Nowe zasady sprawowania prezydencji po wejściu w życie w dniu 1 grudnia 2009 r. traktatu z Lizbony określają przede wszystkim: traktat o Unii Europejskiej (TUE); traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE); deklaracja nr 9 odnosząca się do art. 16 ust. 9 TUE, dotycząca decyzji Rady Europejskiej w sprawie sprawowania prezydencji Rady, a załączona do Aktu Końcowego konferencji międzyrządowej z 2007 r.; decyzja Rady z 1 stycznia 2007 r. w sprawie porządku sprawowania prezydencji w Radzie; decyzja Rady Europejskiej z 1 grudnia 2009 r. w sprawie sprawowania prezydencji Rady; decyzja Rady (do Spraw Ogólnych) z 1 grudnia 2009 r. ustanawiająca wykaz składów Rady, uzupełniający składy, o których mowa w art. 16 ust. 6 TUE, a także decyzja Rady z 1 grudnia 2009 r. dotycząca przyjęcia regulaminu wewnętrznego Rady, uchylająca zarazem regulamin Rady z 15 września 2006 r.  

Traktat lizboński z 13 grudnia 2007 r., wprowadzając zmiany do TUE i TWE (odtąd TFUE), ustanawia nowe reguły sprawowania prezydencji. Jest to pochodną utworzenia prezydencji grupowej działającej w trybie rotacji, urzędu stałego przewodniczącego Rady Europejskiej i urzędu wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Po wejściu w życie traktatu lizbońskiego prezydencję pełniąw poszczególnych formacjach Rady, z wyjątkiem Rady do Spraw Zagranicznych,przedstawiciele 3 państw członkowskich na zasadzie równej rotacji przez okres 18 miesięcy, przy czym każdy z nich przez 6 miesięcy przewodniczy wszystkim formacjom Rady oraz przyporządkowanym jej komitetom i grupom roboczym.

Uprawnienia dotychczasowej prezydencji zostają podzielone pomiędzy przewodniczącego Rady Europejskiej, przewodniczącego Rady do Spraw Zagranicznych (czyli wysokiego przedstawiciela Unii) oraz przedstawicieli 3 państw członkowskich, sprawujących przez okres 18 miesięcy grupową prezydencję w Unii. System rotacyjnej prezydencji grupowej ograniczony zostaje do Rady ds. Ogólnych oraz 8 dalszych formacji Rady (z wyjątkiem Rady do Spraw Zagranicznych), COREPER I, COREPER II, a także przyporządkowanych Radzie komitetów i grup roboczych. Zmianie ulegają również podstawowe funkcje prezydencji. O ile funkcja mediacyjna i administracyjna nie zostają zasadniczo osłabione, o tyle funkcja planistyczna, koordynacyjna i reprezentacyjna ulegają znaczącym ograniczeniom.

Funkcja mediacyjna

Ograniczeniu nie podlega w zasadzie funkcja mediacyjna prezydencji. Polega ona na zabieganiu o osiąganie kompromisu pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi we wszystkich spornych sprawach. Funkcja mediacyjna sprowadza się m.in. do:

• Sondowania stanowisk tychże państw, Parlamentu Europejskiego, Komisji Europejskiej, a niekiedy także państw trzecich;
• Prowadzenia bilateralnych konsultacji z państwami członkowskimi;
• Zabiegania o pozytywny klimat konsultacji;
• Identyfikowania, formułowania i proponowania kompromisowych rozwiązań;
• Zabiegania o pozyskanie sojuszników dla własnych propozycji, a także pełnienia roli mediatora pomiędzy poszczególnymi uczestnikami procesu decyzyjnego.

Realizując funkcję mediacyjną, prezydencja ma także dużą możliwość przeforsowywania własnych interesów narodowych. O ile jednak w przypadku dużych państw członkowskich możliwości te są większe, zwłaszcza w dziedzinach objętych procedurą podejmowania decyzji większością kwalifikowaną, o tyle kraje średnie i mniejsze zdane są raczej na poszukiwanie sojuszników.

Jednak podstawową zasadą w wypełnianiu przez prezydencję jej mediacyjnej funkcji jest konieczność dokonywania wyboru pomiędzy obroną własnych interesów narodowych a troską o efektywność działań kierowanej przez nią Rady i innych powiązanych z nią gremiów międzyrządowych. Przestrzeganie tej zasady staje się szczególnie przydatne w rozwiązywaniu najbardziej kontrowersyjnych i spornych kwestii.

