Διαδρομή πλοήγησης

Πώς θα προετοιμαστείτε;

Μετάφραση: μια διανοητική άσκηση

Η γλώσσα της Ευρώπης είναι η μετάφραση.
Ουμπέρτο Έκο

Οι μεταφραστές — σε αντίθεση με τους διερμηνείς — μεταφράζουν γραπτά κείμενα. Οι μεταφραστές που επιτυγχάνουν το πιο φυσικό αποτέλεσμα, δηλαδή ένα κείμενο που ρέει αβίαστα, μεταφράζουν από μια ξένη γλώσσα προς τη γλώσσα που γνωρίζουν καλύτερα (τη μητρική τους γλώσσα στις περισσότερες — αν και όχι όλες — τις περιπτώσεις). Σε τι ακριβώς όμως συνίσταται η δουλειά του μεταφραστή;

 

Απόδοση του νοήματος

Η ερώτηση που καλούνται να θέσουν στον εαυτό τους όλοι οι μεταφραστές είναι: "Πώς μπορώ να αποδώσω το νόημα;" Μια καλή μετάφραση πρέπει να έχει την ίδια απήχηση στον αναγνώστη με το πρωτότυπο κείμενο.

Εάν το πρωτότυπο σε κάνει να χαμογελάσεις ή σου κινεί την περιέργεια, το ίδιο πρέπει να κάνει και η μετάφραση. Αυτό σημαίνει ότι ο μεταφραστής δεν πρέπει να κατανοήσει μόνο το νόημα των λέξεων, τη γραμματική και το συντακτικό. Πρέπει να κατανοήσει πλήρως το μήνυμα που θέλει να μεταφέρει ο συντάκτης του κειμένου. Οι καλοί μεταφραστές κατανοούν τα συμφραζόμενα, το ύφος και τις λεπτές αποχρώσεις του νοήματος του πρωτοτύπου.

 

Γνώσεις σε διάφορους τομείς

Η μετάφραση ενός κειμένου για την τεχνολογία της πληροφορικής ή την ιατρική, για παράδειγμα, προϋποθέτει τεχνικές γνώσεις. Αντίθετα, για την απόδοση στίχων ή ομοιοκαταληξίας απαιτούνται πολιτισμικές γνώσεις και γνώσεις υφολογικού χαρακτήρα.

 

Προσαρμογή του κειμένου σε νέα δεδομένα

Κάθε γλώσσα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον πολιτισμικό, κοινωνικό και γεωγραφικό της περίγυρο. Επομένως, οι μεταφραστές καλούνται ορισμένες φορές να δημιουργήσουν νέες λέξεις για να αποδώσουν όρους που δεν έχουν ισοδύναμο στη γλώσσα τους. Επίσης, τα κείμενα που είναι πολύ ιδιαίτερα από πολιτισμική άποψη πρέπει να προσαρμόζονται ώστε να γίνονται κατανοητά στους αναγνώστες μιας άλλης κουλτούρας ή γεωγραφικής περιοχής. Αυτό λέγεται "localisation", που σημαίνει προσαρμογή στα τοπικά δεδομένα.

 

Η γλώσσα εξελίσσεται

Το λεξιλόγιο και η φρασεολογία αλλάζουν πολύ γρήγορα. Νέες ιδέες και εφευρέσεις, καθώς και νέες χρήσεις για τους ήδη υπάρχοντες όρους, αναγκάζουν τους μεταφραστές να δημιουργούν νέους τρόπους έκφρασης των εννοιών αυτών στη γλώσσα τους. Πρόκειται για μια από τις πιο απαιτητικές αλλά και ενδιαφέρουσες πτυχές της μετάφρασης.

Να θυμάστε ότι η αναζήτηση μιας λέξης στο λεξικό είναι μόνον το πρώτο βήμα. Τα συμφραζόμενα μιας λέξης μπορεί να σας οδηγήσουν στην επιλογή ενός εντελώς διαφορετικού όρου για τη μετάφρασή της.

 

Θέλετε να δοκιμάσετε κι εσείς τις δυνάμεις σας;

Θέλουμε να σας δώσουμε μια γεύση από την εργασία ενός επαγγελματία μεταφραστή. Θα κριθείτε ως προς τα εξής:

  • την ακρίβεια του κειμένου σας
  • την ικανότητά σας να χρησιμοποιείτε σωστά τους όρους
  • την ικανότητά σας να γράφετε με ευχέρεια στη γλώσσα επιλογής σας, δηλαδή θα κριθείτε ως προς τη γενική αναγνωσιμότητα της μετάφρασής σας
  • τη δημιουργικότητά σας για την επίλυση μεταφραστικών δυσκολιών.
 

