W dn. 29 – 30 listopada 2010 r. w Trypolisie w Libii odbył się III Szczyt UE – Afryka. Jego celem było potwierdzenie zobowiązania do wzajemnej strategicznej współpracy oraz przyspieszenie prac nad wdrażaniem przyjętej w 2007 r. w Lizbonie Wspólnej Strategii Afryki i UE. W kontekście ustaleń Szczytu, warto przyjrzeć się historii stosunków UE z Afryką i spróbować odpowiedzieć na pytanie o znaczenie i rolę Wspólnej Stategii z 2007 r. w stosunkach wzajemnych.

Ze względu na uwarunkowania historyczne i geograficzne, kontynent afrykański był dla państw UE szczególnie ważny już od momentu powstania Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Traktat Rzymski o utworzeniu EWG (ToEWG), podpisany przez sześć państw europejskich, w stwierdzał, że wśród celów Wspólnoty było „umacnianie solidarności łączącej Europę z krajami zamorskimi i zapewnienie im rozwoju zgodnie z zasadami Karty Narodów Zjednoczonych” (Preambuła), a także „popieranie gospodarczego i społecznego rozwoju tych krajów i terytoriów oraz ustanowienie ścisłych stosunków gospodarczych między nimi a całą Wspólnotą” (art. 131 ToEWG).

Spośród wszystkich państw - sygnatariuszy Traktatu Rzymskiego, cztery (Francja, Belgia, Holandia i Włochy) miały żywotny interes w stworzeniu systemu specjalnych związków z „pozaeuropejskimi krajami i terytoriami”, z którymi, jak stwierdzał Traktat, utrzymywały „szczególne stosunki” (art. 131 ToEWG) [1] . Te wszystkie „kraje i terytoria” zostały bezterminowo i automatycznie (bez poprzedzających konsultacji) objęte zapisami mechanizmu stowrzyszenia. Determinacja do podtrzymania relacji z ówczesnymi terytoriami kolonialnymi była, z jednej strony, dyktowana chęcią realizacji interesów w obszarach pozaeuropejskich, z drugiej zaś, w niektórych przynajmniej przypadkach, przyświecało jej pewne moralne zobowiązanie do pomocy i współpracy, być może płynące z poczucia odpowiedzialności za kolonialną przeszłość.

Zdecydowana większość „krajów i terytoriów”, których dotyczyły postanowienia ToEWG położona była na kontynencie afrykańskim, który wkrótce miał powoli wyzwalać się spod kolonialnych rządów mocarstw europejskich. Wprawdzie sam Traktat nie przewidywał, co miałoby się wydarzyć, gdyby objęte jego zapisami terytoria uzyskały niepodległość, ale w opiniach wyrażanych przez Komisję i rządy EWG, dominowało przekonanie o woli utrzymania realcji stowarzyszniowych, chyba że niepodległe już państwa przyjełyby stanowisko odmienne. Osiemnaście „krajów i terytoriów”, które w latach 1958 – 1963 uzyskały niepodległość (wszystkie afrykańskie, skupione w tzw. Stowarzyszeniu Krajów Afrykańskich i Madagaskaru, ang. Association of African and Malagasy States – AAMS), zgodnie wyraziły wolę utrzymania preferencyjnych stosunków ze swymi byłymi metropoliami. Zdolność do podejmowania suwerennych decyzji przez nowopowstałe państwa skłoniła je jednak do walki o redefinicję stosunków z krajami EWG. W 1963 r. w stolicy Kamerunu, Jaunde, podpisano I konwencję regulująca dwustronne relacje przez kolejne pięć lat. Stronami konwencji były wszystkie państwa członkowskie EWG oraz grupa AAMS.

