Z początkiem grudnia 2009 r. wszedł w życie długo oczekiwany traktat lizboński. Co tak naprawdę zmienia nowy traktat? I czy zmiany te wpłyną na życie przeciętnego Europejczyka?

Nowe stanowiska w Unii Europejskiej

Najbardziej widoczną i „najgłośniejszą” zmianą, jaką wprowadza Traktat z Lizbony, jest powołanie dwóch nowych stanowisk – stałego przewodniczącego Rady Europejskiej oraz Wysokiego Przedstawiciela do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa. Przewodniczący zapewni ciągłość w kierowaniu pracami Rady. Jego zadaniem będzie doprowadzanie do konsensusu pomiędzy państwami członkowskimi oraz budowanie spójności w ramach Unii. Będzie on także reprezentował UE na zewnątrz. Tą ostatnią funkcją dzielić się będzie z Wysokim Przedstawicielem. Będzie on prowadził europejską politykę zagraniczną oraz stał na czele Służby Działań Zewnętrznych – nowo ustanowionego ciała, które będzie pełnić funkcje służby dyplomatycznej Wspólnoty.

Wzmocniona rola Parlamentu Europejskiego i parlamentów narodowych

Istotne zmiany dotyczą także instytucji wybieranych przez obywateli UE. Traktat lizboński wzmacnia rolę Parlamentu Europejskiego oraz parlamentów narodowych w procesie decyzyjnym. Przede wszystkim uzyskują one nowe kompetencje w dziedzinie ustawodawstwa i konsultowania inicjatyw Komisji Europejskiej.

Parlament Europejski od 1 grudnia 2009 r. ma prawo do współdecydowania w zwiększonej, w porównaniu ze stanem z ubiegłych lat, liczbie polityk europejskich. Należą do nich przede wszystkim obszary związane z rynkiem wewnętrznym i polityką gospodarczą. Szczególnie istotna jest wzmocniona kompetencja przy uchwalaniu budżetu UE – obecnie decyduje on o jego przyjęciu na równi z Radą. Parlament musi się także zgodzić na zawarcie przez UE umowy z państwem trzecim. Głosując na konkretnego kandydata w wyborach do Parlamentu Europejskiego każdy z nas może w związku z tym mieć wpływ na kształt polityk Wspólnoty, a więc jej losy.

Poza szerszymi uprawnieniami w zakresie ustanawiania prawa Parlament Europejski zyskuje obecnie także większy wpływ na obsadę stanowisk w innych instytucjach unijnych. To on zatwierdza osobę na stanowisko Przewodniczącego oraz skład Komisji Europejskiej (KE) i kontroluje działalność Wysokiego Przedstawiciela, który jest również członkiem KE. Zmiana ta przybliża Unię obywatelom, skoro komisarze będą ponosić większą odpowiedzialność przed przedstawicielami społeczeństwa europejskiego.

Jeszcze większe przybliżenie decyzji instytucji unijnych obywatelom zapewni wzmocnienie pozycji parlamentów narodowych oraz ich współpracy z Parlamentem Europejskim. Wzrosną ich uprawnienia kontrolne w stosunku do przestrzegania przez instytucje UE zasady pomocniczości. Komisja, Parlament Europejski i Rada będą także informować parlamenty narodowe o swoich projektach oraz proponowanych zmianach w aktach prawodawczych. Opinie przekazane przez parlamenty krajowe będą musiały być uwzględnione przez te instytucje. Informowane o proponowanych zmianach parlamenty narodowe będą także w przypadku planów zmiany traktatów stanowiących UE.

Parlamenty będą musiały być także spytane o zdanie, gdy zastosowana zostanie tzw. klauzula elastyczności. Polega ona na podejmowaniu w UE decyzji nie mającej podstawy prawnej, ale koniecznej w danym momencie. Każdy parlament narodowy będzie musiał, według nowych zasad, być o takiej decyzji poinformowany. Jeśli ją odrzuci, uniemożliwi tym jej wejście w życie. W innych przypadkach niż zastosowanie tej klauzuli parlamenty nie będą mogły jednak blokować przyjęcia danego aktu prawnego, a jedynie zgłosić w stosunku do niego swoje wątpliwości.

