Wpływ kryzysów na przyspieszenie integracji europejskiej

Plany integracji europejskiej od początku były realizowane w warunkach napięć i ostrej gry interesów narodowych. Korygowały je realia polityczno-gospodarcze w Europie i na świecie. Można także zauważyć, że duży wpływ na kierunki i efekty integracji miały kryzysy walutowe, energetyczne i gospodarcze oraz ich skutki.

Jeśli wprowadzanie wspólnego rynku odbywało się zgodnie z założeniami Raportu Spaaka (1956) i Traktatu o EWG, to unia walutowa została włączona do planu integracji po trudnej dyskusji między Francją i Niemcami (Haga, 1-2 grudnia 1969 roku). Dowodem kompromisu w sprawie przyspieszenia integracji walutowej w latach 70. było przygotowanie i przyjęcie do realizacji Planu Wernera (1970/71). Upadek międzynarodowego systemu walutowego opartego na dolarze USA miał zasadniczy wpływ na forsowanie przez Francję „europejskiego Bretton Woods”. Kryzysy – energetyczny i gospodarczy – które rozpoczęły się w 1974 roku uniemożliwiły wprowadzenie w życie Planu Wernera i spowodowały, że wąż walutowy nie sprawdził się jako instrument stabilizacji kursów walut krajów członkowskich EWG. Większość z nich bowiem prowadziła politykę pieniężną nastawioną na stymulowanie wzrostu gospodarczego (w warunkach przedłużającej się dekoniunktury).

Lata 70. były okresem stagnacji, a nawet regresyjnych tendencji w liberalizacji przepływu towarów, usług i czynników produkcji. Kraje członkowskie preferowały antyintegracyjną politykę ekonomiczną, stosując pozataryfowy protekcjonizm we wzajemnym handlu, co stanowiło poważny problem dotyczący przyszłości integracji europejskiej. Niskie tempo wzrostu gospodarczego, wzrost bezrobocia, spadająca konkurencyjność w handlu międzynarodowym i pogłębiająca się luka technologiczna EWG wobec USA i Japonii (na początku lat 80.), „najlepiej” uzasadniały konieczność usunięcia barier w procesie budowy wspólnego rynku. W tym celu został przygotowany (1985) projekt Jednolity Rynek Europejski. Jego założenia, a przede wszystkim pełna swoboda przepływu kapitału (co nastąpiło 1 lipca 1990 roku) przyczyniły się do wzrostu poparcia i aktywności na rzecz wzmocnienia integracji walutowej.

Destabilizacja walutowa i recesje w gospodarce światowej miały ważny wpływ na rozwój współpracy krajów członkowskich EWG, dzięki której proces integracji rynkowej i walutowej doprowadził do osiągnięcia stadium unii gospodarczej i walutowej. W związku z tym, że bieżący kryzys (2008-2009) miał swoje źródło w sferze walutowo-finansowej i spowodował głębokie załamanie gospodarcze, można rozważać szybsze wprowadzenie wspólnej waluty w krajach UE, pozostających poza UGiW oraz korzyści dla tych krajów, jak i całej gospodarki Unii.

Korzyści i problemy wynikające z rozszerzenia Unii Gospodarczej i Walutowej

Współczesny kryzys globalny charakteryzuje się tym, że sytuacja na rynku walutowo-finansowym w znacznie większym stopniu oddziałuje na realną sferę gospodarki niż w przeszłości. Jest to spowodowane rozwojem transakcji spekulacyjnych na rynku walutowym i wzrostem swobody przepływu kapitału oraz globalizacją rynku finansowego. Duża otwartość gospodarcza daje korzyści w warunkach silnego wzrostu, ale powoduje też większe zagrożenie szokami zewnętrznymi w okresach kryzysów. Na szoki są najbardziej narażone małe i wąsko wyspecjalizowane gospodarki. Jeśli uwzględnimy również ataki spekulacyjne na waluty gospodarek wschodzących, wówczas zasadne staje się rozważenie przyjęcia wspólnej waluty przez nowe kraje członkowskie. Przedstawmy przesłanki przemawiająceza wprowadzeniem euro na całym obszarze Unii Europejskiej.

