Ochrona środowiska jest jednym z kluczowych zdań realizowanych przez Unię Europejską. Sprawy z nią związane regulowane są przez wiele dyrektyw i rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady, dotyczących w szczególności ochrony przyrody[I][II], powietrza[III], wód[IV]. Komisja Europejska, systematycznie zwiększając wymogi związane z ochroną środowiska, przeznacza środki na jej wykonywanie. Jako główne źródło ich pochodzenia KE wskazuje wspólnotowe horyzontalne instrumenty finansowe, w tym Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny, Fundusz Spójności, Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji oraz siódmy program ramowy w dziedzinie badań, rozwoju technologicznego i demonstracji.

Powyższe wspólnotowe instrumenty finansowe nie obejmują jednak wszystkich priorytetów środowiskowych. Dlatego powstała potrzeba utworzenia instrumentu skupiającego się wyłącznie na finansowaniu środowiska, który miał stanowić wsparcie rozwoju i realizacji wspólnotowej polityki oraz prawodawstwa w zakresie ochrony środowiska, a przede wszystkim przyczynić się do osiągnięcia celów szóstego wspólnotowego programu działań w zakresie środowiska naturalnego (6. EAP)[V]. Taka jest geneza ustanowienia w 2007 roku Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady, Instrumentu finansowego na rzecz środowiska LIFE+[VI].

LIFE+ jest kontynuacją programów Komisji Europejskiej LIFE I, LIFE II i LIFE III, których historia sięga 1992 roku. Wówczas rozpoczęto wdrażanie pierwszego z ww. instrumentów jako jednego z narzędzi wypełniania postanowień Jednolitego Aktu Europejskiego, który nadał dotychczasowym działaniom w zakresie ochrony środowiska Wspólnot Europejskich oraz ich państw członkowskich status polityki wspólnotowej.

Komponenty tematyczne LIFE+

Środki dostępne w ramach Instrumentu finansowego LIFE+ są dystrybuowane w ramach trzech komponentów.

Komponent I LIFE+Przyroda i Różnorodność biologiczna pozwala na finansowanie projektów związanych z ochroną zagrożonych wyginięciem roślin, zwierząt oraz szczególnie cennych siedlisk przyrodniczych. Komponent ten dzieli się na dwie części, z których pierwsza LIFE+Przyroda służy ochronie gatunków i siedlisk objętych siecią Natura 2000. Z kolei LIFE+Różnorodność biologiczna skupia się na testowaniu nowych, w skali światowej lub krajowej, metod ochrony przyrody przyczyniających się do realizacji celu określonego w Komunikacie Komisji Europejskiej COM (2006) 216 „Zatrzymanie procesu utraty różnorodności biologicznej na obszarze Europy do roku 2010 i w przyszłości – utrzymanie usług ekosystemowych na rzecz dobrobytu człowieka”[VII].

Komponent II LIFE+ Polityka i zarządzanie w zakresie środowiskafinansuje innowacyjne lub demonstracyjne projekty z zakresu szeroko rozumianej ochrony środowiska, zaś w szczególności:

• zapobiegania zmianom klimatu, ochrony zdrowia i polepszania jakości życia, ochrony wód, ochrony powietrza, ochrony gleb; ochrony przed hałasem,
• monitorowania lasów oraz ochrony przed pożarami;
• zrównoważonego gospodarowania zasobami naturalnymi i odpadami, jak również tworzenia, wdrażania i oceny polityk oraz prawa UE w zakresie ochrony środowiska.

Komponent III LIFE+Informacja i komunikacjasłuży realizacji dużych projektów informacyjnych i komunikacyjnych, kampanii na rzecz podnoszenia świadomości społeczeństwa w zakresie problemów środowiskowych, spraw związanych z ochroną przyrody i różnorodności biologicznej jak również przeciwdziałaniu pożarom lasów.