Konwencja z Jaunde, powtarzając zapisy ToEWG, stanowiła początek instytucjonalizacji współpracy EWG z krajami rozwijającymi się, w tym z państwami Afryki. Kolejne konwencje (Jaunde II z 1968 r. oraz 4 konwencje z Lomé obowiązujące w latach 1975 – 1999) modyfikowały i rozwijały zapisy Jaunde I. W tym czasie grupa państw afrykańskich – stron umów o współpracy znaczenie rozszerzyła się. W 1975 r. grupa AAMS połączyła się z państwami brytyjskiego Commonwealthu i innych państw Afryki w grupę państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP), która odtąd stanie się partnerem dla Wspólnoty Europejskiej/Unii Europejskiej. Obecnie członkami AKP jest 79 państw, a ich stosunki z UE reguluje zawarta w 2000 r. (zmodyfikowana w 2005 r. i w 2010 r.) Konwencja z Cotonou [2] . Członkostwo w grupie AKP jest zdecydowanie zdominowane przez państwa Afryki (aż 48 członków) [3] . Mechanizm instytucjonalno – prawny współpracy AKP - UE do niedawna pozostawał dla nich główną platformą kontaktów z Unią. Pozostałe 5 państw kontynentu afrykańskiego (Tunezja, Maroko, Algieria, Egipt i Libia) [4] , podlega innym ramom prawnym i politycznym współpracy.

Obecne stosunki pomiędzy UE a Afryką regulowane są:

1. dla państw należących do AKP przez Umowę z Cotonou (jej art. 37 stanowi prawną podstawę dla częściowo już wynegocjowanych Porozumień o Partnerstwie Gospodarczym (ang. Economic Partnership Agreements – EPAs);
2. dla państw Afryki Północnej przez Partnerstwo Eurośródziemnomorskie (zapoczątkowane procesem barcelońskim w 1995 r. i rozwinięte w 2008 r.) oraz Europejską Politykę Sąsiedztwa (od 2004 r.);
3. dla Republiki Południowej Afryki przez Porozumienie o Współpracy w dziedzinie Handlu i Rozwoju z 1999 r. oraz ustalenia Partnerstwa Strategicznego pomiędzy UE a RPA (z 2006 r.);
4. dla całej Afryki przez Wspólną Strategię Afryki i UE (ang. Joint Africa – EU Strategy, JAES), znanej też jako Partnerstwo Strategiczne pomiędzy UE a Afryką (ang. EU – Africa Strategic Partnership), przyjętą w 2007 r. na II Szczycie UE – Afryka w Lizbonie.

Początków nowego etapu współpracy UE z kontynentem afrykańskim, który charakteryzowało przekonanie o konieczności stworzenia ram dialogu politycznego na wysokim szczeblu oraz strategicznego partnerstwa obejmującego wszystkie dziedziny współpracy, a także uznania zasady jedności Afryki, doszukiwać się należy w końcu lat 90-tych XX wieku. W 2000 r. w Kairze doszło do pierwszego spotkania na szczycie przywódców UE i Afryki. W jego wyniku postanowiono o kontynuowaniu dialogu politycznego na wysokim szczeblu i zapowiedziano współpracę w istotnych dla obu stron sprawach (m. in. kontynuacja współpracy na rzecz rozwoju, prace nad oddłużeniem krajów Afryki, zwrot skradzionych z Afryki dóbr kultury). W 2005 r. przywódcy państw i rządów UE przyjęli Strategię dla Afryki o znaczącym podtytule W kierunku strategicznego partnerstwa (Towards a Strategic Partnership). To doniosłe wydarzenie w relacjach Unii z kontynentem afrykańskim możliwe stało się przede wszystkim dzięki zmianom w Afryce, z uznaniem dostrzeżonym w UE.

W 2001 r. państwa kontynentu powoły do życia NEPAD (ang. New Partnership for Africa’s Development), pierwszą w pełni afrykańską inicjatywę, której celem jest współpraca na rzecz rozwoju kontynentu i wydobycia społeczeństw afrykańskich z zaklętego kręgu ubóstwa. [5] Jeszcze bardziej doniosłym wydarzeniem okazało rozpoczęcie w 2002 r. działań przez Unię Afrykańską (UA), która zastąpiła Organizację Jedności Afrykańskiej (OJA) [6] . UA, ze wszystkimi swoimi niedoskonałościami, uznana została przez UE za organizację, która mogła stać się unitarnym partnerem ze strony afrykańskiej na potrzeby współpracy z Europą. Postępująca w szybkim tempie integracja regionalna w Afryce i tworzenie licznych organizacji (tzw. RECs, od ang. Regional Economic Communities), takich jak COMESA, CENSAD, ECOWAS, EAC, SADC, IGAD czy AMU, również przyczyniło się do zmian w myśleniu o współpracy UE z Afryką.

