10 pytań na temat polityki spójności – Polityka regionalna UE

Inne narzędzia

  •  
  • Zmniejsz tekst  
  • Powiększ tekst  

Polityka spójności to polityka, która w całej Europie przyczyniła się do realizacji tysięcy projektów realizowanych ze środków finansowych Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) oraz Funduszu Spójności (beneficjentami Funduszu Spójności są państwa członkowskie, których PKB jest niższe niż 90% średniego PKB w krajach UE-27, nie uwzględniając Chorwacji).

Spójność gospodarcza i społeczna, zgodnie z definicją podaną w Jednolitym Akcie Europejskim z 1986 r., ma za zadanie „zmniejszać dysproporcje między regionami i przeciwdziałać zacofaniu regionów znajdujących się w niekorzystnej sytuacji”. Ostatni traktat unijny, traktat lizboński, nadaje spójności dodatkowe znaczenie, odwołując się do „spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej”. 

Oznacza to, że polityka spójności ma za zadanie promować także zbilansowany, bardziej zrównoważony „rozwój terytorialny”, a tym samym zyskać szerszy zakres działania niż polityka regionalna, która jest ściśle związana z Europejskim Funduszem Rozwoju Regionalnego i realizuje swoje zadania na szczeblu regionalnym.

Współpraca polityki spójności i innych unijnych polityk związanych z rozwojem regionalnym — polityki rozwoju obszarów wiejskich i polityki morskiej i rybołówstwa — została w okresie budżetowym 2014–2020 zacieśniona dzięki wspólnym postanowieniom EFRR, EFS, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego (EMFF). Wszystkie pięć funduszy tworzą razem Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne.

W poszczególnych krajach UE obowiązują zupełnie różne jednostki podziału administracyjnego. Aby ułatwić zarządzanie programami i porównania statystyczne, na poziomie europejskim regiony zdefiniowano w/g tzw. systemu NUTS - wspólnej klasyfikacji jednostek terytorialnych do celów statystycznych en. UE składa się obecnie z 274 regionów na poziomie „NUTS 2” (żyje w nich od 800 000 do 3 milionów mieszkańców).

W kontekście współpracy ponadgranicznej czasami spotyka się również sformułowanie "euroregiony". W Europie pojęcie to narodziło się po drugiej wojnie światowej z inicjatywy lokalnych działaczy politycznych, którzy pragnęli w ten sposób promować wspólne interesy łączące społeczności po obu stronach granic.
Są to stowarzyszenia, które nie mają określonego statusu prawnego. Funkcjonują one niezależnie od Unii Europejskiej, ale często uczestniczą w europejskich projektach współpracy terytorialnej. Euroregiony reprezentuje Stowarzyszenie Europejskich Regionów Przygranicznych en.

Ilość środków finansowych dostępnych w ramach polityki spójności na lata 2014–2020 została określona w rozporządzeniu, które weszło w życie 21 grudnia 2013 r. w ramach siedmioletniej perspektywy finansowej UE. Na działania w ramach polityki spójności przeznaczono 351,8 miliarda EUR, czyli około jedną trzecią całego budżetu Wspólnoty. Środki te w okresie 2014–2020 zostaną rozdzielone między 28 państw członkowskich UE. Sposób, w jaki zostaną one rozdystrybuowane, został wynegocjowany przez rządy państw członkowskich w ramach Rady UE. Ponadto regiony nadal mogą liczyć na wsparcie w ramach polityki spójności, która ma skupić szczególną uwagę na pomocy regionom pozostającym w tyle pod względem rozwoju. Ponad połowa budżetu (182,2 miliarda EUR) została przeznaczona dla regionów najsłabiej rozwiniętych, których PKB jest mniejsze niż 75% średniej w krajach UE-27. 35 miliardów EUR przeznaczono dla regionów w okresie przejściowym, których PKB oscyluje między 75% i 90% unijnej średniej, a 54 miliardy EUR dla regionów o wyższym stopniu rozwoju, których PKB przekracza 90% średniej.

Państwa członkowskie mają wykorzystać te środki do sfinansowania programów tematycznych zarówno tych ogólnokrajowych (np. dotyczących transportu czy ochrony środowiska), jak i regionalnych, które realizowane są w określonych częściach kraju.

Zobacz, czy Twój region w okresie 2014–2020 korzysta z funduszy unijnych

Każdy może uzyskać dofinansowanie z Europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, niezależnie od regionu. Komisja Europejska zasadniczo nie ingeruje w procedurę selekcji projektów przez władze lokalne, z wyjątkiem niewielkiej liczby projektów na wielką skalę. W ramach zdecentralizowanego systemu zarządzania wyznaczono urzędy krajowe lub regionalne, które odpowiadają za każdy spośród 455 programów służących wdrażaniu polityki spójności w okresie 2007-2013 - są to tzw. "organy zarządzające".