LIFE w Polsce

LIFE, pomimo stosunkowo długiej historii wdrażania w Europie, w Polsce jest jednym z mniej znanych instrumentów Komisji Europejskiej. Choć pierwszy projekt z Polski, realizowany w ramach pierwszej edycji programu, został złożony już w 1993 roku, to na następne trzeba było czekać ponad dziesięć lat. Dwa uzyskały dofinansowanie w roku 2004, jeden w 2005 i kolejne dwa w 2006 r. Cztery z nich były projektami przyrodniczymi, stąd LIFE+ w Polsce kojarzy się z ochroną przyrody. Sztandarowymi projektami z Polski z tego okresu są „Ochrona wodniczki w Polsce i Niemczech”[VIII]oraz „Kraina Żubra - Ochrona żubra w Puszczy Białowieskiej"[IX].

Także wyniki następnych naborów prowadzonych w ramach LIFE+ pokazują, że Polska specjalizuje się w przygotowywaniu dobrych projektów przyrodniczych. W 2008 roku, spośród sześciu projektów, które znalazły uznanie oceniających w Komisji Europejskiej, trzy dotyczyły ochrony przyrody. Ponad 5,5 mln euro, które Polska otrzymała na realizację tych działań stanowiło blisko 75 proc. środków otrzymanych podczas tego naboru. W  2009 roku Polska złożyła jeszcze więcej dobrych wniosków przyrodniczych - osiem z dziesięciu zaakceptowanych wniosków  dotyczyło właśnie ochrony przyrody. Na projekty z I komponentu Komisja Europejska przyznała Polsce prawie 12 z 14 milionów euro ogółem otrzymanych w tym naborze.

Obecnie w Polsce realizowanych jest 16 projektów LIFE+, których łączna wartość wynosi blisko 38 mln euro, z czego 30 mln euro przeznaczono na 11 projektów przyrodniczych. Kolejne trzy projekty, o wartości około 5 mln euro, są realizowane w ramach komponentu III, natomiast pozostałe dwa złożone zostały w ramach komponentu II. Jak wynika z powyższego podsumowania, środki na innowacyjne projekty środowiskowe nie cieszą się w Polsce jeszcze dużym zainteresowaniem.

II Komponent LIFE+

W pozostałych krajach Unii Europejskiej obserwujemy odwrotną tendencję niż w Polsce. Tam pierwsze miejsce pod względem liczby składanych wniosków, jak i realizowanych projektów, stanowią projekty z II komponentu LIFE+. Na łączną liczbę 3332 realizowanych dotychczas w Europie projektów LIFE+ aż 1839 stanowią projekty z zakresu polityki i zarządzania środowiskiem[X]. Potentatem w tym obszarze są Włochy, które realizują aż 313 działań środowiskowych, na drugim miejscu plasuje się Hiszpania (263 wniosków).

Jako cel realizacji II komponentu LIFE+ Komisja Europejska, w Wytycznych dla wnioskodawców[XI]wskazuje przyczynianie się do wdrażania, aktualizowania i rozwoju polityki i ustawodawstwa Unii Europejskiej w zakresie środowiska, w tym integrację polityki środowiskowej z elementami innych polityk. Ma to być realizowane poprzez wspieranie innowacyjnych i demonstracyjnych projektów, które służą testowaniu m. in. nowych metod, strategii, technologii i polityk. Wnioskodawcy mogą składać projekty w jednym z 12 obszarów tematycznych: zmiany klimatu, woda, powietrze, gleba, środowisko miejskie, hałas, substancje chemiczne, środowisko i zdrowie, odpady i zasoby naturalne, lasy, innowacje oraz kierunki strategiczne.

Wsparcie w ramach instrumentu LIFE+ Polityka i zarządzanie w zakresie środowiska jest udzielane najlepszym projektom, które przewidują innowacyjne rozwiązania dla ważnych problemów związanych ze środowiskiem i prowadzą do konkretnych, wymiernych rezultatów, zarówno pod względem jakościowym jak i ilościowym. Kluczowym elementem projektów jest zatem przetestowanie nowego podejścia, oszacowanie potencjalnych efektów środowiskowych oraz jak najszersze rozpowszechnienie wyników projektu.

