Społeczeństwo obywatelskie (SO) to termin, który zaistniał w polskiej kulturze politycznej po II wojnie światowej, jako ekwiwalent dla kategorii "civil society". W Europie określenie to pojawiło się już na przełomie XVII i XVIII wieku i przeszło pewną ewolucję. W chwili obecnej SO oznacza społeczeństwo, które jest zdolne do samoorganizacji i osiągania powziętych celów strategicznych, nie wykluczając przy tym współpracy z podmiotami gospodarczymi i publicznymi.

Pojęcie SO znalazło się także w polskich oficjalnych dokumentach, jak Strategia Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego na lata 2007-2013. Zgodnie z zawartą tam definicją, "społeczeństwo obywatelskie jest przestrzenią działania instytucji, organizacji, grup społecznych i jednostek, rozciągającą się pomiędzy rodziną, państwem i rynkiem, w której ludzie podejmują wolną debatę na temat wartości składających się na wspólne dobro oraz dobrowolnie współdziałają ze sobą na rzecz realizacji wspólnych interesów" [Jest to koncepcja zaproponowana w dokumencie "Głos w dyskusji na temat wizji rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce", autorstwa Piotra Frączaka, Marii Rogaczewskiej i Jakuba Wygnańskiego z 2005 roku].

W Polsce uwarunkowania historyczne spowodowały, że proces kształtowania aktywności obywatelskiej przez długi czas miał całkowicie inny charakter. Czynnikiem warunkującym taki stan rzeczy była sytuacja polityczna w ciągu ostatnich ponad dwustu lat. Poczynając od okresu zaborów, poprzez państwo podziemne w czasie II wojny światowej, aż po okres PRL-u, samoorganizowanie się społeczeństwa polskiego nastawione było głównie na zapobieganie asymilacji z władzą publiczną, bądź wręcz przeciwstawianie się jej. Dopiero okres transformacji systemowej zapoczątkowany w 1989 roku sprawił, że władza publiczna, przedsiębiorcy oraz inni uczestnicy życia społecznego zaczęli pogłębiać współpracę na rzecz lokalnych potrzeb i rozwoju regionalnego.

Problem polegał jednakże na tym, że podmioty obywatelskie były najsłabiej przygotowane do takiego współdziałania, co stało się tematem IV Ogólnopolskiego Forum Inicjatyw Pozarządowych (Warszawa, wrzesień 2005). W trakcie toczącej się tam debaty zaproponowano kierunki działań, jakie należałoby podjąć dla poprawy tej sytuacji. Miało to być m.in. wypracowanie umiejętności oraz nawyków wspólnego działania, budowa odpowiedniej infrastruktury dla współpracy, a także kształcenie aktywnego obywatela już od najmłodszych lat. Za niezwykle istotne uznano też tworzenie warunków dla działalności organizacji pozarządowych oraz kreowanie partnerstwa rozwoju społeczno-gospodarczego.

Powyższe rozważania pokazują, jakie było nastawienie do problematyki budowania społeczeństwa obywatelskiego w czasie (2005 r.), kiedy powstała – stworzona przez Ministerstwo Polityki Społecznej – Strategia Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego na lata 2007-2013 (SWRSO 07-13). W tym miejscu warto zaznaczyć, że SWRSO 07-13 została zastąpiona przez Strategię Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego na lata 2009-2015 (SWRSO 09-15) z 2008 roku (powodem było dopasowanie jej do Strategii Rozwoju Kraju na lata 2007-2015, stworzonej przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego). Jednakże, co ważne, wspomniana definicja SO została utrzymana, zaś założenia priorytetów strategicznych pozostały w zasadniczej części niezmienione.

Obecnie są to:

• Priorytet 1:       Aktywni, świadomi obywatele, aktywne wspólnoty lokalne
• Priorytet 2:       Silne organizacje pozarządowe w dobrym państwie
• Priorytet 3:       Rozwój organizacji pozarządowych na rzecz integracji społecznej [w SWRSO 07-13 – Integracja Społeczna]
• Priorytet 4:       Rozwój przedsiębiorczości społecznej [w SWRSO 07-13 – Ekonomia społeczna]

Płaszczyzną, gdzie w znaczącym stopniu może następować – i następuje – realizacja tych założeń jest polityka regionalna, w której ramach odbywa się recepcja funduszy strukturalnych UE. Ma ona zapewnić wdrożenie unijnych założeń polityki spójności gospodarczej i społecznej. Tworzenie ram dla wzmacniania aktywności obywateli zachodzi tutaj na różnych szczeblach działalności systemu politycznego, jak i na różnorakich etapach wykonywania wieloletniego planu finansowego (2007-2013).

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę naetap planowania podziału kwoty przyznanej Polsce z unijnego budżetu w ramach polityki spójności. Odbywa się to w ramach obowiązkowych konsultacji społecznych. Ma to z kolei związek z realizacją tzw. zasady partnerstwa, która zapisana została w art. 11 rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności i uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1260/1999. Przepis ten wskazuje na zasadność udziału czynników niepublicznych (społecznych i gospodarczych) w kształtowaniu struktury wydatkowej (a także monitorowaniu i ocenie wykonania) krajowej agendy rozwoju regionalnego.