Obraz przyczyn zmiany w podejściu UE do Afryki byłby jednak niepełny, gdyby nie zwrócić uwagi na fakt, że Unia Europejska w pierwszej połowie lat 2000 wyraźnie zaczęła obawiać się utraty pozycji uprzywilejowanego partnera na rzecz Chin. [7]Kraj ten coraz bardziej ekspansywnie wchodził na rynki afrykańskie, „goniąc” UE w wysokości obrotów handlowych, inwestycji, nawiązując dialog polityczny z rządami państw kontynentu oraz – przede wszystkim – zdobywając kolejne kontrakty na wykorzystanie afrykańskich surowców mineralnych [8] . Przedstawiciele krajów afrykańskich szukają źródeł nowego etapu zaangażowania Europy w Afryce właśnie w rywalizacji o dominację nad bogactwami naturalnymi Afryki (nie tylko z Chinami, ale także np. z Indiami czy Brazylią).

W konkluzjach szczytu UE – Afryka w 2000 r. w Kairze znalazło się zobowiązanie do zorganizowania kolejnego spotkania w Lizbonie w 2003 r. Różnice pogądów pomiędzy partnerami europejskimi i afrykańskimi w odniesieniu do udziału prezydenta Zimbabwe, Roberta Mugabe, doprowadziły do opóźnienia w organizacji szczytu aż do 2007 r. Szumnie zapowiadany Szczyt Lizboński, podczas którego miało dojść do kolejnej istotnej zmiany w podejściu Europy do Afryki i transformacji relacji wzajemnych w stosunki pomiędzy równoprawnymi partnerami, rozpoczął się od kontrowersji, które przez przedstawicieli Afryki zostały odebrane jako dowód na to, że Europa wciąż traktuje Afrykę z góry i rości sobie prawo do przyjmowania postawy dawnego kolonizatora. Jako pewnien rodzaj „zwycięstwa” Afyki nad „cichą dominacją” ze strony Europy Afrykańczycy potraktowali fakt, że ostatecznie prezydent Mugabe na Szczyt przyjechał, a w proteście przeciwko jego obecności spotkanie zbojkotował premier Wielkiej Brytanii, Gordon Brown.

Kolejny, III Szczyt, zwołany do Trypolisu w Libii odbył sie już w przewidzianym wcześniej terminie (29 – 30 listopada 2010 r.), choć też nie bez pewnych kontrowersji, ponownie związanych z uczestnictwem prezydenta Mugabe oraz oskarżonego przez Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) o popełnienie zbrodni ludobójstwa, zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości prezydenta Sudanu, Omara al – Bashira. Państwa członkowskie UE (na czele z Wielką Brytanią) próbowały nie dopuścić do przyjazdu Mugabe i proponowały, by w jego miejsce pojawił się ktoś nieco niższej rangi. Przywódca Zimbabwe jednak i tym razem przybył osobiście, co znów spotkało się z zadowoleniem ze strony innych uczestników afrykańskich [9] . Omar al – Bashir zdecydował o rezygnacji z uczestnictwa w Szczycie, prawdopodobnie za namową Libijczyków, którzy obawiali się bojkotu spotkania przez część członków UE.

Przyjęta podczas II szczytu w Lizbonie w 2007 r. i potwierdzona w Trypolisie Wspólna Strategia Afryki i UE uznanaje jedność Afryki, współzależność pomiędzy Afryką i Europą, zasadę własności koncepcji rozwojowych (ownership) i wspólnej odpowiedzialności partnerów, głosi poszanowanie dla praw człowieka, zasad demokracji i rządów prawa oraz prawa do rozwoju. Przyjęcie JAES miało oznaczać wyjście „poza współpracę rozwojową”, „poza Afrykę”, „poza rozdrobnienie” i „poza instytucje” [10] .

JAES przyświecają cztery główne cele polityczne:

1. wzmocnienie i wyniesienie na wyższy poziom partnerstwa politycznego, tworząc prawdziwe partnerstwo równych sobie;
2. dalsze promowanie pokoju i bezpieczeństwa, praworządności i praw człowieka, handlu i integracji regionalnej na kontynencie afrykańskim oraz innych ważnych kwestii związanych z rozwojem;
3. znalezienie wspólnych odpowiedzi na globalne wyzwania;
4. umożliwienie i promocja szeroko rozumianego partnerstwa dla wszystkich ludzi w Afryce i w Europie.

