Europa Socjalna, oparta na zatrudnieniu i wysokim standardzie życia dla wszystkich obywateli to cele, jakie zapisane zostały w strategii Europa 2020[1]. W ramach nich Unia Europejska (UE) zdecydowała się podjąć działania zmierzające do zapewnienia takiego rozwoju, którego fundamenty oparte zostałyby na zatrudnieniu, badaniach i innowacji, zmianach klimatu i energii, edukacji oraz walce z ubóstwem. Priorytetowe znaczenie w procesie tym odgrywać mają działania na rzecz modernizacji rynków pracy i wzmocnienia pozycji obywateli, co dokonywać powinno się poprzez rozwój kwalifikacji przez całe życie – mające wpływ na zwiększenia współczynnika aktywności zawodowej oraz lepsze dopasowania popytu do podaży na rynku pracy m.in. dzięki mobilności siły roboczej[2].

Postulaty te nabierają szczególnego znaczenia w obliczu kryzysu finansowego i coraz większych dysproporcji występujących między państwami rozszerzonej Unii Europejskiej oraz procesów związanych z globalizacją i postępem technologicznym. Najbardziej widoczne różnice dają się zaobserwować w ramach europejskich rynków pracy, opierających swoje funkcjonowanie na odmiennej strukturze i często przestarzałych mechanizmach funkcjonowania. Dlatego też strategia Europa 2020, napoziomie krajowym zobowiązuje państwa członkowskie UE do zrealizowania własnych ścieżek w zakresie modelu flexicurity, aby zmniejszyć segmentację rynku pracy oraz ułatwiać zmianę oraz pogodzenie życia zawodowego i rodzinnego[3].

Model flexicurity

Model flexicurity, stanowiący integralną część Europejskiej Strategii Zatrudnienia, określany jest mianem zintegrowanej polityki propagującej połączenie ze sobą elastycznych rynków pracy, organizacji i stosunków pracy oraz wysokiego poziomu pewność zatrudnienia[4]. Opowiadający się za polityką aktywnych instrumentów rynku pracy i uczenia się przez całe życie,model flexicurity dąży do zmniejszenia poziomu bezrobocia i utworzenia większej liczby lepszych miejsc pracy. Z tych też powodów Unia Europejska propaguje tworzenie warunków umożliwiających przystosowywanie się do zmian, wkroczenie lub pozostanie na rynku pracy oraz rozwój zawodowy.

Pojawia się zatem pytanie czym jest polityka, która ma stać się sposobem na rozwiązanie społeczno-ekonomicznych problemów UE? Flexicuritylub strategia„postderegulacji”[5] to neologizm powstały w wyniku połączenia ze sobą dwóch angielskich wyrazów: flexibility (elastyczność, giętkość, podatność) oraz security (bezpieczeństwo,gwarancja, ochrona)[6]. Model zbudowany na potrzeby przygotowanego w Danii w 1999 r. programu reform w ramach struktury rynku pracy[7] stanowił odpowiedź na to, w jaki sposób osiągnąć konkurencyjną gospodarkę, wysoki stopień zatrudnienia, gwarancję bezpieczeństwa socjalnego oraz sprawne finanse publiczne[8]. Sens flexicurity, sprowadzający się do dwóch słów elastyczność i bezpieczeństwo, budujeukład określany bardzo często mianem „złotego trójkąta”[9](Rysunek 1), którego wierzchołki tworzą filary systemu dobrobytu społecznego.

Pierwsza z części tego układu budowana jest przez silny i elastyczny rynek pracyfunkcjonujący w oparciu o dwie zasady: „pewność zatrudnienia zamiast pewności miejsca pracy” oraz „nowe szanse osobiste dzięki gotowości do zmian przy ograniczonym ryzyku”.[10] Drugim wierzchołkiem „złotego trójkąta” jest hojny system socjalny. Podstawową rolę w sferze duńskiego bezpieczeństwa socjalnego odgrywają, przede wszystkim zasiłki dla osób bezrobotnych[11], które przy wysokim poziomie elastyczności rynku pracy zapewniają „spokój” związków zawodowych. Obowiązujący chociażby w Danii system „ubezpieczenia od bezrobocia” gwarantuje osobom pracującym, że na skutek utraty pracy przyznana zostanie im comiesięczna pomoc na stosunkowo wysokim poziomie[12]. Z kolei trzecią część „złotego trójkąta” tworzy efektywny system rynku pracy, opierający swoje funkcjonowanie na aktywnych przedsięwzięciach. Aktywizacja zawodowa osób pozostających bez pracy to przede wszystkim działania promujące doradztwo i edukację, umożliwiające ponowne zdobycie zatrudnienia. Układ ten promuje aktywne programy szkoleniowe ułatwiające powrót na rynek pracy osobom, które znalazły się poza jego strukturami lub podwyższenie kwalifikacji przez tych, którym grozi utrata zatrudnienia. Ważną rolę odgrywają tutaj także praktyki zawodowe oraz programy promujące samozatrudnienie.