Warunkiem możliwości realizacji przedsięwzięcia jest jego innowacyjny lub demonstracyjny charakter. Innowacyjność w rozumieniu LIFE+ oznacza zastosowanie technik lub metod, które wcześniej nie były nigdzie stosowane ani badane, oferujących potencjalne korzyści dla środowiska względem najlepszych praktyk stosowanych obecnie. Innowacyjność projektu bada się w kontekście światowym. Tego typu przedsięwzięcia mają najczęściej na celu przetestowanie w większej skali rozwiązań, których skuteczność potwierdzona została na skalę laboratoryjną. Projekt demonstracyjny natomiast, jak precyzują Wytyczne KE na rok 2011, „wdraża, testuje, ocenia i rozpowszechnia działania/metody, które są w pewnym stopniu nowe lub nieznane w specyficznym kontekście projektu (geograficznym, ekologicznym, społeczno-ekonomicznym...) oraz które powinny być szerzej stosowane w innym miejscu, gdzie występują podobne okoliczności. Projekt powinien być tak przygotowany, aby od początku wskazywać, czy dane techniki i metody sprawdzają się w kontekście projektu”.

Innowacyjność lub demonstracyjność projektu jest zatem warunkiem uzyskania dofinansowania. Projekty pozbawione tych elementów są eliminowane w procesie oceny wniosków. Wymóg bezwzględnego spełnienia powyższych warunków wynika z filozofii, którą przyjęto podczas tworzenia założeń do programu. LIFE+ w komponencie środowiskowym ma być swoistym „polem doświadczalnym” nowych prośrodowiskowych pomysłów, sprawdzonych w skali laboratoryjnej rozwiązań, lecz których realizacja w szerszej skali obarczona jest pewnym ryzykiem. Wyniki tych działań obowiązkowo muszą zostać szeroko rozpowszechnione wśród zainteresowanych podmiotów. LIFE+ w II komponencie finansuje zatem projekty służące przetestowaniu nowych rozwiązań, które po ocenie ich wykonalności służyć mogą jako dobre praktyki prośrodowiskowych rozwiązań. Te działania mogą być już finansowane z innych funduszy europejskich dostępnych dla państw członkowskich, m. in. z Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Takie podejście do realizacji projektów środowiskowych LIFE+ ma znaczące konsekwencje. Efekt ekologiczny projektu liczy się nie tylko jako bezpośredni wpływ danego rozwiązania na środowisko w trakcie realizacji projektu w postaci np.: zmniejszonego zużycia energii, wody, surowców stanowiących podstawę produkcji, ograniczenia powstawania odpadów, lecz także jako skumulowane potencjalne oddziaływanie nowego rozwiązania na środowisko w rezultacie rozpropagowania wyników projektu i przyjęcia nowych technologii przez zainteresowane podmioty. Przykładowo - nie do przecenienia jest oddziaływanie na środowisko projektu testującego nowe, ekologiczne łożyska, którego rezultatem było stworzenie stosowanych we wszystkich dziedzinach życia łożysk z materiałów zmniejszających tarcie o 30 proc., przez co ograniczane jest zużycie energii, smarów i przedłużona żywotność samych łożysk[XII]. To samo można powiedzieć o innym z projektów LIFE+, w którym testowana była nowoczesna metoda utylizacji opakowań Tetra Pak[XIII]. Zastosowanie innowacyjnej technologii pozwala na przerobienie problematycznego odpadu na dobrej jakości kostki aluminium, ciecz o  właściwościach zbliżonych do surowej ropy naftowej oraz gaz o podobnych właściwościach jak LPG, zatem na produkty, które można wtórnie wykorzystać. Co więcej, proces jest całkowicie samowystarczalny energetycznie.

Projekty innowacyjne w Polsce

Polska realizuje obecnie dwa projekty z II komponentu LIFE+, obydwa złożone w naborze 2008 roku w ramach obszaru tematycznego „Woda”. Pierwszy z nich - „Ekotony dla redukcji zanieczyszczeń obszarowych” - podejmuje problematykę ograniczenia zanieczyszczeń obszarowych wód[XIV]. Beneficjenci projektu, Europejskie Regionalne Centrum Ekohydrologii wraz z Regionalnym Zarządem Gospodarki Wodnej w Warszawie, podjęli się opracowania spójnego programu innowacyjnych rozwiązań z wykorzystaniem biotechnologii ekosystemowych opartych na ekohydrologicznych podstawach zarządzania zlewnią dla trwałego ograniczenia zanieczyszczeń obszarowych w dorzeczu Pilicy. Wynikiem projektu mają być modelowe rozwiązania służące zabezpieczeniu wód powierzchniowych przed nadmiernym spływem z pól i łąk nawozów sztucznych i naturalnych wymywanych przez wody opadowe, a przenoszonych przez wody podziemne.