Wspólna strategia wyznaczyła priorytetowe obszary współpracy, do których należą: pokój i bezpieczeństwo, demokracja i prawa człowieka, handel i integracja regionalna oraz problemy rozwoju. W odniesieniu do architektury instytucjonalnej współpracy w ramach JAES postanowiono, że:

• co trzy lata odbywać sie będą szczyty (miejscem szczytu będzie na przemian kontynent afrykański i Europa);
• pomiędzy szczytami dwa razy do roku spotykać się będzie ministerialna Troika z udziałem – ze strony UE – przedstawicieli krajów sprawujących obecną i przyszłą Prezydencję, Komisji Europejskiej oraz Rady oraz – ze strony afrykańskiej – przedstawicieli krajów obecnie i w następnej kolejności sprawujący przewodnictwo w UA oraz Komisji UA. W spotkaniach mogą też brać udział przedstawiciele innych krajów UE i UA oraz eksperci. Istotną formą spotkań są też okresowe konsultacje pomiędzy Radą Pokoju i Bezpieczeństwa UA oraz Komitetem Politycznym i Bezpieczeństwa UE;
• Komisje UE i UA odbywać będą regularne coroczne spotkania w pełnym składzie, a przedstawiciele tych ciał, niżsi rangą utworzą tzw. Joint EU- AU Task Force (JTF), którego zadaniem będzie codzienna praca nad sprawami dotyczącymi realizacji JAES;
• Parlament Europejski i Parlament Panafrykański będą brały aktywny udział w debacie na temt JAES poprzez reguralne wspólne kontakty;
• Do działań na rzecz realizacji Wspólnej Strategii włączeni zostaną przedstawiciele społeczeństw obywatelskich państw obydwu kontynentów. Europejskie i afrykańskie organizacje społeczeństwa obywatelskiego (ang. Civil Society Organizations, CSOs) powinny zbudować strukturę pozwalającą na utrzymywanie stałych kontaktów.

Podczas Szczytu w Lizbonie ustalono, że JAES będzie wdrażana poprzez osiem tzw. partnerstw tematycznych, wyodrębnionych przez dołączony do Strategii I Plan Działania na lata 2008 – 2010 (potwierdzonych w II Planie Działania na lata 2011 – 2013 przyjętym w Trypolisie). Są to:

1. pokój i bezpieczeństwo;
2. demokratyczne rządy i prawa człowieka;
3. handel, integracja regionalna i infrastruktura;
4. Milenijne Cele Rozwoju (ang. Millenium Development Goals, MDGs);
5. Energia;
6. Zmiany klimatu;
7. Migracje, mobilność i zatrudnienie;
8. Nauka, społeczeństwo informacyjne i przestrzeń.

Dla realizacji poszczególnych tematów partnerstwa zdecydowano o utworzeniu wspólnych grup eksperckich (ang. Joint Experts Groups, JEGs), których zadaniem jest prowadzenie debaty na tematy bierzące oraz rozdzielanie zadań pomiędzy partnerów JAES. Skład JEGs jest bardzo szeroki; w ich spotkaniach brać udział mogą przedstawiciele państw członkowskich oraz instytucji UE i UA, a także eksperci, reprezentanci CSOs i RECs. Szczególnie udział tych ostatnich zdaje się być kluczowy w realizacji  założeń JAES i poszczególnych partnerstw tematycznych. Niestety, jak dotąd, jedynie cztery organizacje regionalne (COMESA, ECCAS, SADC, EAC) wyraziły chęć współpracy w sześciu z ośmiu obszarów tematycznych.

JAES, w założeniu schemat współpracy UE i Afryki mający przenieść realacje wzajemne poza obowiązujące do 2007 r. ramy instytucjonalne i tematyczne oraz pchnąć współpracę na poziom prawdziwego partnerstwa, nie jest realizowany w oczekiwanym tempie. Wyniki prac widać głównie w spotkaniach grup eksperckich, które zajmują się sprawami na najniższym poziomie decyzyjnym. Pozytywna ocena realizacji Planu Działań dokonywana przez UE i Afrykę w raportach ewaluacyjnych nie jest zgodna z wypowiedziami środowisk eksperckich i przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego [11] . Główne pytanie stawiane przez krytyków JAES dotyczy kwestii zasadniczej, tj. czy Wspólna Strategia jest w ogóle potrzebna? Czy nie wystarczyłoby bardziej efektywnie wykorzystać istniejące już prawne i polityczne ramy współpracy pomiędzy UE i Afryką?