Funkcja administracyjna

Podobnie jak funkcja mediacyjna, tak funkcja administracyjna prezydencji nie podlega zasadniczo ograniczeniu. Będzie ona w dalszym ciągu polegała m.in. na:

• Sporządzaniu kalendarza posiedzeń Rady;
• Proponowaniu wstępnego porządku obrad Rady we współpracy z Sekretariatem Generalnym Rady, przygotowywaniu i realizacji porządku obrad Rady, COREPER I, COREPER II oraz ok. 250 komitetów i grup roboczych na podstawie 18-miesięcznego programu działania prezydencji,
• Przewodniczeniu tymże obradom w okresie 6 miesięcy.

Funkcja planistyczna

Funkcję planistyczną prezydencji znacząco ograniczają uprawnienia stałego przewodniczącego Rady Europejskiej, samej Rady Europejskiej, a także wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Ponieważ rotacyjna prezydencja nie jest już więcej sprawowana w ramach Rady Europejskiej, oznacza to, iż wszystkie jej dotychczasowe uprawnienia w tym zakresie przejmuje Rada Europejska lub jej przewodniczący. Dotyczy to w szczególności planowania strategicznego, czym nadal zajmuje się Rada Europejska, nadając impulsy niezbędne do rozwoju oraz określając ogólne kierunki i priorytety polityczne Unii.

W dyspozycji prezydencji pozostaje natomiast przede wszystkim planowanie operacyjne, opierające się na długofalowej strategii Rady Europejskiej, a także działalność legislacyjna. Abstrahując w tym miejscu od tej ostatniej, należy podkreślić, że planowanie operacyjne polega w pierwszej kolejności na opracowywaniu i przedkładaniu 18-miesięcznego programu działania. Dodatkowym ograniczeniem planistycznej funkcji prezydencji jest fakt, że na mocy traktatu lizbońskiego wysoki przedstawiciel Unii uzyskuje po raz pierwszy prawo do zgłaszania inicjatywy w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w tym także wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony Unii.

W konsekwencji funkcja planistyczna prezydencji sprowadza się do wypełniania przez nią m.in. następujących zadań:

• Trzy państwa sprawujące prezydencję w ciągu 18 miesięcy określonych w turnusie przedkładają wspólnie 18-miesięczny program działania, który zatwierdza Rada.
• Program ten zawiera podstawowe cele i priorytety działania prezydencji w ciągu 18 miesięcy.
• Opracowanie 18-miesięcznego programu prezydencji następuje w ścisłej współpracy z Komisją Europejską.
• Każda prezydencja bierze pod uwagę cele i priorytety pozostawione przez poprzednią prezydencję, a także konsultuje swój program z państwami sprawującymi prezydencję w następnej kadencji.

Funkcja koordynacyjna

Ograniczeniu ulega także funkcja koordynacyjna prezydencji, która wyraża się w koordynowaniu prac w samej Radzie oraz w koordynacji współpracy Rady z Radą Europejską, Komisją Europejską i Parlamentem Europejskim. Ograniczenie funkcji koordynacyjnej prezydencji polega przede wszystkim na przejęciu przez wysokiego przedstawiciela Unii wszystkich podstawowych dotąd uprawnień prezydencji we wspólnej polityce zagranicznej i bezpieczeństwa.

Zmianie ulega również prawo do inicjatywy we wspólnej polityce zagranicznej i bezpieczeństwa. O ile dotąd prawo do występowania z inicjatywami w tej dziedzinie posiadały prezydencja (w znaczeniu reprezentującego ją państwa), każde państwo członkowskie i Komisja Europejska, o tyle na mocy traktatu lizbońskiego prawo takie będą posiadać prezydencja (w znaczeniu reprezentujących ją państw), każde państwo członkowskie, wysoki przedstawiciel Unii oraz wysoki przedstawiciel Unii wspierany przez Komisję.

Niezależnie od wspomnianych wyżej ograniczeń prezydencja pozbawiona zostaje także niektórych uprawnień we współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych, w tym przede wszystkim prawa do prowadzenia z upoważnienia Rady rokowań w sprawie zawierania umów międzynarodowych z państwami trzecimi lub organizacjami międzynarodowymi w tej dziedzinie, a także obowiązku informowania Parlamentu Europejskiego na temat tej współpracy.

