Współcześnie rozwój gospodarki jest warunkowany jej zdolnością adaptacji do zmieniających się warunków zewnętrznych i skutecznego uczestnictwa w konkurencji na globalnym rynku. Zdolność podniesienia i utrzymania pozycji konkurencyjnej gospodarek krajów, regionów, a także przedsiębiorstw na wewnątrz-europejskim oraz na międzynarodowym rynku zależy w dużym stopniu od jej innowacyjności, otwartości na nowe rozwiązania i technologie, zdolności do wykorzystania wiedzy, które są kluczowymi warunkami i determinantami stanowiąc dziś siłę napędową rozwiniętych gospodarek krajów i regionów. Innowacyjność i przedsiębiorczość stają się zatem potężnym źródłem przewagi konkurencyjnej.

Działania na rzecz wspierania paneuropejskiej innowacyjności są w XXI wieku powszechnie deklarowanym celem strategii unijnych, polityki spójności, a także programów adresowanych do państw członkowskich. "Innowacyjność" oraz konieczność budowy gospodarki opartej na wiedzy to pojęcia kluczowe zarówno dla Strategii Lizbońskiej przyjętej przez Radę Europejską w marcu 2000 r.[1], jak również jej następczyni – Europy 2020[2]. W tym zakresie „unijne”, wspólne priorytety współgrają z przyjętymi na lata 2007-2013 rządowymi priorytetami rozwoju gospodarki krajowej[3], zmierzającymi do przestawienia jej na bardziej nowoczesne tory.

Polska gospodarka pod względem innowacyjności plasuje się poniżej unijnej średniej, daleko jej do europejskiej czołówki [4]. Ponadto stopniowo wyczerpuje się potencjał konkurencyjny oparty na relatywnie taniej sile roboczej, surowcach i położeniugeograficznym[5]. Dlatego priorytety rozwojowe nakreślono tak, aby pobudzić i stymulować szeroko rozumianą innowacyjność kraju, zaś paliwa dla tej operacji dostarczyć ma strumień funduszy europejskich. Można zatem powiedzieć o pozytywnym sprzężeniu zwrotnym, gdy z jednej strony Polska świadomie stara się budować infrastrukturę innowacji, zaś z drugiej strony Unia Europejska z zasady wspiera ten trend rozwoju państw członkowskich.

Finansowanie inwestycji w firmach

Zasadniczym instrumentem finansowania innowacji przy współudziale funduszy strukturalnych jest ogólnokrajowy Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka na lata 2007-2013 (o budżecie 9,71 mld euro)[6] oraz 16 dostępnych w tej perspektywie budżetowej UE Regionalnych Programów Operacyjnych.

Warto zauważyć, że w ogólnokrajowych dotacjach dostępnych w ramach PO IG dla przedsiębiorców szczególny akcent został położony na wspieranie inwestycji w firmach mających na celu wdrożenie nowatorskich w skali kraju i świata technologii (działania 4.3, 4.4 PO IG) lub inwestycji ukierunkowanych na działalność badawczo-rozwojową (działanie 4.2 PO IG), czy też na stymulowanie współpracy ze sferą nauki i wdrażanie wyników badań (działania 1.4 i 4.1 PO IG). Można powiedzieć, że dotacje przyznawane ze środków PO IG zostały ukierunkowane na uzyskanie efektu skali poprzez wpompowanie w gospodarczy krwiobieg masy krytycznej innowacji i wysokich technologii. Niektóre z konkursów, jak w przypadku działania 4.4 PO IG „Nowe inwestycje o wysokim potencjale innowacyjnym”, cieszyły się tak dużym powodzeniem, że relatywnie duża pula środków (1,420 mln euro) została rozdysponowana przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości w szybkim tempie, w trzech rundach aplikacyjnych do końca 2009 r[7]. Co ciekawe, chętnych nie zrażały wyśrubowane kryteria wyboru projektów dotyczące oczekiwanej wysokiej innowacyjności inwestycji, które zakładały wprowadzenie rozwiązań nie starszych niż 3 lata w skali świata w powiązaniu ze zmniejszeniem szkodliwego wpływu na środowisko.