Choć należy zaznaczyć, że Wspólna Strategia przyniosła pewne wymierne efekty, o czym niżej, nie otworzyła ona nowego rozdziału w jakości relacji UE – Afryka. Powodów takiego stanu rzeczy jest kilka. Spośród najważniejszych można wskazać na brak silnego przywództwa politycznego po obydwu stronach, brak niezależnego systemu finansowania działań (zdecydowana większość inicjatyw w ramach istniejących partnerstw tematycznych finansowana jest z istniejących instrumentów UE i UA), brak pełnego włączenia w prace nad implementacją JAES wszystkich przewidzianych aktorów, w tym szczególnie przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i RECs. Jedną z największych przeszkód w efektywnej współpracy jest inne podejście do szeroko rozumianych problemów demokracji, praw człowieka, rządów prawa, sprawiedliwości międzynarodowej (MTK) oraz pojawiająca się pośród przedstawicieli Afryki narastająca irytacja związana z uzależnianiem współpracy gospodarczej, handlowej czy rozwojowej od uznania przez stronę afrykańską europejskiego podejścia do tych kwestii. Wspomnieć należy również, że niektóre trudne zagadnienia (np. EPAs) są z Planu Działań.

W niektórych obszarach współpracy można wskazać osiągniecia. Brak tu miejsca, aby wspomnieć o wszystkich, ale do sukcesów takich należy np. aktywacja i wzmocnie społeczeństwa obywatelskiego w krajach Afryki [12] czy wsparcie Afrykańskiej Architektury na rzecz Pokoju i Bezpieczeństwa (ang. African Peace and Security Architecture, APSA), poprzez wspomaganie działań Unii Afrykańskiej odpowiedzialnej, jako organizacji regionalnej, za planowanie, przeprowadzanie wysyłanie i zarządzanie misjami pokojowymi.

Wydany w 2009 r. raport na temat osiągnięć JAES zwraca uwagę na korzyści z prowadzonego dialogu politycznego np. w odniesieniu do kryzysu politycznego na Madagaskarze czy w Nigrze. [13] Trudno jednakże nie zauważyć, że działaniom UE w odniesieniu do obydwu kryzysów politycznych brakowało spójności; rola i stanowisko Francji były realizacją indywidualnego intresu tego kraju (w odniesieniu do Nigru – ekonomicznego, który warunkował dialog polityczny). Co więcej, stanowisko Paryża było sprzeczne z decyzjami pojętymi przez UA, co stawia pod znakiem zapytania sens dialogu politycznego i zasady na których opiera się JAES oraz przywodzi na myśl, zwłaszcza w Afryce, politykę metropolii wobec kolonii.

Być może partnerzy JAES wobec siebie nawzajem (Afryka wobec Europy, ale również Europa wobec Afryki) nigdy nie wyzbędą się „kompleksu” kolonialnego. Europa czuje się, z jednaj strony, winna wszechstronnej eksploatacji krajów Afryki, ale, z drugie strony, zachowuje się tak, jakby chciała jak najszybciej grubą kreską odciąć się od kolonialnej spuścizny i jej negatywnych stron. Przestawiciele współczesnej Afryki zaś, z jednej strony, chcieliby być traktowani na równi, ale, z drugiej strony, oczekują przeprosin, rekompensaty za doznane krzywdy i uznania, że problemy kontynentu to efekt spuścizny kolonialnej właśnie. To rodzi postawę w Europie postrzeganą jako roszczeniowa. Jednocześnie, przywódcy krajów afrykańskich, będąc świadomi problemów i potrzeb swojego kontynentu, stawiają się w pozycji petenta, który prosi o pomoc, o oddłużenie, o wiekszy i na lepszych warunkach dostęp do rynków europejskich. Pomoc od UE biorą z reguły chętnie. Z reguły, bo Afryka to nie homogeniczna całość. Afryka to różne kraje, różne uwarunkowania, różne problemy, różna historia i wreszcie -  różni przywódcy. Są wśród nich i tacy (np. prezydent Rwandy, Paul Kagame), którzy o braniu z europejskiego stołu wypowiadają się niesłychanie negatywnie, idąc w sukurs poglądom wyrażanym przez takich ekspertów afrykańskich, jak Denisa Moyo, której publikacja Dead Aid, odniosła sukces na rynkach wydawniczych Afryki i reszty świata. Wiele państw Afryki, w tym Zimbabwe pod wodzą krytyka zachodniej polityki wobec kontynent afykańskiego, Roberta Mugabe, jest uzależnionych gospodaczo i finansowo od Europy. Należy się więc zastanowić, czy Europa, a ściślej Unia Europejska ma szanse na nowe otwarcie w stosunkach z Afryką przy tak niezwykle złożonych problemach obecnych w stosunkach wzajemnych. Warto też zastanowić się, czy Europa i Afryka do takiego otwarcia dojrzały.