Mimo to prezydencja będzie nadal wypełniać szereg ważnych obowiązków koordynacyjnych, w tym m.in.

• Zapewnianie za pośrednictwem Rady do Spraw Ogólnych, współpracującej w tym zakresie z przewodniczącym Rady Europejskiej i Komisją Europejską, spójności i ciągłości prac różnych formacji Rady w ramach wieloletnich programów działania;
• Koordynowanie prac Rady, COREPER I, COREPER II, komitetów i grup roboczych;
• Prowadzenie dyskusji, zabieganie o osiągnięcie konsensu lub przeprowadzanie głosowania na forum Rady oraz przyporządkowanych jej gremiów międzyrządowych, a także zapewnianie sprawności, spoistości i ciągłości prac Rady oraz tychże gremiów międzyrządowych.

Funkcja reprezentacyjna

Podobnie jak funkcja planistyczna i koordynacyjna, tak ograniczeniu ulega również funkcja reprezentacyjna prezydencji. Ograniczenie to wynika przede wszystkim z przejęcia przez przewodniczącego Rady Europejskiej dotychczasowych uprawnień prezydencji w zakresie reprezentowania Unii Europejskiej w sprawach dotyczących wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, a także przyznania wysokiemu przedstawicielowi Unii wszystkich dotychczasowych podstawowych uprawnień prezydencji w zakresie zewnętrznej i wewnętrznej reprezentacji Unii w tej dziedzinie. Mimo to prezydencja dysponuje nadal instrumentami realizacji swojej funkcji reprezentacyjnej zarówno w zakresie reprezentacji wewnętrznej, jak i zewnętrznej.

Jeśli chodzi o reprezentację wewnętrzną, to zadania prezydencji w tym zakresie sprowadzają się m.in. do:

• Uczestniczenia w plenarnych posiedzeniach Parlamentu Europejskiego, podczas których prezydencja przedkłada program i bilans swojej działalności, wydaje deklaracje w imieniu Rady, a także odpowiada na pytania parlamentarzystów;
• Udziału w posiedzeniach komisji parlamentarnych;
• Uczestniczenia w posiedzeniach Trilogu, poświęconych sprawom legislacyjnym i budżetowym, a także zwoływania i przeprowadzania posiedzeń komitetów pojednawczych w zwykłej procedurze prawodawczej oraz procedurze uchwalania rocznego budżetu.

Niezależnie od tego funkcja reprezentacji wewnętrznej wyraża się także w promowaniu działalności prezydencji wobec opinii publicznej państw członkowskich Unii Europejskiej.

Z kolei reprezentacja zewnętrzna polega m.in. na: reprezentowaniu Unii Europejskiej wobec państw trzecich i organizacji międzynarodowych; udziale w rozwiązywaniu kryzysów międzynarodowych, a także reprezentowaniu Unii w konferencjach międzynarodowych.                                     

Najistotniejsze znaczenie dla nowej pozycji prezydencji w Unii Europejskiej posiada fakt, iż jej najważniejsza funkcja, a mianowicie funkcja mediacyjna, nie podlega zasadniczym ograniczeniom na mocy traktatu lizbońskiego. Wiele jednak zależy od tego, jak będą się odtąd układały wzajemne relacje prezydencji z przewodniczącym Rady Europejskiej oraz wysokim przedstawicielem Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Nie jest wykluczone, że w razie sporów kompetencyjnych dochodzić może do kryzysów instytucjonalnych.

Należy pamiętać także o tym, że to Rada, a nie Rada Europejska czy wysoki przedstawiciel Unii, jest w Unii Europejskiej najważniejszym organem decyzyjnym i prawodawczym, a to w najwyższym stopniu działa na korzyść prezydencji. 

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

** Prof. dr hab. Janusz Węc, profesor nauk humanistycznych w zakresie historii powszechnej najnowszej i stosunków międzynarodowych w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Autor ponad 200 publikacji naukowych wydanych w kraju i zagranicą, w tym 11 książek, na temat stosunków polsko-niemieckich, najnowszej historii Niemiec, niemieckiego systemu politycznego, integracji europejskiej i pozaeuropejskiej, a także ustroju Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej.