W dyskusji na temat przyczyn globalnego ocieplenia, zarówno w Polsce jak i na świecie, ścierają się różne poglądy. Znacząca grupa naukowców (głównie klimatolodzy), związana z Międzyrządowym Panelem ds. Zmian Klimatu, podkreśla powagę zagrożenia oraz znaczącą, bo sięgającą ponad 90 proc., pewność, że to działalność człowieka przyczynia się do nasilających się zmian klimatu. Pogląd ten podzielają organizacje ekologiczne oraz formalnie 194 kraje, które podpisały i ratyfikowały Ramową Konwencję o Zmianach Klimatu.

Z drugiej strony istnieje grupa badaczy, która w mniejszym lub większym stopniu kwestionuje działalność człowieka jako czynnik wpływający w decydujący sposób na zmianę klimatu. Znajdują oni poparcie wśród przedstawicieli przemysłu wydobywczego i energetycznego bazujących na paliwach kopalnych. Również w Polsce wiele osób, często prominentnych, podważa celowość podejmowania radykalnych działań na rzecz ochrony klimatu, uznając, że są to pieniądze wyrzucone w „błoto”.

Inni, widząc nie tylko potrzebę powstrzymania zmian klimatycznych, ale także rysujący się w dalszej perspektywie coraz bardziej ograniczony dostęp do tanich paliw kopalnych, a być może nawet ich wyczerpanie, nie wdają się w polemikę na temat skali wpływu działalności człowieka na zmiany klimatu. Uznali jednocześnie, że pojawiła się szansę na dokonanie zasadniczych przemian w kierunku bardziej innowacyjnych i oszczędnych rozwiązań. Liczą bowiem, że pomimo znaczących kosztów ponoszonych obecnie, w przyszłości pojawi się możliwość zdobycia przewagi konkurencyjnej na rynkach światowych oraz obniżenia kosztów na zaspokojenie potrzeb energetycznych.

Unia Europejska przyjmuje, że rola człowieka w procesie zmian klimatycznych jest znacząca, akceptuje również historyczną odpowiedzialność krajów rozwiniętych za pogarszające się warunki życia w wielu państwach rozwijających się. Jednocześnie dążąc do uzyskania jak największej konkurencyjności w gospodarce globalnej, UE przyjęła najbardziej restrykcyjną w skali świata politykę klimatyczną w powiązaniu ze strategią energetyczną. Uznano, że warunkiem zasadniczego ograniczenia zmian klimatu będzie niedopuszczenie do przekroczenia wzrostu temperatury o 2 stopnie Celsjusza, licząc od okresu przedprzemysłowego. Oznacza to konieczność utrzymania koncentracji CO2 na poziomie ok. 450 ppm.

Aby osiągnąć ten cel w roku 2050, kraje rozwinięte powinny ograniczyć emisję gazów cieplarnianych o 80-95 proc. w stosunku do roku 1990. Wyrazem determinacji ze strony UE jest deklaracja gotowości przyjęcia skali redukcji emisji o 30 proc. w okresie 1990 – 2020, w ramach nowego światowego porozumienia będącego kontynuacją Protokołu z Kioto. Przywódcy państw członkowskich Unii zobowiązali się do tego już w marcu 2007 r., pod warunkiem, że inne państwa rozwinięte zobowiążą się do działań na podobną skalę, zaś kraje rozwijające się aktywnie włączą się do działań na rzecz budowania gospodarki niskoemisyjnej.

Niestety, w trakcie COP 15 czyli konferencji strony Konwencji Klimatycznej w Kopenhadze w grudniu 2009 r. nie zostało zawarte światowe porozumienie o ograniczeniu emisji po roku 2012. Rodzi się zatem pytanie czy UE nie idzie za daleko w swojej polityce klimatycznej? Czy stwarza to większą szansę czy będzie kreować zagrożenia?