Model flexiciruty a Unia Europejska

Analizując system flexicurity należy stwierdzić, że jego funkcjonowanie uzależnione jest od właściwego współgrania ze sobą takich elementów, jak dobra koniunktura, spójność socjalna oraz właściwie skonstruowany system edukacji. Szczególne znaczenie ma również akceptowany przez wszystkich silny i wiarygodny system pomocy socjalnej oraz dążenie do prowadzenia dialogu społecznego. Flexicurity to przede wszystkim „elastyczny” rynek pracy, na którym co prawda, ochrona przed zwolnieniem jest mała, ale za to system socjalny gwarantuje dobrą opieką i wysokie zasiłki dla osób pozostających bez zatrudnienia oraz zapewnienie mniej bolesnego okresu oczekiwania na nową pracę.

Duńskie sukcesy w obszarze walki z bezrobociem przyczyniły się do tego, że takie państwa jak Austria, Szwecja, Finlandia czy Francja postanowiły wprowadzić, opierając się na reformach podobny do flexicurity system socjalny, który w obliczu wyzwań Strategii Lizbońskiej[13] stanowi istotny punkt europejskiego programu przeobrażeń społecznych na miarę XXI w. Na tej podstawie powstaje jednak pytanie czy działania te możliwe są do realizacji na innym poza duńskim, gruncie europejskim? Pierwotnie wyrażano opinie, że nie można powielać rozwiązań systemowych, które w Danii uzdrowiły rynek pracy. Wśród głównych tego powodów wymieniano wielkość poszczególnych państw, szczególnie w sytuacji, kiedy porównujemy ze sobą te mające 5 mln mieszkańców z tymi, które dysponują 60 mln obywateli. Ponadto rozbieżności kulturowe, historia i tradycja, a przede wszystkim kondycja ekonomiczna, nie pozostają bez wpływu na skuteczną realizację reform w ramach państwa dobrobytu społecznego.

W konfrontacji z rzeczywistością okazało się jednak, że wprowadzone przez Danię rozwiązania stanowią cenne, społeczno-ekonomiczne źródło informacji, które z pewnością powinno zostać wykorzystane nie tylko przez inne podmioty UE, ale przede wszystkim podczas procesu kształtowania wymiaru socjalnego Unii. Co prawda, wyzwanie jest duże, ponieważ każde państwo członkowskie charakteryzuje się specyficzną sytuacją na rynku pracy czy kulturą. Jednak problemy są wspólne, a wewnętrzny rynek UE, liczący około pół miliarda obywateli oraz postępująca globalizacja sprawiają, że model flexicurity staje się kwestią ważną, mającą istotny wpływ na ekonomiczno-społeczny wymiar Unii europejskiej w XXI w.

Rysunek 1. – Model flexicurity

Funkcjonowanie systemu flexicurity zaprezentować można za pomocą trójkąta, ilustrującego procesy zachodzące w ramach rynku pracy. Rysunek przedstawia trzy filary, na których opiera się układ. Strzałki ukazują, w jakim kierunku dokonuje się przepływ osób w obrębie elastycznego i aktywnego rynku pracy oraz państwa socjalnego. Podwójne połączenie elastycznego rynku i hojnego systemu opiekuńczego ma na celu ukazanie, że ¼ wśród pracobiorców w ciągu roku traci pracę, ale spora część spośród nich szybko dołącza ponownie do grona pracujących. Z kolei strzałki odchodzące lub skierowane w stronę aktywnej polityki rynku pracy wskazują, że istnieją programy, udzielające pomocy wszystkim tym, którzy nie mogą znaleźć zatrudnienia przez dłuższy okres.

