Cosán nascleanúna

Conas ullmhú

D'inchinn a chur ag obair — dúshlán an aistriúcháin

Is é an t-aistriúchán teanga na hEorpa
Umberto Eco

Murab ionann is ateangairí, is le téacsanna scríofa a bhíonn aistritheoirí ag obair. Is iad na téacsanna is nádúrtha líofa na téacsanna sin a aistríonn aistritheoirí ó theanga iasachta isteach sa teanga is fearr atá ar a dtoil acu (a dteanga dhúchais de ghnáth, ach ní i gcónaí). Ach cad é go díreach atá i gceist leis an obair?

 

Teachtaireacht a chur in iúl

Ní foláir do gach aistritheoir an cheist seo a chur orthu féin: "Conas is féidir liom an teachtaireacht a chur in iúl?" Ba chóir gurbh ionann tionchar an dea-aistriúcháin ar léitheoir agus tionchar an bhuntéacs.

Má bhain an buntéacs miongháire asat, nó má mhúscail sé do spéis, ba cheart go ndéanfadh an t-aistriúchán amhlaidh. Dá bhrí sin, is gá don aistritheoir dianmhachnamh a dhéanamh ar a bhfuil scríofa; bíonn níos mó ná focail, gramadach agus struchtúr i gceist. Ní mór dó bunbhrí an údair a thuiscint go maith. Aistritheoirí maithe, is féidir leo comhthéacs, stíl agus mionbhríonna a thabhairt leo.

 

Cineálacha éagsúla eolais

Chun téacs faoi leictreonaic nó leigheas a aistriú, mar shampla, bíonn eolas teicniúil de dhith. Chun rím nó imeartas focal a thabhairt leat, ar an láimh eile, ní mór duit eolas ar an gcultúr a bheith agat agus tuiscint ar chúrsaí stíle.

 

Téacs a chur in oiriúint do chúlra nua

Bíonn gach aistriúchán fréamhaithe i sainchúlra cultúrtha, sóisialta agus geografach ar leith. I ngeall air sin, ar uairibh bíonn ar aistritheoirí focail nua a chumadh do théarmaí nach bhfuil a gcomhionann ina dteanga féin. Ina theannta sin, is gá téacsanna a bhaineann go sonrach le cultúr ar leith a athrú chun go mbeidh siad intuigthe do dhaoine ó chultúr nó ó cheantar eile. Logánú a thugtar air sin.

 

An Teanga Bheo

Bíonn focail agus nathanna cainte ag síorathrú. I ngeall ar thuairimí agus aireagáin nua a bheith ag teacht chun cinn, agus úsáid nua ar sheantéarmaí, bíonn ar aistritheoirí bealaí nua a aimsiú leis na coincheapa sin a chur in iúl ina dteanga féin. Seo ceann de na gnéithe is dúshlánaí — agus is mealltaí — den aistriúchán.

Cuimhnigh nach bhfuil i gcuardach san fhoclóir ach an chéad chéim. B'fhéidir go dtabharfadh comhthéacs úsáide an fhocail ort téarma iomlán éagsúil a roghnú.

 

An mbeadh fonn ort triail a bhaint as?

Ba mhaith linn go bhfeicfeá cuid bheag de shaol an aistritheora ghairmiúil. Ar na nithe seo a thabharfaimid breith ort:

  • cruinneas do théacs
  • do chumas téarmaí a úsáid i gceart
  • do chumas scríobh go líofa sa teanga a roghnaigh tú, m.sh. soléiteacht ghinearálta d'aistriúcháin
  • a chruthaithí atá na réitigh atá agat.
 

Samplaí ó chomórtais a bhí ann roimhe seo

Chun cabhrú leat ullmhú don chomórtas, seo roinnt samplaí ó chomórtais a bhí ann roimhe seo:

 

Rímeanna

Ba dhúshlánach an téacs Fraincise a bhí ann in 2011pdf(10 kB); bhí rím le haistriú. Féach na haistriúcháin mhaithe a rinneadh air sin i roinnt teangacha éagsúla:

 

Tá tagairt do dhá chanúint Béarla, Cockney agus Geordie, sa téacs Béarla ó 2008pdf(9 kB). Conas a aistreoimid 'Cockney and Geordie' go teangacha eile? An bhfuiltear ag súil go mbeidh fhios ag léitheoirí nach Sasanaigh iad, cad iad?

Tá trí rogha anseo againn:

  • Má cheapaimid go bhfuil eolas maith ar 'Cockney and Geordie' i measc ár léitheoirí Gaeilge, féadaimid iad a choimeád mar atá.
  • D'fhéadfaimis freisin míniú gairid a chur isteach: 'Cockney agus Geordie – canúintí a labhraítear i Londain agus in oirthuaisceart Shasana.'
  • Rogha eile ná dhá chanúint inár dteanga féin a chur in áit 'Cockney and Geordie' (canúint Chorca Dhuibhne agus canúint Chois Fharraige, mar shampla).

Tá macasamhail eile sa téacs Spáinnise ó 2013pdf(77 kB) áit a n-úsáidtear an focal 'manchegos'. Mura bhfuil ann don ainmfhocal i dteanga an aistritheora, ní mór míniú a chur isteach ina áit, m.sh, 'muintir La Mancha' sa chás seo.

I gcás an aistriúcháin, áfach, tá an baol ann i gcónaí go rachfar ar seachrán. B'fhéidir go ndéanfaidh tú tréaniarracht rím a chruthú nó nath cainte a chur in iúl, ach caithfear cuimhneamh ar an gcomhthéacs i gcónaí. Mar shampla, cad é an réim teanga ceart? An n-oirfeadh caint neamhfhoirmeálta, nó teanga ársa, nó béarlagair? Is deacair an chothromaíocht cheart a bhaint amach.

Roimhe seo, ba mhinic an bua ag aistriúcháin a bhí líofa ó thús go deireadh. Dá bhrí sin, tá sé tábhachtach cuimhneamh ar chothromaíocht i gcúrsaí stíle.

 

Daltaí a roghnú roimh ré

 

Ós rud é nach féidir ach le 5 dalta i ngach scoil bheith páirteach sa chomórtas, cinneann roinnt scoileanna a scrúduithe réamhroghnúcháin féin a eagrú. I gcás scoileanna eile, áfach, roghnaítear dalta amháin do gach teanga iasachta a mhúintear sa scoil.

Noda úsáideacha

Beidh buntáiste mór ag daltaí atá ag aistriú isteach ina dteanga dhúchais nó sa teanga is fearr atá acu seachas iadsan a thugann faoin aistriúchán go teanga iasachta. Chun aistriúchán slachtmhar a dhéanamh, ní mór scileanna cainteora dhúchasaigh ardoilte na teanga sin a bheith agat.

Is é an dea-scríbhneoireacht an rud is tábhachtach agus mar sin b'fhéidir nár mhiste do mhúinteoirí na sprioctheanga bheith ag comhoibriú le múinteoirí na dteangacha iasachta chun daltaí a ullmhú don chomórtas.

Cuimhnigh go bhféadfadh buntáiste a bheith ag daltaí a bhfuil an Laidin agus/nó an tSean-Ghréigis idir lámha acu toisc an taithí atá acu cheana féin ar an aistriúchán!

Chun tuairim a fháil faoi na hábhair a d'fhéadfadh a bheith ann agus chun leaganacha éagsúla teanga a chur i gcomparáid, caith súil ar roinnt preaseisiúintí de chuid an AE.