Według Komunikatu Komisji by koszty były niższe, działania trzeba podejmować od razu i dlatego podniesienie poziomu redukcji może obywać się w różny sposób:

• Dalszy rozwój systemu handlu uprawnieniami do emisji (ETS).
• Przyspieszenie wdrażania niskoemisyjnych rozwiązań technologicznych.
• Wprowadzenie podatków od emisji dwutlenku węgla w sektorach nie objętych ETS.
• Wykorzystywanie polityki UE do pobudzania redukcji emisji (np. polityka spójności, coraz bardziej ambitne cele efektywności energetycznej, włączenie do pakietu energetyczno-klimatycznego zagadnień: użytkowanie gruntów, zmiana użytkowania gruntów i leśnictwa).
• Wykorzystanie efektu dźwigni tworzonego przez międzynarodowe kredyty[1]

Uznaje się, że trzy argumenty podważają celowość jednostronnego podjęcia przez UE zobowiązania do redukcji o 30 proc. emisji gazów cieplarnianych w okresie 1990 – 2020[2]. Są to:

• Powstanie zagrożeń dla energochłonnego przemysłu, a także obniżenie konkurencyjności w związku ze wzrostem cen energii. Część ekspertów podkreśla jednak, że właśnie ten przemysł uzyskał największy przydział darmowych uprawnień do emisji o wartości obecnie ok. 0,5 mld EUR. Ponadto przewiduje się ochronę sektorów zagrożonych tzw. wyciekiem emisji (carbon leakage ) poprzez darmową dystrybucję uprawnień, a nie poprzez system aukcji. W wyniku zaostrzonych standardów w UE część przemysłów i część produkcji mogłaby zostać przeniesiona do krajów o niższych standardach prowadząc w konsekwencji do wzrostu globalnie emisji mimo wysiłków UE do jej ograniczenia. 
• Ponowne otwarcie, w sytuacji kryzysu gospodarczego, politycznej dyskusji nad podziałem zobowiązań wynikających z podwyższenia celu redukcyjnego, która jest bardzo trudna do osiągnięcia kompromisu, czego przykładem są negocjacje pakietu energetyczno-klimatycznego. W przypadku zdecydowania się na realizację celu 30-procentowej redukcji w 2020 r., pułap emisji w ramach ETS wynosiłby 34 proc. zamiast obecnych 21 proc. poniżej emisji w roku 2005, podczas gdy ogólny cel dla sektorów nieobjętych ETS wynosiłby 16 proc. zamiast obecnych 10 proc. poniżej emisji w roku 2005[3].
• Brak pewności, że ceny energii pozostaną na niskim poziomie co najmniej przez następne dziesięciolecie. Wiele prognoz pokazuje sytuację odwrotną. Przykładowo konserwatywna MAE prognozuje wzrost cen ropy naftowej do poziomu 100 dol. w roku 2020 i 115 dol. w roku 2030 za baryłkę (przy dzisiejszych ok. 70-80 dol.) Inni eksperci ostrzegają, że ceny ropy będą rosły znacznie szybciej i np. wg Deutsche Bank mogą w roku 2016 osiągnąć 175 dol. za baryłkę. Oznaczać to będzie wzrost ryzyka związanego z opóźnieniem tworzenia gospodarki niskowęglowej. Brytyjskie Energy Research Centre ostrzega, że szczyt światowej produkcji ropy naftowej może pojawić się przed 2030 r., ale także istnieje prawdopodobieństwo, że stanie się to przed rokiem 2020. Warto zaznaczyć, że wzrost cen ropy naftowej może przyczyni się do pozytywnego efektu ekonomicznego wzrostu celu redukcyjnego do 30 proc. Przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe będą mogły zaoszczędzić pieniądze w związku z niższą konsumpcją energii.

Mimo braku porozumienia co do przyszłości Protokołu z Kioto na świecie wyraźnie widać dążenie do rozwoju gospodarek w oparciu o technologie niskoemisyjne, co także wiążę się z tworzeniem znacznej liczby miejsc pracy. Dokumentuje to poniższy cytat „USA stawia sobie za cel podwojenie produkcji energii odnawialnej do 2012 r. W 2009 r. Chiny zajmowały pierwszą pozycję wśród światowych liderów w dziedzinie instalacji wiatrowych. Chińscy i indyjscy producenci turbin wiatrowych zaliczani są obecnie do pierwszej dziesiątki, zaś Chiny i Tajwan są największymi światowymi producentami paneli fotowoltaicznych. Dzieje się to w czasie, gdy niższe koszty materiałów podstawowych, zwiększona wydajność i produktywność spowodowały w okresie zaledwie kilku lat spadek cen modułów fotowoltaicznych o połowę. Sektory te przekształcają się w szybkim tempie w światowe koncerny.”[4]

Właśnie te fakty związane z dynamicznym rozwojem rynku technologii i rozwiązań niskoemisyjnych powinny być podstawową przesłanką za zdecydowaniem się na 30 proc. redukcję. Można uznać, że cel 20 proc. stanowi podstawową barierę dynamicznego rozwoju technologii i rozwiązań niskowęglowych. Jeżeli UE nie chce tracić dystansu do krajów, które dynamicznie inwestują i rozwijają takie technologie i nadal chce być wysoce konkurencyjną gospodarką, to taki klimatyczny stimulus zdecydowanie pomógłby to osiągnąć.