Często również regiony w konkursach dla firm przyjmowały dodatkowe kryteria oceny promujące projekty zawierające nowatorskie rozwiązania, realizujące transfer technologii, zakup praw własności intelektualnej czy chociażby cele zawarte w regionalnych strategiach innowacji. W konkursie dotacji dla przedsiębiorców prowadzonym na Mazowszu w 2010 r. w ramach działania 1.5 RPO „Rozwój przedsiębiorczości” wprowadzono właśnie takie dodatkowe kryteria dające dodatkowe punkty. Przedsiębiorcy pragnący wdrożyć nowe technologie mogą również zwrócić uwagę na ofertę proponowaną przez zasilane ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego fundusze pożyczkowe i poręczeniowe, jednak oferowane kwoty są znacznie mniejsze niż krajowe dotacje chociażby z Działania 4.4 PO IG[8].

Bardzo interesującym dla przedsiębiorców źródłem finansowania innowacji, stosowanych na świecie nie dłużej niż 5 lat, w małych i średnich firmach może wkrótce okazać się Kredyt Technologiczny, oferujący spłatę tzw. „premii technologicznej” przez Bank Gospodarstwa Krajowego w ramach Działania 4.3 Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. Instrument ten został wprawdzie uruchomiony w 2009 r., lecz przyjęty mechanizm realizacji projektu okazał się nieprzyjazny dla użytkowników i skomplikowany, co skutecznie zniechęciło wielu potencjalnych beneficjentów do ubiegania się o te środki. Jeżeli w 2011 r. Sejm zatwierdzi planowane zmiany w ustawie o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej, kredyt technologiczny może okazać się hitem dotacyjnym.

Jest to ostatnie z tak dużych działań, obejmujących kwotę ok. 410 mln euro na lata 2007-2013, pozwalających sfinansować większe inwestycje, gdzie wielkość premii technologicznej może osiągnąć nawet 4 mln zł i poziom do 70 proc. wartości kosztów kwalifikowanych[9].

Dla innowacyjnych nowicjuszy

Inne środki Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka zostały przeznaczone na pomoc dla pomysłodawców-innowatorów, których pomysły mają zastosowanie rynkowe i potencjał na sukces komercyjny. Wsparcie dla nich zostało pomyślane jako dwustopniowe, obejmując doradztwo dotyczące nowego biznesu, jego inkubację w pierwszym etapie, zaś w drugim pomoc w założeniu nowej spółki i przede wszystkim zasilenie jej na pewien okres kapitałem, nawet do kwoty 200 tys. euro na zasadach pomocy de minimis. Działanie 3.1 PO IG („Inicjowanie działalności innowacyjnej”) może doprowadzić także do wykształcenia w kraju grona instytucji otoczenia biznesu – funduszy zalążkowych - prowadzących działalność polegającą na identyfikacji interesujących rynkowo pomysłów, a następnie na ich inkubacji, i wsparciu kapitałowym.

Tym samym na rynku pojawia się nowa oferta wsparcia innowacyjnych start-upów na takim etapie, na którym częsty brak środków na rozwój przyczynia się do przedwczesnej „śmierci” nowych inicjatyw[10]. Jak szereg innych działań zaprojektowanych w ramach PO IG także działanie 3.1 ma charakter pionierski i pilotażowy, obarczone jest więc koniecznością przetestowania tego rodzaju wsparcia w polskim systemie prawnym. Podczas jego wdrażania pojawiły się np. problemy związane z kwestią wnoszenia aportem praw własności intelektualnej do nowotworzonej spółki i pojawiającą się koniecznością podatku od aportu (co może stanowić istotny problem dla samego innowatora bądź firmy na wczesnym etapie rozwoju)[11].

Natomiast, specjalnie dla nowoczesnych rozwiązań wdrażanych przez firmy w obrębie gospodarki elektronicznej zostały zaprojektowane działania 8.1 i 8.2 Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. Dofinansowanie w ramach Działania 8.1 przeznaczono dla nowych biznesów internetowych, które mają realizować innowacyjne e-usługi. Działanie 8.2 „Wspieranie wdrażania elektronicznego biznesu typu B2B” służyć ma wspieraniu elektronicznej współpracy sieciowej współpracujących już ze sobą firm, tworzeniu i wdrażaniu systemów Business to Business, a także przenoszeniu w strefę wirtualną i automatyzacji procesów biznesowych (np. w zakresie zamówień, logistyki, gospodarki magazynowej, zarządzania zasobami w przedsiębiorstwie). Jest to dofinansowanie skierowane przede wszystkim na zwiększenie efektywności prowadzonej współpracy B2B i otwieranie nowych jej pól. Również i w tym wypadku nowatorski i pilotażowy charakter zaprojektowanego wsparcia z jednej strony wygenerował wielki popyt na dotacje, z drugiej zaś strony doprowadził do utworzenia wielu e-firm, których zdolność do przetrwania na konkurencyjnym rynku zostanie dopiero przetestowana po utracie zasilania środkami publicznymi[12].