Polityka UE względem Afryki, zdaniem reprezentantów elit afrykańskich (tych bardzo radykalnych, jak Muammar Kadafi czy Robert Mugabe, jak i wyrażających zdecydowanie bardziej stonowane poglądy, jak były prezydent Ghany, John Kufuor) nie jest prowadzona właściwie. Wśród głosów krytycznych pojawiają się groźby, że jeśli UE nie przestanie narzucać tonu współpracy wzajemnej (szczególnie w odniesieniu do negocjacji EPAs oraz uzależniania współpracy od przestarzegania zasad demokracji i praw człowieka) i nie rozpocznie prawdziwego parnerskiego dialogu, Afyka zwróci się w stronę innych regionów i krajów, takich jak choćby Ameryka Łacińska, Chiny czy Indie. Trudno dziś uwierzyć, że nagle mogłoby dojść do zerwania współpracy kontynentu afrykańskiego z UE (w samej UA nie ma co do tego zgody), ale w Brukseli i stolicach państw członkowskich UE wyraźnie pobrzmiewa obawa wzmocnienia procesu odstawiania przez Afrykę Europy na boczny tor współpracy. Gdyby UE straciła swoją uprzywilejowaną pozycję w stosunkach z Afryką, ozaczałoby to porażkę europejską nie tylko w kontekście gospodarczym, ale przede wszystkim w kontekście promocji wartości, do których UE jest tak bardzo przywiązana.

Wiele pytań o przyszłość współpracy w ramach JAES pozostaje dziś bez odpowiedzi. Najlepszą wskazówką na to, w którą stronę stosunki UE – Afryka będą się rozwijać, jest obserwowanie realizacji obietnic zawartych w Deklaracj Trypolitańskiej, w której uczestnicy Szczytu, reprezentujący ponad 1,5 mld ludzi, stwierdzili, że partnerstwo pomiedzy Afryką i UE jest jednym z najbardziej trwałych w skali globalnej i ma znaczenie strategiczne dla obydwu stron oraz zobowiązali się do utrzymywania współpracy opartej na przyjętej w 2007 r. Wspólnej Strategii [14] .

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

**Dorota Heidrich – doktor nauk humanistycznych w zakresie nauki o polityce; zatrudniona w Instytucie Stosunków Międzynarodowych UW na stanowisku adiunkta. Zainteresowania badawcze: współpraca rozwojowej, uchodźcy i IDPs, organizacje międzynarodowe, NGOs, międzynarodowe trybunały karne. Wybrane publikacje: Skrajne ubóstwo, głód i choroby, w: Świat wobec współczesnych wyzwań i zagrożeń, red. J. Symonides, Warszawa 2010; Konflikty międzynarodowe i wewnętrzne jako źródło migracji międzynarodowych, w: Migracje międzynarodowe a modernizacja systemu politycznego i społecznego, red. G. Firlit – Fesnak, Warszawa 2008; Międzynarodowe trybunały karne, w: Organizacja Narodów Zjednoczonych. Bilans i perspektywy, red, J. Symonides, Warszawa 2006; ONZ wobec ekonomicznych i społecznych wyzwań globalizacji, w: Organizacja Narodów Zjednoczonych. Bilans i perspektywy, red, J. Symonides, Warszawa 2006 (współautor z A. Jarczewska-Romaniuk); Międzynarodowa ochrona uchodźców wewnętrznych. Aspekty prawne i praktyka, Warszawa 2005; Stosunki Unii Europejskiej z państwami rozwijającymi się..., w: Unia Europejska – nowy typ wspólnoty międzynarodowej, red. E. Haliżak, S. Parzymies, Warszawa 2002.