Po pierwsze, gdyby w strefie euro funkcjonowało 27 krajów, byłby to największy obszar walutowy na świecie, mający dużą przewagę nad USA pod względem ludności (UE-27: 498,4 mln, USA: 304,5 mln – dane EBC na 2008 r.), udziału w światowym PKB (UE-27: 34,5%, USA: 28,2% – dane IMF na 2008 r.) i w handlu światowym (por. dane WTO na 2008 r.). Wzrosłaby przy tym pozycja euro jako waluty globalnej dzięki rozwojowi i dalszej integracji rynku finansowego Unii. Globalna rola walut jest ważnym czynnikiem decydującym o ich zastosowaniu przez globalnych inwestorów. Christian Thimann (Global Roles of Currencies, ECB, Working Paper Series, No. 1031, 2009) wymienia trzy główne przyczyny mocnej globalnej pozycji dolara: 1) wielkość i płynność rynku kapitałowego USA, 2) wartość emisji papierów dłużnych przeprowadzanych przez instytucje finansowe i korporacje, 3) wiodącą rolę dolara na globalnym rynku walutowym i jako waluty światowych rezerw walutowych.

Po drugie, rozszerzenie UGiW przyczyni się do pogłębienia integracji finansowej na obszarze całej Unii i stworzy solidniejsze podstawy dalszego ujednolicania systemu finansowego. Nastąpi wzrost płynności rynku finansowego i atrakcyjności euro jako waluty transakcji finansowych. Wyeliminowanie ryzyka kursowego zwiększy transgraniczne przepływy kapitału, w tym fuzje i przejęcia przedsiębiorstw.

Po trzecie, obecny kryzys finansowo-gospodarczy pokazał słabości walutowo-finansowego przywództwa Stanów Zjednoczonych, które zostało już poddane poważnej próbie na początku lat 70., gdy załamał się system walutowy z Bretton Woods. Niemniej jednak, pomimo faktu iż dolar przestał pełnić funkcje waluty międzynarodowej z formalnego punktu widzenia, to i tak pozostał w tej roli ze względu na zastosowanie w sferze oficjalnej i prywatnej. Konkurencyjna waluta, jaką była wówczas wobec dolara marka niemiecka, uzyskała pozycję drugiej waluty międzynarodowej dzięki przewadze konkurencyjnej RFN i polityce Bundesbanku, ale znacznie większy potencjał USA i rola w gospodarce światowej zapewniły dolarowi utrzymanie pozycji waluty światowej.

Wprowadzenie euro spowodowało powstanie nowego układu w globalnych stosunkach walutowo-finansowych i wpływa stabilizująco na równowagę płatniczą. Jednak proces umiędzynarodowienia euro postępuje znacznie wolniej niż można było tego oczekiwać – w szczególności od czasu pogłębiania się zewnętrznej nierównowagi Stanów Zjednoczonych i globalnego kryzysu finansowego. W dalszym ciągu gospodarka UE, w tym i obszaru UGiW, reprezentuje niższy potencjał wzrostowy w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi. Składa się na to niższa wydajność pracy oraz niska innowacyjność. Szanse poprawy dynamiki gospodarczej daje między innymi przyspieszenie integracji finansowej, która może przyczynić się do:

1. zwiększenia możliwości inwestycyjnych poprzez łatwiejszy dostęp do środków finansowych,
2. bardziej efektywnej alokacji kapitału.

Oba te czynniki będą pozytywnie oddziaływać na wzrost gospodarczy, podnoszenie efektywności polityki pieniężnej i stworzenie jednakowych reguł dla wszystkich uczestników rynku.

Po czwarte, integracja finansowa przyspieszona rozszerzaniem UGiW przyczyni się do weryfikacji założeń polityki budżetowej (przynajmniej w jakimś zakresie). Pozostawienie tego obszaru polityki makroekonomicznej w gestii państw członkowskich, w sytuacji znacznego zwiększenia ich liczby i dywersyfikacji systemowej, skomplikowałoby koordynację i realizację jej założeń. Stopniowa centralizacja działań w tej dziedzinie stanie się konieczna. Odnosi się to również do systemów podatkowych. Rozszerzenie UGiW będzie stanowić poważne wyzwanie dla Europejskiego Banku Centralnego ze względu na:

1. obniżenie poziomu konwergencji wspólnego obszaru walutowego z powodu przyjęcia krajów o niższym poziomie rozwoju,
2. prawdopodobne trudności w osiąganiu konsensusu w sprawie strategii polityki pieniężnej i jej priorytetów.

Grupa krajów o znacznie niższym poziomie rozwoju (PKB per capita) będzie dążyła do przyspieszenia procesu konwergencji, co może prowadzić do różnicy zdań pomiędzy członkami Rady Zarządzającej EBC. Jeśli zwiększy się liczba członków Rady Zarządzającej, wówczas pojawi się także problem efektywności zarządzania EBC. W każdym bądź razie, polityka pieniężna prowadzona przez EBC nie może przyczyniać się do deflacji i obniżania tempa wzrostu gospodarczego, a tym samym do pogorszenia sytuacji w gospodarkach podlegających przekształceniom (transition economies).