Należy zaznaczyć, że największy potencjał do pobudzenia obywateli ma sam proces wykorzystywania unijnych pieniędzy na rozwój spójności gospodarczej i społecznej. Już sama formuła pozyskiwania dofinansowania – tryb konkursów, w którym muszą uczestniczyć potencjalni beneficjenci – wymusza aktywizację społeczną. Muszą oni przedstawić właściwie uzasadnione projekty, które następnie podlegają ocenie m.in. z punktu widzenia zgodności z planem rozwoju kraju/regionu. Aktywizacja społeczna w tym wypadku przebiega według formuły: jeśli chcesz skorzystać z dofinansowania, to TY musisz zrobić pierwszy krok.

Niekiedy mamy do czynienia z sytuacją, gdy czynnikiem aktywizującym jest już sama perspektywa dofinansowania projektów o dużym znaczeniu dla lokalnej społeczności – nawet jeśli obywatele nie biorą udziału przy konstruowaniu wniosków czy dalszej ich realizacji. Tak było np. przy okazji budowy drugiego mostu drogowego przez Wisłę w Toruniu. Wpisanie tej inwestycji na listę rezerwową Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko wywołało społecznie niezadowolenie i skutkowało silną presję społeczną na lokalne władze. Powstały liczne inicjatywy oddolne (świata nauki, biznesu oraz obywatelskie) będące formą dialogu z miejscową administracją. Spowodowało to ostatecznie skuteczną mediację lokalnych polityków na szczeblu władz centralnych. 

Nie można zapominać, iż niezwykle ważnym ogniwem "civil society" są organizacje pozarządowe (non-governmental organizations – NGOs). Podmioty te, prowadząc działalność społecznie użyteczną poprzez udział w zarządzaniu pewnym wycinkiem sfery zadań publicznych, są emanacją aktywizacji obywatelskiej. Fundusze strukturalne stanowią element wspierania ich rozwoju np. Działanie 5.4. – Rozwój potencjału trzeciego sektora – Program Operacyjny Kapitał Ludzki.  

Jednakże związek NGOs i funduszy strukturalnych jest o wiele bardziej złożony. Organizacje pozarządowe mogą same być wnioskodawcami, którzy następnie realizują projekty zmierzające do budowy społeczeństwa obywatelskiego np. poprzez wspieranie integracji społecznej różnych grup zagrożonych izolacją osób starszych, niepełnosprawnych, byłych skazanych itp.

Organizacje pozarządowe mogą także brać udział we wdrażaniu określonych działań – stając się elementem systemu instytucjonalnego odpowiedzialnego za absorpcję i przekazywanie pieniędzy z funduszy do ostatecznych odbiorców. Tu przykładem może być Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, która zajmuje się organizowaniem i rozstrzyganiem konkursów w ramach Działania 1.2. – Wzmocnienie potencjału kadrowego nauki – Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka.

Szeroki udział NGO’s w wykorzystywaniu środków unijnych sprawia, że stanowią one ważny i wszechstronnie użyteczny czynnik w zakresie aktywizacji obywatelskiej. Organizacje pozarządowe są istotnym katalizatorem pomiędzy potencjałem finansowym, pochodzącym z funduszy strukturalnych a potencjałem do działania zawartym w społeczeństwie.

Dodać należy także, iż wykorzystywanie funduszy strukturalnych tworzy podstawy dla rozwoju przedsiębiorczości społecznej, gdzie celem przedsiębiorcy w pierwszej kolejności nie jest zysk finansowy, ale aktywizacja i zabezpieczenie przed wykluczeniem społecznym osób będących w trudnej sytuacji życiowej. Możliwość realizacji tych założeń można dostrzec np. w ustanowieniu działania 7.2. – Przeciwdziałanie wykluczeniu i wzmocnienie sektora ekonomii społecznej – Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Istnieje tutaj możliwość wspierania projektów różnego rodzaju. Mogą one dotyczyć chociażby zakładania firm zatrudniających np. niepełnosprawnych, byłych więźniów, długotrwale bezrobotnych czy osoby starsze. Dodatkowo, pomoc finansowa kierowana może być na organizację kursów i szkoleń promujących samą przedsiębiorczość społeczną, zachęcając tym samym do jej podejmowania.

Podsumowując – proces recepcji funduszy strukturalnych przyczynia się do zagospodarowywania przestrzeni publicznej przez aktywizujące się społeczeństwo, podejmujące różnego rodzaju działania na rzecz określonego, wspólnego dobra. Dzięki temu obywatele w Polsce mają szansę stać się partnerem w procesie podejmowania decyzji dla władz różnego szczebla. Jednocześnie jednostki stają się bardziej świadome swoich praw, a także własnej zdolności do wywierania wpływu na otoczenie. Wszystkie te czynniki wpływają na rozwój społeczeństwa obywatelskiego.

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

** Radosław Potorski - doktor nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce, specjalizuje się w prawie wspólnotowym. Pracownik naukowo-dydaktyczny w Zakładzie Europeistyki Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK. Zainteresowania badawcze to funkcjonowanie systemu politycznego Unii Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości na działanie systemów państw członkowskich Unii. Jest autorem i współautorem dwóch monografii oraz kilkunastu artykułów naukowych, dotyczących systemu politycznego UE. Twórca międzynarodowej grupy badawczej, zajmującej się analizą orzecznictwa ETS, działającej pod egidą Instytutu Politologii UMK. Autor analiz dla Wydziału Współpracy Zewnętrznej i Informacji Urzędu Miasta Torunia.