Drugim realizowanym projektem jest „Ekohydrologiczna rekultywacja zbiorników rekreacyjnych „Arturówek” (Łódź) jako modelowe podejście do rekultywacji zbiorników miejskich”. Celem projektu jest podjęcie kompleksowych działań, w oparciu o podejście systemowe wykorzystujące koncepcję ekohydrologii, dla rekultywacji zbiorników w Arturówku. W tym przypadku wykorzystanie innowacyjnych rozwiązań służących poprawie jakości środowiska przyrodniczego oraz wody pozwoli przywrócić mieszkańcom Łodzi jeden z najwartościowszych terenów rekreacyjnych[XV].

W naborze 2010 roku Komisja Europejska zatwierdziła kolejne dwa projekty z tego komponentu. Są nimi „Instalacja demonstracyjna wytwarzania kruszyw lekkich z osadów ściekowych i krzemionki odpadowej” oraz „Nowe środki ulepszania gleby do redukcji zanieczyszczeń i rewitalizacji ekosystemu glebowego”. Oba wnioski zostały złożone przez instytuty naukowe i są owocem innowacyjnych rozwiązań opracowanych przez polskich naukowców.

Pierwszy projekt przygotowany przez Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego w Warszawie podejmuje temat gospodarczego wykorzystania osadów ściekowych, które stanowią bardzo duży problem dla przedsiębiorstw eksploatujących oczyszczanie ścieków. Dzięki opracowanemu w Instytucie nowatorskiemu na skalę światową rozwiązaniu, osady ściekowe przetwarzane będą na całkowite bezpieczne lekkie kruszywa sztuczne, które znajdą zastosowanie w budownictwie. Na realizację tego projektu, którego budżet wynosi ok. 2,2 mln euro Komisja Europejska przyznała Instytutowi dofinansowanie w wysokości 50% kosztów projektu.

Drugi projekt, który będzie realizowany przez Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach, także dotyczy zagospodarowania odpadów. Zaproponowane rozwiązanie przewiduje zastąpienie waty szklanej wykorzystywanej jako podłoże w uprawach szklarniowych i tunelowych, nowym, w pełni biodegradowalnym podłożem wytworzonym z naturalnych odpadowych surowców włóknistych. Tym samym projekt ma mieć podwójne oddziaływanie: poprzez ograniczenie powstawania jednych odpadów (poprodukcyjna wata szklana) oraz zagospodarowanie innych (np.: trociny, paździerze, naturalne odpady tekstylne – wełna, bawełna, kokos). Dodatkowym efektem jest to, że wykorzystane w cyklu produkcyjnym, opracowane w ramach projektu podłoże, będzie wartościowym naturalnym nawozem dlarolnictwa.

Warto jeszcze wspomnieć o jedynym wniosku LIFE+ z Polski, który znalazł uznanie oceniających z Komisji Europejskiej w naborze 2007 roku. Projekt „Rekultywacja Jezior Jelonek i Winiary w Gnieźnie metodą inaktywacji fosforu w osadach dennych” realizowany był w latach 2008 – 2010 i służyć miał przetestowaniu nowatorskiego rozwiązania przywracania czystości dwóch jezior znajdujących się w granicach miasta Gniezna[XVI]. Projekt zakończył się sukcesem. Nowa metoda rekultywacji jezior okazała się skuteczna, a prowadzone przez beneficjenta działania przyczyniły się do poprawy jakości wody w obydwu jeziorach, o czym świadczą przeprowadzone badania laboratoryjne, a przede wszystkim zwiększona przeźroczystość wody.

