Cosán nascleanúna

Nascleanúint leathanaigh

Juvenes Translatores — conas ullmhú

An inchinn a chur ag obair — dúshlán an aistriúcháin

Is é an t-aistriúchán teanga na hEorpa
Umberto Eco

Murab ionann agus ateangairí, is leis an téacs scríofa a bhíonn aistritheoirí ag obair. Is iad na haistriúcháin is nádúrtha líofa na téacsanna sin a aistrítear isteach sa teanga is fearr atá ar a thoil ag an aistritheoir (a theanga dhúchais de ghnáth). Ach cad é go díreach atá i gceist leis an aistriúchán?

 

Teachtaireacht a chur in iúl

Ní foláir do gach aistritheoir an cheist seo a chur air féin: "Conas is féidir liom an teachtaireacht a chur in iúl?" Más dea-aistriúchán atá ann, beidh an tionchar céanna aige ar an léitheoir agus a bheadh ag an mbuntéacs.

Má bhain an buntéacs miongháire asat, nó má mhúscail sé do spéis, ba cheart go ndéanfadh an t-aistriúchán amhlaidh. Dá bhrí sin, bíonn ar an aistritheoir dianmhachnamh a dhéanamh ar a bhfuil scríofa; tá níos mó ná focail, gramadach agus struchtúr i gceist. Ní mór dó bunbhrí an údair a thuiscint go maith. Aistritheoirí maithe, is féidir leo comhthéacs, stíl agus miondifríochtaí brí a thabhairt leo.

 

Cineálacha éagsúla eolais

Chun téacs faoin leictreonaic nó faoin leigheas a aistriú, mar shampla, bíonn eolas teicniúil de dhíth. Ar an lámh eile, chun rím nó imeartas focal a thabhairt leat, ní mór duit tuiscint ar dhá chultúr a bheith agat agus tuiscint ar chúrsaí stíle.

 

Téacs a chur in oiriúint do chúlra nua

Bíonn gach aistriúchán fréamhaithe i sainchúlra cultúrtha, sóisialta agus tíreolaíoch ar leith. I ngeall air sin, bíonn ar aistritheoirí focail nua a chumadh, ar uairibh, do théarmaí nach bhfuil a gcomhionann le fáil ina dteanga féin. Ina theannta sin, más téacs é a bhaineann go sonrach le cultúr ar leith, bíonn gá é a athrú chun go mbeidh daoine ó chultúr nó ó cheantar eile in ann é a thuiscint. Logánú a thugtar air sin.

 

An Teanga Bheo

Bíonn focail agus nathanna cainte ag síorathrú. I ngeall ar thuairimí agus aireagáin nua, agus úsáid nua a bhaintear as seantéarmaí, bíonn ar aistritheoirí bealaí nua a aimsiú leis na coincheapa sin a chur in iúl ina dteanga féin. Seo ceann de na gnéithe is dúshlánaí – agus is mealltaí – den aistriúchán.

Nuair a chuardaítear focal san fhoclóir, níl ansin ach an chéad chéim. B'fhéidir go dtabharfadh comhthéacs úsáide an fhocail ort téarma iomlán éagsúil a roghnú.

 

An bhfuil fonn ort triail a bhaint as?

Ba mhaith linn an seans a thabhairt duit léargas beag a fháil ar shaol an aistritheora. Ar na nithe seo a thabharfaimid breith:

  • cruinneas an téacs
  • do chumas téarmaí a úsáid i gceart
  • do chumas scríobh go líofa sa teanga a roghnaigh tú, m.sh. soléiteacht an aistriúcháin
  • a chruthaithí atá na réitigh atá agat.
 

Samplaí ó chomórtais a bhí ann roimhe seo

Chun cabhrú leat ullmhú don chomórtas, seo roinnt samplaí ó chomórtais a bhí ann roimhe seo:

 

Rímeanna

Ba dhúshlánach an téacs Fraincise a bhí ann in 2011pdf(10 kB); bhí rím le haistriú. Féach thíos roinnt de na rímeanna maithe a fuaireamar i dteangacha éagsúla:

 

Bhí tagairt do dhá chanúint de chuid an Bhéarla, Cockney agus Geordie, i dtéacs Béarla 2008pdf(9 kB). Conas is féidir 'Cockney and Geordie' a aistriú go teanga eile? An féidir linn bheith ag súil leis go dtuigfeadh léitheoirí i dtíortha eile an rud atá i gceist?

Tá trí rogha ann:

  • Má cheapaimid go dtuigfeadh ár léitheoirí 'Cockney and Geordie', iad a fhágáil mar atá.
  • Míniú gairid a chur ina dhiaidh: 'Cockney agus Geordie – canúintí atá ann i Londain agus in oirthuaisceart Shasana.'
  • Dhá chanúint de chuid na Gaeilge a chur in áit 'Cockney and Geordie' (m.sh. canúint Chorca Dhuibhne agus canúint Chois Fharraige).

Bhí sampla eile den chineál sin i dtéacs Spáinnise 2013pdf(79 kB) nuair a rinneadh tagairt do 'manchegos'. Mura bhfuil ann don ainmfhocal i dteanga an aistritheora, ní mór míniú a chur isteach ina áit, m.sh. sa chás seo 'muintir La Mancha' .

Ach tá an baol ann i gcónaí go rachfar ar seachrán san aistriúchán. B'fhéidir go ndéanfá tréaniarracht rím a chruthú nó nath cainte a thabhairt, ach caithfear cuimhneamh ar an gcomhthéacs i gcónaí. Mar shampla, cad é an réim teanga cheart? An oirfeadh caint neamhfhoirmeálta, nó friotal ársa, nó béarlagair? Is deacair an chothromaíocht cheart a aimsiú i gcónaí.

Is minic an bua ag aistriúcháin atá líofa ó thús go deireadh. Dá bhrí sin, tá sé tábhachtach cuimhneamh ar chúrsaí stíle. Bíonn sé ina shíorchoimhlint i gcónaí idir an dílseacht don bhuntéacs agus líofacht an aistriúcháin.

 

Daltaí a roghnú roimh ré

 

Ós rud é nach féidir ach le 5 dhalta i ngach scoil bheith páirteach sa chomórtas, cinneann roinnt scoileanna a scrúduithe réamhroghnúcháin féin a eagrú. I scoileanna eile, roghnaítear dalta amháin do gach teanga iasachta a mhúintear sa scoil.

Eolas úsáideach

Bíonn buntáiste mór ag daltaí atá ag aistriú isteach ina dteanga dhúchais nó sa teanga is fearr atá acu le hais daltaí a thugann faoin aistriúchán go teanga iasachta. Chun aistriúchán slachtmhar a dhéanamh, ní mór scileanna dála scileanna an chainteora líofa ardoilte a bheith ag an dalta.

Is í an dea-scríbhneoireacht an rud is tábhachtaí agus mar sin b'fhéidir nár mhiste le múinteoirí na teanga dúchais bheith ag comhoibriú le múinteoirí na dteangacha iasachta chun daltaí a ullmhú don chomórtas.

D'fhéadfadh buntáiste a bheith ag daltaí a bhfuil an Laidin agus an tSean-Ghréigis idir lámha acu toisc an taithí atá acu cheana féin ar an aistriúchán.

Ainneoin nach bhfuil sé ar fáil i nGaeilge, is úsáideach an áis suíomh gréasáin Bliain Eorpach na Forbartha chun tuairim a fháil faoi na hábhair a d'fhéadfadh a bheith i dtéacsanna na bliana seo.