Infrastruktura innowacji

Znaczne środki z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego zasilają budowę „twardej” infrastruktury innowacji i zaplecza B+R. Dzięki współfinansowaniu UE w Polsce rosną więc parki i inkubatory technologiczne, powstają centra transferu technologii oraz nowoczesne laboratoria. Niekiedy można zaobserwować, że powstające obiekty wyprzedzają nawet lokalne potrzeby i możliwości ich zaspokajania[13], często jednak są realizacją długo oczekiwanych postulatów i prac. Jako przykład można wskazać Wrocławski Park Technologiczny SA, rozbudowujący się przy walnym udziale środków działania 5.3 PO IG (dotacja wielkości ok. 110 mln zł) budynki laboratoryjne[14], w których zlokalizowane w parku technologicznym młode firmy z sektora zaawansowanych technologii będą mogły realizować prace badawcze unikając w ten sposób konieczności dokonywania bardzo kosztownych inwestycji we własne laboratoria. Jednocześnie park będzie dokonywał transferu przekazanej pomocy publicznej na rzecz przedsiębiorstw.

Finansowanie działalności badawczej i ochrona własności intelektualnej

Dla dopełnienia obrazu funduszy europejskich przeznaczanych na finansowanie innowacji należy wspomnieć o programach finansujących działalność badawczą i badawczo-rozwojową, oferujących granty na badania dla naukowców oraz zespołów badawczych. Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej realizuje szereg programów w ramach działania 1.2 PO IG („Wzmocnienie potencjału kadrowego nauki”), które pozwalają m.in. na wspieranie badań mających zastosowanie w gospodarce (program „Ventures”) czy na zachęcanie młodych uczonych do podjęcia pracy badawczej w Polsce (program „Homing Plus”)[15]. Warto zauważyć, że niektóre z regionów, jak np. Małopolska, stworzyły nawet specjalne instrumenty pozwalające w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego udzielać dotacji na badania prowadzone przez przedsiębiorstwa sektora MSP we współpracy z jednostkami naukowymi oraz na dokonywanie inwestycji w celu prowadzenia działalności B+R[16].

W koszyku dostępnych instrumentów wsparcia znalazły się również działania wspierające realizację bądź też uzyskanie ochrony własności przemysłowej przez przedsiębiorstwa przez mikro-, małe i średnie przedsiębiorstwa. Oferowane przez PARP działanie 5.4.1 „Wsparcie na realizację/ochronę własności przemysłowej” rozpoczyna nabór wniosków w lutym 2011 r.

Powyższy przegląd [17] dostępnych możliwości finansowania różnych aspektów działalności innowacyjnej przy pomocy funduszy europejskich pokazuje przede wszystkim ich kompleksowość. Niestety, możliwości pozyskania dotacji bezpośrednich na inwestycje w perspektywie lat 2007-2013 nieustannie się kurczą, jednak beneficjent o sprecyzowanych potrzebach ma wciąż szanse na pozyskanie wsparcia.

Innowacyjności gospodarki nie da się ani odgórnie zadekretować rządowym programem, ani nakazać ustawą, ponieważ nieuchronnie będzie to prowadzić do powielania zagranicznych schematów lub prowadzenia działań pozorowanych[18]. Należy tworzyć właściwy klimat, oferować możliwości i budować środowisko przyjazne powstawaniu nowoczesnych firm, prowadzeniu przełomowych badań bądź wdrażaniu nowych technologii i rozwiązań – wydaje się, że fundusze europejskie są tu ważnym elementem stymulującym tego rodzaju działania prorozwojowe. Należy przy tym pamiętać, że nowe pomysły, nowa wiedza i nowe dla niej zastosowania rodzą się często spontanicznie, niejako obok prowadzonych badań, będąc w efekcie niezamierzonym, a bywa ich najwartościowszym rezultatem.

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

** Michał Kołodziejski – absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, w Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości zajmował się projektami dla instytucji otoczenia biznesu. Był też ekspertem oceniającym projekty, obecnie współpracuje z Politechniką Krakowską oraz Uniwersytetem Ekonomicznym w Krakowie.