Destabilizacja walutowa, finansowa i gospodarcza w latach 2008-2009 wpłynęła na głęboki spadek tempa wzrostu gospodarczego w krajach Unii Europejskiej. Ten kryzys, podobnie jak poprzednie, wyeksponował słabości gospodarki całego ugrupowania. Ponownie doszło do ożywienia dyskusji dotyczącej pogłębiania procesów integracyjnych:

1. znoszenia wciąż istniejących regulacji na rynku produktów, usług oraz rynku siły roboczej,
2. rozszerzania strefy euro,
3. umacniania wspólnotowej polityki makroekonomicznej.

Wprowadzanie wspólnej waluty stanowi poważny szok strukturalny dla krajów o niższym PKB per capita, niższej wydajności pracy i innowacyjności oraz niższej konkurencyjności. Takich właśnie wstrząsów gospodarczych doświadczyły te kraje strefy euro, które nie były zaliczane do grupy tworzącej tzw. twardy rdzeń (core countries) wspólnego obszaru walutowego. Hiszpania, Portugalia, Irlandia, Włochy oraz Grecja stanowiły grupę krajów peryferyjnych. Ich rozwój, po przyjęciu wspólnej waluty, charakteryzował się: 1) wzrostem popytu wewnętrznego, 2) aprecjacją realnego kursu walutowego, 3) wzrostem deficytu na rachunku obrotów bieżących.

Zasadniczy problem dla nowych krajów członkowskich UE polega na wyborze optymalnej strategii wejścia do strefy euro. Ich gospodarki, mimo pewnych cech wspólnych jak niski PKB per capita czy niższy w stosunku do krajów strefy euro poziom cen, różnią się istotnie pod względem potencjału jak również struktury gospodarczej, struktury eksportu, rozwoju rynku finansowego oraz stanu finansów publicznych. Dlatego każdy kraj UE przygotowujący się do uchylenia derogacji w sprawie członkostwa w Unii Gospodarczej i Walutowej powinien optymalizować politykę dostosowawczą, biorąc pod uwagę sytuację i specyfikę gospodarki. Doświadczenia Hiszpanii, Portugalii, Irlandii, Włoch, Grecji, a także Słowacji stanowią cenną lekcję dla Polski, Czech, Węgier i wszystkich innych krajów pozostających poza obszarem wspólnej waluty. Na przykład Portugalia jest krajem, który poniósł wysokie koszty braku dyscypliny budżetowej.

Ważnymi warunkami umocnienia gospodarki przed przyjęciem euro są: 1) stabilizacja kursu walutowego, 2) równowaga na rachunku obrotów bieżących, 3) stabilizacja finansów publicznych (a następnie utrzymanie dyscypliny budżetowej po wejściu do UGiW). W warunkach kryzysu rośnie znaczenie korzyści będących rezultatem eliminacji ryzyka kursowego, gdy wahania kursów walutowych i ataki spekulacyjne destabilizują gospodarkę. Niemniej przyspieszanie wprowadzenia wspólnej waluty stanowi poważne ryzyko dla krajów określanych jako „doganiające” (catching up countries). Ryzykiem jest jednak również odkładanie tej decyzji na dalsze lata. Właściwe rozwiązanie, to przyspieszenie reform i procesów dostosowawczych, ale jest to wyzwanie dla obu stron – krajów członkowskich i Unii Europejskiej.

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

**Prof. dr hab. Bogumiła Mucha-Leszko – kierownik Katedry Gospodarki Światowej i Integracji Europejskiej na Wydziale Ekonomicznym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Specjalizacja naukowa i dydaktyczna: międzynarodowe stosunki gospodarcze i integracja europejska. Jean Monnet Professor w dziedzinie ekonomii integracji europejskiej. Udział w licznych stażach zagranicznych, międzynarodowych projektach dydaktyczno-badawczych oraz wielu konferencjach krajowych i międzynarodowych.

Jest redaktorem naukowym serii wydawniczej w Wydawnictwie UMCS – „Biuletyn Europejski” (od 1995 r.), autorką bądź współautorką ponad 100 publikacji; najważniejsze z ostatnio wydanych to: Strefa euro. Wprowadzanie, funkcjonowanie, międzynarodowa rola euro, Wyd. UMCS, Lublin 2007; Pozycja Unii Europejskiej w handlu międzynarodowym. Dynamika i struktura obrotów, konkurencyjność, główni partnerzy (Wyd. UMCS, Lublin 2009).