Wiele znaczących koncernów o światowym znaczeniu uważa, że taki cel stanowiłby rzeczywistą zachętę do innowacji. Dały temu wyraz The Climate Group, The Corporate Leaders Group on Climate Change and WWF Climate Savers Programme we Wspólnej Deklaracji Biznesu o Wzrost Europejskich Ambicji Klimatycznych[5]. Świadczą o tym następujące liczby[6]:

• Od roku 2005 przemysły „czystych” technologii wzrosły o 230 proc., a nawet w okresie kryzysu gospodarczego przewiduje się wzrost o dalsze 35 proc. w roku 2010.
• Obecnie ocenia się rynek produktów i usług niskowęglowych na ponad 3 bln dol.
• Chiny i USA przodują obecnie w inwestowaniu w „czystą” energię i tak w roku 2009 w wysokości odpowiednio 35 mld dol. i 18 mld dol. przy 11,2 mld dol. w W. Brytanii i 10,4 mld dol. w Hiszpanii.
• Chiny i USA w swoich pakietach przeciwdziałających kryzysowi ekonomicznemu przeznaczyły na tzw. zielone działania odpowiednio 220 mld dol. i 112 mld dol., a UE tylko 23 mld dol.
• Wśród 5 krajów posiadających najwięcej patentów na „czyste” technologie, jest tylko jedno państwo UE – Niemcy (trzecia pozycja). Pozostali liderzy w rankingu to USA, Chiny, Japonia i Korea Płd.

Problemem w Unii Europejskiej wydaje się być niedostrzeganie, jakie dodatkowe korzyści mogą płynąć z przyjęcia wyższego celu redukcyjnego. Są to m.in.:

• Ograniczenie emisji innych zanieczyszczeń co oznacza korzyści społeczne, gospodarcze; koszty realizacji celów strategii tematycznej dotyczącej zanieczyszczenia powietrza zmniejszyłyby się o około 3 mld EUR w 2020 r. Polepszona jakość powietrza przyniosłaby dodatkowe korzyści dla zdrowia, których wartość szacuje się na 3,5 do 8 mld EUR w 2020 r[7].
• Uniknięcie opóźnień w inwestycjach w zakresie niskoemisyjnych źródeł energii. Wg „World Energy Outlook 2009” każdy rok opóźnienia w wejściu na drogę osiągnięcia nieprzekroczenia wzrostu temperatury o 20C kosztuje świat 300-400 mld EUR powyżej przewidywanych kosztów na okres 2010 – 2030 tj. blisko 8 bln EUR.
• Znaczna część starzejących się instalacji do produkcji energii elektrycznej powinna zostać zastąpiona w najbliższym dziesięcioleciu, a zastępowanie przy zastosowaniu niskoemisyjnych rozwiązań stanowi ważny aspekt w ograniczaniu emisji.
• Niskoemisyjne technologie są bardziej pracochłonne niż technologie konwencjonalne i tworzą więcej miejsc pracy, a także prowadzą do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego.
• Potrzeba przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji, a zatem systemy edukacyjne i szkoleniowe muszą zostać dostosowane do tych wyzwań, prowadząc do społeczeństwa wiedzy.

Zauważyć należy, że możliwości wzrostu redukcji do 30 proc. są wyższe w mniej zamożnych państwach UE. Ważnym elementem jest zaangażowanie publicznych i prywatnych środków finansowych do wykorzystania tych możliwości bez ograniczania wzrostu gospodarczego. Instrumentem pozwalającym to osiągnąć jest unijna polityka spójności, która na okres 2014-2020 powinna być zintegrowana z przekształcaniem gospodarek państw UE w gospodarki niskowęglowe.

Zagadnienie to jest szczególnie istotne jest dla Polski, gdzie wytwarzanie energii elektrycznej w ponad 92 proc. pochodzi z paliw kopalnych, a przyrost liczby samochodów oraz związanych z tym podróży gwałtowanie rosną. Polski sektor energetyczny jest w trudnej sytuacji, ale jego bardzo poważne zacofanie i konieczność odtworzenia majątku (np. 40proc. mocy produkcyjnych ma 40 lat lub więcej) paradoksalnie stanowi unikatową szansę na dokonanie zasadniczej zmiany – przejście z modelu zdominowanego obecnie przez państwowe, skonsolidowane korporacje energetyczne, na rzecz energetyki rozproszonej. Wg Polityki energetycznej Polski do roku 2030 dominacja obecnego modelu, mimo przewidywanego uruchomienia elektrowni jądrowych wraz z rozwojem transportu przyczyni się do wzrostu o 8,5 proc. emisji gazów cieplarnianych w Polsce w okresie 2020 – 2030.

