat glimlachen of nieuwsgierig maakt, dan moet de vertaling dat ook doen. Dit betekent dat het inzicht van de vertaler verder moet gaan dan enkel de woorden, grammatica en structuur. Hij of zij moet de boodschap van de auteur op alle niveaus begrijpen. Goede vertalers kunnen context, stijl en subtiele betekenisnuances goed aanvoelen.

 

Allerlei kennis

Als je bijvoorbeeld een tekst over elektronica of geneeskunde moet vertalen, heb je speciale kennis over dat onderwerp nodig. Om een rijmpje of een woordgrap te vertalen, heb je culturele kennis en stijlgevoel nodig.

 

Een tekst aanpassen aan een andere context

Iedere taal is geworteld in een bepaalde culturele, sociale en geografische achtergrond. Daarom moeten vertalers soms een oplossing verzinnen voor termen waarvoor geen equivalent bestaat in hun eigen taal. Bovendien moeten teksten die zeer specifiek zijn voor een bepaalde cultuur worden aangepast om deze toegankelijker te maken voor mensen uit een andere cultuur of geografisch gebied. Dit wordt lokalisatie genoemd.

 

Levende talen

Woorden en uitdrukkingen kunnen snel veranderen. Nieuwe ideeën en uitvindingen en nieuw gebruik van bestaande termen leiden tot nieuwe manieren om deze concepten uit te drukken. Dit is een van de grootste uitdagingen en meest boeiende aspecten van vertaling.

Een woord in een woordenboek naslaan is niet meer dan een eerste stap. Vaak is het namelijk de context waarin een woord wordt gebruikt, die bepaalt welke term wordt gekozen.

 

Zin om het te proberen?

Wij willen je graag eens laten ondervinden wat het werk van professionele vertalers inhoudt. We zullen je beoordelen op:

  • de nauwkeurigheid van je vertaling
  • de mate waarin je taalgebruik correct is
  • je vermogen om vloeiend te schrijven in je gekozen taal
  • de creativiteit van je oplossingen
 

Voorbeelden uit vorige edities

Om je te helpen met de voorbereiding, volgen hieronder enkele voorbeelden uit vorige edities:

 

Rijm

De Franse brontekst van 2011pdf(10 kB) bevatte rijm, een lastige vertaalklus. Hier vind je een paar geslaagde oplossingen in verschillende talen:

 

De Engelse brontekst van 2008pdf(9 kB) bevatte een verwijzing naar twee Engelse dialecten: Cockney en Geordie. Maar hoe moeten de woorden "Cockney" en "Geordie" in andere talen worden vertaald? Mogen we van niet-Engelstalige lezers wel verwachten dat zij weten wat die betekenen?

Hiervoor bestaan drie oplossingen:

  • Als we ervan uitgaan dat "Cockney" en "Geordie" bij de meeste Nederlandse lezers bekend zijn, kunnen we ze gewoon laten staan.
  • We kunnen ook een korte uitleg toevoegen: "Cockney en Geordie (dialecten uit Londen en het noordoosten van Engeland)".
  • Ten slotte kunnen we de namen vervangen door die van dialecten van onze eigen taal (bijv. West-Vlaams en Gronings).

Een gelijkaardig probleem stond in 2013 in de Spaanse brontekstpdf(79 kB). Daarin werd het woord "manchegos" gebruikt. Als daarvoor geen equivalent bestaat in de taal van de vertaler, dan moet hij de uitdrukking vervangen door een uitleg, hier "mensen uit La Mancha".

Maar bij het vertalen is er altijd een risico dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Je kunt nog zo je best doen een mooi rijm te maken of een idiomatische uitdrukking te vinden, je moet ook nagaan wat het beste werkt in de context. Wat is bijvoorbeeld het beste register? Kun je beter gebruikmaken van slang, archaïsche taal of vaktaal? Het is vaak lastig om precies het juiste evenwicht te vinden.

De winnaars van de vorige edities hebben vertalingen gemaakt die van begin tot eind vlot liepen. Daarom is het belangrijk het stilistische evenwicht niet uit het oog te verliezen.

 

Voorselectie

 

Aangezien slechts 5 leerlingen per school mogen deelnemen aan de wedstrijd, kunnen scholen ervoor kiezen een eigen voorselectie te organiseren. Sommige scholen kiezen één leerling per vreemde taal die op de school onderwezen wordt.

Tips

Leerlingen die vertalen naar hun moedertaal of de taal die ze het best beheersen, hebben een groot voordeel ten opzichte van de dapperen die naar een vreemde taal proberen te vertalen. Om een taal echt goed te schrijven, moet je de doeltaal beheersen op het niveau van een goed opgeleide native speaker.

Goed schrijven is van het grootste belang, dus het kan nuttig zijn als de leraar van de doeltaal samenwerkt met de leraren vreemde talen om de leerlingen op de wedstrijd voor te bereiden.

Vergeet niet dat studenten Latijn en/of Oud-Grieks hun vertaalvaardigheden vaak ook kunnen gebruiken voor moderne talen!

Bekijk eens een aantal persberichten om een idee te krijgen van mogelijke onderwerpen en om verschillende taalversies met elkaar te vergelijken.