Jak widać z przytoczonych przykładów II komponent LIFE+ w Polsce to przede wszystkim projekty z zakresu gospodarki wodnej oraz zagospodarowania odpadów. Projekty te realizowane są dotychczas jedynie przez podmioty publiczne. NFOŚiGW jako instytucja odpowiedzialna za wdrażanie LIFE+ w Polsce dokłada wszelkich starań, by rozpropagować LIFE+ także wśród przedsiębiorców, licząc na to, że podobnie jak w innych krajach Europy znajdą oni w tym instrumencie finansowym źródło finansowania innowacyjnych rozwiązań w ich firmach.

Rola NFOŚiGW

Krajowy Punkt Kontaktowy to funkcjonująca w każdym z krajów instytucja, której podstawowym zadaniem jest informowanie o naborach LIFE+, zbieranie wniosków do LIFE+ i przekazywanie ich do Komisji Europejskiej. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który pełni tę funkcję od września 2008 roku, oprócz powyższych zadań prowadzi działania mające na celu rozpropagowanie LIFE+ w Polsce. Co roku organizowany jest Dzień Informacyjny LIFE+, który służyć ma wymianie doświadczeń pomiędzy wnioskodawcami a beneficjentami programu. Fundusz organizuje także w każdym naborze LIFE+ cykle warsztatów pisania wniosków, których w roku bieżącym będzie aż pięć (najbliższe w dniach: 27, 28 i 29 czerwca). Podmioty zainteresowane składaniem wniosków do LIFE+ mogą skorzystać także z konsultacji telefonicznych jak i osobistych w siedzibie NFOŚiGW. Bardzo pomocna jest także dla wnioskodawców z Polski możliwość weryfikacji formalnej wniosku LIFE+, co zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu wniosku na etapie oceny formalnej w KE.

Oprócz funkcji informacyjnych i konsultacyjnych NFOŚiGW, jako instytucja finansowa, zapewnia wnioskodawcom LIFE+ środki na współfinansowanie projektów LIFE+. Komisja Europejska zapewnia w ramach programu standardowo 50 proc. dofinansowania kosztów kwalifikowanych przedsięwzięcia, w przypadku projektów I komponentu to dofinansowanie może osiągnąć nawet 75 proc. kosztów. Tym niemniej wciąż pozostaje otwartą kwestia zbilansowania budżetu projektu. NFOŚiGW wspomaga wnioskodawców LIFE+ oferując im dofinansowanie projektów LIFE+ w wysokości do 45 proc. kosztów kwalifikowanych projektu. Zatem podmiot składający wniosek do LIFE+ może z funduszy unijnych i NFOŚiGW zbilansować przedsięwzięcie na poziomie 95 proc. kosztów kwalifikowanych. Należy mieć jednak na uwadze, że dofinansowanie NFOŚiGW podlega zasadom pomocy publicznej.

NFOŚiGW liczy, że pomoc finansowa oraz merytoryczna w przygotowaniu wniosków zaproponowana wnioskodawcom LIFE+ przez NFOŚiGW będzie skutkowała zwiększającym się z roku na rok pozyskiwaniem środków, dzięki którym skorzysta polskie środowisko, a tym samym poprawi się jakość życia w naszym kraju.

Nabór wniosków LIFE+ w roku 2011 kończy się 18 lipca o godzinie 17:00. Wnioski składać należy w Kancelarii NFOŚiGW. Polska ma do wykorzystania w bieżącym naborze 17,5 mln euro ze środków Komisji Europejskiej.

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

** Andrzej Muter, od 1999 roku pracownik Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). Przez cały okres pracy w NFOŚiGW związany z wdrażaniem projektów finansowanych z różnych źródeł: Banku Światowego, Globalnego Funduszu Środowiska i funduszy europejskich (PHARE, ISPA, CF and LIFE+). Jego doświadczenie zawodowe obejmuje prowadzenie przetargów zgodnie z procedurami Banku Światowego i Unii Europejskiej (PRAG), finansowanie ochrony przyrody ze środków NFOŚiGW oraz wdrażanie instrumentu finansowego LIFE+ w Polsce.