Zmiana modelu na rzecz energetyki rozproszonej prowadzi do[8]:

• Rozwoju lokalnego rynku energii wraz z pobudzeniem przedsiębiorczości w tym kierunku;
• Obniżenia kosztów przesyłu energii i strat z tym związanych;
• Uniknięcia znacznej części emisji gazów cieplarnianych w wyniku rozwoju energetyki odnawialnej;
• Znaczącej poprawy jakości usług energetycznych, korzystnych do rozwoju lokalnej przedsiębiorczości;
• Tworzenia miejsc pracy na terenach wiejskich w małych miastach, przede wszystkim w sektorach niezwiązanych z produkcją żywności (szansa na zatrzymanie ludzi młodych na terenach wiejskich).

Warte podkreślenia jest także to, że energetyka rozproszona stwarza szansę na rozwój takiego potencjału wytwórczego, który mógłby konkurować na rynkach światowych, czyli budować w oparciu o niego przewagę konkurencyjną polskiej gospodarki, czego nie zapewni nam ani energetyka tradycyjna ani jądrowa.

Natomiast „wymuszony” zdecydowanym celem polityki klimatycznej szeroki program oszczędzania i poszanowania energii mógłby przynieść do roku 2020[9]:

• Zmniejszenie zużycia energii elektrycznej o 40 TWh/rok, a paliw i innych rodzajów energii o 307,7 PJ/rok;
• Redukcję emisji CO2 o 57,5 mln ton CO2/rok;
• Zmniejszenie kosztów energii u użytkowników o 35,9 mld zł/rok;
• Zmniejszenie kosztów wytwarzania energii elektrycznej z 59,1 mld zł/rok do 48,5 mld zł/rok (przy zwiększeniu udziału energii z OZE z 7,5 proc. do 16,8 proc.);
• Zwiększenie liczby miejsc pracy w sektorze okołoenergetycznym – narastająco o 298 tys. pełnozatrudnionych w latach 2011–2020.

Jak widać przyjęcie bardziej ambitnego celu redukcji emisji gazów cieplarnianych stanowić może o długofalowych korzyściach dla konkurencyjności Europy, dzięki utrzymaniu silnej pozycji na szybko rozwijającym się światowym rynku niskoemisyjnych technologii. Jeżeli Polska chce uczestniczyć w tej zasadniczej przemianie i czerpać z tego korzyści, to nie może traktować celu redukcyjnego 30 proc. jako narzucany, niekorzystny obowiązek ze strony Komisji Europjeksiej ale jako szansę na przyspieszenie modernizacji kraju i rozwój technologii innowacyjnych.

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

** dr Andrzej Kassenberg - ekspert ds. polityki zrównoważonego rozwoju na poziomie krajowym i regionalnym. Współtwórca oraz prezes Fundacji „Instytut na rzecz Ekorozwoju”. Członek kilku komitetów PAN m.in.: Przestrzennego Zagospodarowania Kraju. Od 1980 roku członek Polskiego Klubu Ekologicznego pełniący przez 10 lat funkcję członka Zarządu Głównego. Od 1998 do 2001 roku członek Rady Konsultacyjnej przy Prezesie Urzędu Regulacji Energetyki. Współtwórca i moderator Warszawskiego Okrągłego Stołu Transportowego. Wykonawca strategicznych ocen oddziaływania na środowisko. Od kilku zaangażowany w projekty związane w ochroną klimatu globalnego zwłaszcza w zakresie energetyki i transportu. Laureat kilku nagród, m.in. Naukowej Nagrody Polskiej Akademii, laureat nagrody Ministra Środowiska za wybitne osiągnięcia za „Ramową strategiczną ocenę oddziaływania na środowiska Narodowego Planu Rozwoju na lata 2004 – 2006". Człowiek Roku Polskiej Ekologii 2005. Autor lub współautor ponad 150 publikacji, artykułów i raport w tym ostatnio "Alternatywna polityka energetyczna dla Polski do roku 2030. Raport techniczno-metodologiczny” i „Polityka klimatyczna Polski - wyzwanie XXI w."