Schemat na podstawie: P. K. Madsen, The Danish Model of Flexicurity: A Paradise with some snakes, [w:] Labour market and social protection reforms in international perspective: Parallel or converging tracks?, (ed.) H. Sarfati, G. Bonoli, Ashgate 2002, ss. 243–245.

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

** dr Karolina Marchlewska - politolog, doktor nauk humanistycznych z zakresu nauki o polityce. Specjalizuje się w zagadnieniach związanych z integracja europejską. Dyrektor Punktów Informacyjnych Komisji Europejskiej Europe Direct – Bydgoszcz i Inowrocław oraz Centrum Europejskiego im. Roberta Schumana przy Wyższej Szkole Gospodarki. Naukowo związana z Wyższą Szkołą Gospodarki w Bydgoszczy.

 [1] Komunikat Komisji Europe 2010, Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/eu2020/pdf/1_PL_ACT_part1_v1.pdf , 04.12.2010., s. 2.

 [2] Ibidem., s. 6.

 [3] Ibidem., s. 22.

 [4] Co Europa socjalna może zaoferować swoim obywatelom, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=pl&catId=316, 04.12.2010, s. 9.

 [5] B. Keller, H. Seiferts, Flexicurity - Das Konzept für mehr soziale Sicherheit flexibler Beschäftigung, ‘WSI – Mitteilungen’, Nr 50 (2000), ss. 291–300.

 [6] Szerzej na ten temat: P. Madsen, The Danish Model of‘flexicurity’: experiences and lessons, „Transfers” 2004, t. 10, Nr 2, ss. 188–206.

 [7] T. Wilthagen, F. Tros, The Concept of „Flexicurity”: a new approach to regulating employment and labour markets, [Online], dostępne: http://home.medewerker.uva.nl/f.h.tros/bestanden/2004_TRANSFERa.pdf , 04.12.2010, s. 173.

 [8] Zob. M. Nectoux, L. Maesen, From Unemployment to Flexicurity – opportunities and Issues for Social Quality In the Word of Work In Europe, ‘European Journal of Social Quality’ 2003, t. 4, Nr ½, s. 2.

 [9] A. Kądziorska, Flexicurity – the new avenue to competitive labour market, [w:] ‘Economic Issues in Practice’ (ed.) B. Kryk, T. Bernat, Szczecin 2005, s. 225.

 [10] M. Mendza – Drozd, Opinia EKES w sprawie elastyczności i pewności zatrudnienia (flexicurity). Przypadek Danii (maj 2006), [Online], dostępne: http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/212749.html

 [11] C. H. Frederiksen, Contribution of labour flexibility to social cohesion (speech for the conference), „Reconciling Labour flexibility with social cohesion”, N 15, November 2005, [Online], dostępne: http://www.ambsantiago.um.dk/NR/rdonlyres/CDCAA5C4-117F-4407-AF22-1CB7162ABA9B/0/strasbourgflexicuritycharlaingl%C3%A9s.doc , 04.12.2010, s. 2. 

 [12] Szerzej na ten temat: Flexicurity – Ministry of Employment, [Online], dostępne: http://www.tem.fi/?l=en&s=3035, 04.12.2010.

 [13] Strategia Lizbońska to plan rozwoju przyjęty przez Radę Europejską na posiedzeniu w Lizbonie w roku 2000. Koncentruje się ona na zapewnieniu równowagi i trwałości systemów zabezpieczeń społecznych, walce z postępującą marginalizacją społeczną oraz zwiększeniu roli partnerów społecznych. Wśród sformułowanych celów Strategii wymienić należy: stworzenieinnowacyjnych warunków do powstania i rozwoju firm innowacyjnych szczególnie w grupie MSP oraz stymulowanie przedsiębiorczości, rozwój aktywnej polityki zatrudnienia, poprawa jakości pracy mobilność pracowników – otwarcie europejskich rynków pracy, inwestowanie w zasoby ludzkie, zabezpieczenie społeczne i promowanie integracji społecznej, Strategia Lizbońska. Droga do sukcesu Zjednoczonej Europy, [Online], dostępne: http://www.slaskie.pl/STRATEGIA/strat_L.pdf , 10.12.2010.