Ku społecznemu uczestnictwu w procesie funkcjonowania Unii

Całkowicie bezpośredni wpływ na funkcjonowanie Wspólnoty jej obywatele będą mogli uzyskać, wykorzystując prawo do Inicjatywy Obywatelskiej. Jeżeli milion z nich, pochodzących ze znaczącej liczby państw członkowskich, wystąpi wspólnie do Komisji Europejskiej o przygotowanie przez nią konkretnej propozycji aktu prawnego, ta będzie musiała ją stworzyć. Obywatele będą także lepiej informowani o tym, jakie decyzje i w jaki sposób podejmuje Rada, gdyż jej obrady i głosowania staną się jawne. Dzięki obecności dziennikarzy, społeczeństwo Unii na bieżąco będzie mogło śledzić proces zmian i na niego reagować.

Przedstawione powyżej zmiany to jedynie wybrane reformy wprowadzone przez traktat lizboński. Zawiera on jeszcze wiele innych, dotyczących samego funkcjonowania instytucji UE (jak np. sposób głosowania w Radzie), dołączenia do traktatu Karty Praw Podstawowych czy poszczególnych polityk. Pytaniem pozostaje, czy te wszystkie zmiany faktycznie wnoszą w działanie Unii nową jakość.

Z pewnością reformy usprawnią sposób funkcjonowania Wspólnoty, której skład ciągle rośnie. Dla obywateli ważniejsze jest jednak to, że ich głos coraz bardziej zaczyna się liczyć na arenie europejskiej. Wprowadzając zmiany, traktat lizboński odpowiada więc na jedno z największych obecnych wyzwań Unii Europejskiej – przybliża ją jej mieszkańcom. I choć Polacy uważają się za dobrze poinformowanych o funkcjonowaniu UE (59% twierdzi, że wie, jak UE funkcjonuje, co stanowi najwyższy odsetek w całej Wspólnocie!) oraz pozytywnie oceniają proces integracji, to ewolucja, umożliwiająca jeszcze lepsze poznanie Wspólnoty i utożsamianie się z europejskim społeczeństwem obywatelskim, z pewnością pomoże Polakom czuć się Europejczykami oraz zmobilizuje do aktywności na arenie europejskiej.

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

**Agnieszka Łada – doktor nauk politycznych, kierownik Programu Europejskiego / analityk Instytutu Spraw Publicznych w Warszawie. Ukończyła politologię na Uniwersytecie Warszawskim oraz – jako stypendystka Fundacji Konrada Adenauera – podyplomowe studia w zakresie psychologii organizacji w Dortmundzie. Specjalizuje się w problematyce europejskiej (instytucje, reformy, polityka zagraniczna, europejskie społeczeństwo obywatelskie) i niemieckiej, edukacji obywatelskiej oraz w prasoznawstwie.

Autorka i współautorka wielu publikacji i ekspertyz; ostatnio ukazały się m.in.: z M. Szczepanik i E. Kaca, Bilans aktywności polskich posłów do Parlamentu Europejskiego. Cele, osiągnięcia, wnioski na przyszłość (Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2009); współred. z L. Kolarską-Bobińską, Polska – Niemcy. Wzajemny wizerunek i wizja Europy (Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2009); Partnerstwo dla prezydencji? Współpraca administracji z sektorem pozarządowym podczas czeskiej prezydencji w Radzie UE – wnioski dla Polski (Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2009); z J. Kucharczykiem, M. Dudkiewicz, G. Makowskim, M. Fałkowską-Warską, Koncepcja stałej współpracy pomiędzy administracją rządową a trzecim sektorem w Polsce w zakresie informowania społeczeństwa o polskim Przewodnictwie w Radzie UE (ekspertyza ISP dla UKIE, Warszawa 2009)