Określają one kryteria selekcji, organizują komisje kwalifikacyjne oraz wybierają projekty, które otrzymają dofinansowanie z budżetu Unii, spośród zgłoszeń przedstawionych w odpowiedzi na otwarte dla wszystkich zaproszenia do składania wniosków.
Tutaj można znaleźć listę organów zarządzających i programów w poszczególnych regionach en i krajach, a także informacje na temat innych możliwości dofinansowania z budżetu Wspólnoty.

W Europie wiele jest osób, które mogą ubiegać się o wsparcie z funduszy europejskich, ale nawet nie zdają sobie z tego sprawy. Beneficjentami pomocy udzielanej w ramach polityki spójności mogą zostać firmy (zwłaszcza małe i średnie przedsiębiorstwa), instytucje publiczne, stowarzyszenia oraz osoby prywatne, które przedstawią projekt spełniający kryteria selekcji określone przez organ zarządzający programem. O pomoc z funduszy strukturalnych mogą się również ubiegać zagraniczne przedsiębiorstwa z siedzibą w Europie.

W ramach okresu programowania 2007-2013 państwa UE muszą opublikować i regularnie aktualizować listę wszystkich beneficjentów funduszy strukturalnych - listy te dostępne są tutaj en.

Przepisy określają konkretne kategorie wydatków kwalifikowalnych. W rozporządzeniu w sprawie przepisów wspólnych określonych zostało 11 celów tematycznych, które w okresie programowania 2014–2020 będą finansowane ze środków polityki spójności. Istotna część tych środków ma być przeznaczona na badania naukowe i innowacje, wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), ochronę środowiska, transport, wzrost zatrudnienia, szkolenia zawodowe i transport publiczny. Władze krajowe i regionalne określają w swoich programach operacyjnych, jak zamierzają rozdzielać dostępne środki między główne cele tematyczne. Strategie krajowe zostały określone w tzw. umowach partnerstwa.

Dowiedz się więcej, w jakich obszarach działa unijna polityka spójności

Za pośrednictwem 11 celów tematycznych polityka spójności wspiera realizację celów określonych w strategii „Europa 2020” — unijnym programie na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju, który sprzyja włączeniu społecznemu. Głównym narzędziem inwestycyjnym są środki z polityki spójności, które przeznaczane są na wzrost zatrudnienia, innowacyjność, edukację, włączenie społeczne i przejście na gospodarkę niskoemisyjną.

Zarówno Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR), jak i Europejski Fundusz Społeczny (EFS) wspierają realizację głównych priorytetów wyznaczonych w ramach celów tematycznych. Na ten cel przeznaczana jest określona ilość środków pomocowych. Regiony słabiej rozwinięte muszą przeznaczyć na rzecz tych celów co najmniej 50% środków z EFRR i 60% z EFS. W przypadku regionów w okresie przejściowym te limity to 60% i 70%, zaś dla regionów o wyższym stopniu rozwoju — 80%.

Aby w pełni wykorzystać możliwości, jakie dają dostępne środki finansowe, położono większy nacisk na osiągnięcie w okresie programowania 2014–2020 ściśle określonych wyników. Ponadto zanim środki pomocowe zostaną przyznane, muszą zostać spełnione konkretne warunki. Te tzw. warunki ex ante gwarantują stosowanie odpowiednich warunków wstępnych dla wszystkich projektów, dzięki czemu wydatkowane środki finansowe mają rzeczywisty wpływ na rozwój regionów.

  1. Inicjatywa INTERREG została wcielona w ramy Europejskiej Współpracy Terytorialnej.
  2. Cele inicjatyw URBAN (rozwój obszarów miejskich) i EQUAL (wzrost zatrudnienia) są obecnie realizowane w ramach polityki spójności.
  3. Inicjatywa Leader+ i Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) zostały zastąpione Europejskim Funduszem Rolnym na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW), natomiast Instrument Finansowy Orientacji Rybołówstwa (IFOR) i Europejski Fundusz Rybacki (EFR) zostały przemianowane na Europejski Fundusz Morski i Rybacki (EFMR).
  4. W okresie programowania 2007–2013 Instrument pomocy przedakcesyjnej (IPA) zastąpił wiele różnych instrumentów, które miały zastosowanie dla Turcji i państw bałkańskich: PHARE, ISPA, SAPARD, CARDS oraz instrument finansowy na rzecz Turcji. Zadaniem IPA jest przygotowanie (za pomocą działań w ramach polityki regionalnej oraz współpracy transgranicznej) krajów, które kandydują do członkostwa w UE lub są potencjalnymi kandydatami, do udziału w polityce spójności.
  5. JASPERS, JEREMIE, JESSICA i JASMINE: Te cztery specjalne instrumenty pomocowe zostały utworzone we współpracy z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym w okresie programowania 2007–2013, by częściowo pełnić rolę instrumentów inżynierii finansowej, a częściowo by zapewniać wsparcie techniczne. W świetle obecnej sytuacji gospodarczej i rosnących niedoborów zasobów publicznych instrumenty finansowe będą odgrywać coraz większą rolę w polityce spójności w okresie programowania 2014–2020. 

Władze na szczeblu krajowym i regionalnym muszą spełnić określone wymagania podstawowe, zanim na realizację jakiegokolwiek projektu zostaną przeznaczone środki z Europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Dla każdego programu regionalnego i krajowego muszą zostać wyznaczone trzy organy:

  1. Organ zarządzający sprawdza, czy zostały spełnione warunki przyznania dotacji, oraz przeprowadza regularne kontrole w celu określenia postępu prac i zgodności wydatków rzeczywistych z planowanymi.
  2. Organ poświadczający przedstawia Komisji okresowe zestawienia wydatków i wnioski o dokonanie płatności. Sprawdza również, czy wnioski o zwrot kosztów są prawidłowe i czy zostały opracowane przy pomocy rzetelnych systemów rachunkowości zgodnych z obowiązującymi przepisami krajowymi i wspólnotowymi.
  3. Organ kontroli przeprowadza kontrole funkcjonowania systemów i realizacji projektów. Informuje organ zarządzający i organ poświadczający o stwierdzonych brakach oraz nieprawidłowościach na poziomie wydatków.

Służby kontrolne Komisji Europejskiej są odpowiedzialne za nadzór - mogą w dowolnym momencie przeprowadzać kontrole. W przypadku stwierdzenia istotnych niedociągnięć Komisja i państwa członkowskie wspólnie opracowują plany działania, które mają im zaradzić. Jeśli dane państwo nie podejmie szybko żadnych działań naprawczych, Komisja Europejska może wstrzymać lub zawiesić płatności. Komisja bierze również pod uwagę kontrole przeprowadzane przez Europejski Trybunał Obrachunkowy oraz dochodzenia Europejskiego Urzędu ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF).

Polityka spójności oznacza ogromne inwestycje - w niektórych krajach ich wysokość sięga nawet 4 proc. produktu krajowego brutto (PKB). Na początku okresu programowania państwa członkowskie ustaliły cele ilościowe, jakie zamierzają osiągnąć, zwłaszcza w swoich "narodowych strategicznych ramach odniesienia".

Państwa członkowskie i Komisja Europejska mierzą efekty programów poprzez ich ewaluacje. Co trzy lata Komisja publikuje "sprawozdanie dotyczące polityki spójności", które opisuje rozwój regionów i skutki polityki. Co roku publikuje też "sprawozdanie w sprawie postępów w dziedzinie spójności gospodarczej i społecznej".

Wpływ i wyniki — wzrost gospodarczy i zatrudnienie w UE w okresie 2007–2012

  • Wzrost PKB na mieszkańca w słabiej rozwiniętych regionach — PKB na mieszkańca w tzw. „regionach objętych celem konwergencji” w okresie 2007–2010 wzrosło z 60,5 do 62,7% średniej w krajach UE-27;
  • Szacuje się, że dzięki polityce spójności w latach 2007–2012 utworzono 600 000 nowych miejsc pracy, z których przynajmniej jedna trzecia powstała w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP);
  • W okresie 2007–2012 w ramach tworzenia wydajnej transeuropejskiej sieci transportowej (TEN-T) wybudowano lub zmodernizowano 25 000 km dróg oraz 1800 km linii kolejowych;
  • 200 000 małych i średnich przedsiębiorstw otrzymało bezpośrednie finansowe wsparcie, zaś 77 800 nowych przedsiębiorstw uzyskało pomoc w rozkręceniu działalności gospodarczej;
  • W okresie 2007–2012 udzielono wsparcia ponad 60 000 projektom badawczym;
  • 1,9 miliona mieszkańców uzyskało dostęp do Internetu szerokopasmowego.

Pomiar wpływu i wyników polityki spójności to kluczowy element niezbędny do osiągnięcia sukcesu. Dzięki niemu obywatele UE mogą dowiedzieć się o dokonaniach osiągniętych w ramach polityk. Ponadto zapewnia on rozpowszechnianie najlepszych praktyk oraz ciągły rozwój projektów i programów.

W przypadku jakichkolwiek pytań, prosimy kontaktować się z Dyrekcją Generalną ds. Polityki Regionalnej.