Παραδείγματα κειμένων από προηγούμενους διαγωνισμούς

Για να σας βοηθήσουμε να προετοιμαστείτε, παραθέτουμε ορισμένα παραδείγματα από προηγούμενους διαγωνισμούς:

 

Ομοιοκαταληξία

Το γαλλικό κείμενο του 2011pdf(10 kB) περιείχε μια πρόκληση: τη μετάφραση μιας ομοιοκαταληξίας. Εδώ μπορείτε να βρείτε ορισμένες επιτυχείς λύσεις σε διάφορες γλώσσες:

 

Στο αγγλικό κείμενο του 2008pdf(9 kB) αναφέρονταν δύο αγγλικές διάλεκτοι: τα Cockney και τα Geordie. Πώς θα μπορούσαμε να μεταφράσουμε τα Cockney και τα Geordie σε άλλες γλώσσες; Οι μη αγγλόφωνοι αναγνώστες μας θα γνώριζαν περί τίνος πρόκειται;

Στην περίπτωση αυτή έχουμε τρεις επιλογές:

  • αν θεωρούμε ότι οι διάλεκτοι Cockney και Geordie είναι σχετικά γνωστές στους Έλληνες αναγνώστες μας, μπορούμε να τις αφήσουμε ως έχουν (Cockney και Geordie)
  • θα μπορούσαμε επίσης να προσθέσουμε μια σύντομη επεξήγηση: "Cockney και Geordie (διάλεκτοι που ομιλούνται στο Λονδίνο και τη βορειοανατολική Αγγλία, αντίστοιχα)"
  • θα μπορούσαμε ακόμη και να αντικαταστήσουμε τις ονομασίες αυτών των διαλέκτων με ονομασίες διαλέκτων της δικής μας γλώσσας (π.χ. κρητικά και ποντιακά).

Παρόμοιο παράδειγμα υπάρχει στο ισπανικό κείμενο του 2013pdf(79 kB), όπου χρησιμοποιείται η λέξη "manchegos". Αν δεν υπάρχει ισοδύναμο ουσιαστικό στη γλώσσα σας, η έκφραση αυτή θα πρέπει να αντικατασταθεί από μια επεξήγηση, στην περίπτωση αυτή "οι κάτοικοι της La Mancha".

Ωστόσο, όταν μεταφράζετε, πάντοτε διατρέχετε τον κίνδυνο να δώσετε σημασία στην λεπτομέρεια και όχι τη μεγαλύτερη εικόνα. Μπορεί να καταβάλετε τεράστια προσπάθεια για να δημιουργήσετε ομοιοκαταληξία ή να αποδώσετε μια ιδιωματική έκφραση, αλλά πρέπει επίσης να σκεφθείτε τι θα ήταν καλύτερο με βάση τα συμφραζόμενα. Για παράδειγμα, ποιο είναι το καλύτερο στυλ; Ενδείκνυται να χρησιμοποιήσετε αργκό, λόγιες εκφράσεις ή εξειδικευμένο λεξιλόγιο; Είναι δύσκολο να επιτύχετε τη σωστή ισορροπία.

Οι μεταφράσεις που επιλέγονται για βράβευση είναι αυτές που "ρέουν" καλύτερα, γι' αυτό έχει σημασία να λαμβάνετε υπόψη την υφολογική ισορροπία στο κείμενό σας.

 

Προεπιλογή μαθητών

 

Καθώς μόνον 5 μαθητές ανά σχολείο μπορούν να πάρουν μέρος στον διαγωνισμό, τα σχολεία μπορούν να διοργανώσουν τα δικά τους τεστ προεπιλογής. Ορισμένα σχολεία ορίζουν έναν μαθητή για κάθε διδασκόμενη γλώσσα.

Ορισμένες χρήσιμες συμβουλές

Οι μαθητές που μεταφράζουν προς τη μητρική τους γλώσσα ή προς τη γλώσσα που γνωρίζουν καλύτερα θα έχουν πάντοτε μεγαλύτερο πλεονέκτημα σε σχέση με εκείνους που επιχειρούν να μεταφράσουν προς μια ξένη γλώσσα. Για να συντάξετε ένα καλό κείμενο στη γλώσσα προς την οποία μεταφράζετε, χρειάζεστε τις δεξιότητες ενός μορφωμένου ομιλητή που έχει ως μητρική τη συγκεκριμένη γλώσσα.

Η καλή σύνταξη έχει καίρια σημασία, γι' αυτό θα ήταν ίσως σκόπιμο ο καθηγητής της γλώσσας της μετάφρασης (ο καθηγητής των Νέων Ελληνικών στα ελληνικά σχολεία) να συνεργαστεί με τους καθηγητές ξένων γλωσσών με στόχο την καλύτερη προετοιμασία των μαθητών για τον διαγωνισμό.

Μην ξεχνάτε ότι οι μαθητές που μαθαίνουν λατινικά ή/και αρχαία ελληνικά μπορούν να αξιοποιήσουν τις μεταφραστικές τους δεξιότητες και στις σύγχρονες γλώσσες.

Για να πάρετε μια ιδέα σχετικά με τη θεματολογία ή για να συγκρίνετε τις μεταφράσεις ενός κειμένου σε διαφορετικές γλώσσες, μπορείτε να ρίξετε μια ματιά στα δελτία Τύπου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.