1 września 1939 r. zaczęła się w Europie druga wojna światowa. Odrodzone w 1918 r. państwo polskie stało się przedmiotem ataku Niemiec hitlerowskich, a następnie 17 września Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Polska została podbita przez dwa totalitarne mocarstwa, których celem było zniszczenie porządku europejskiego zbudowanego za pomocą szeregu traktatów pokojowych, zawartych po zakończeniu I wojny światowej i nazywanego w uproszczeniu ładem wersalskim.

System bezpieczeństwa utworzony w 1919 r. przetrwał 20 lat. Wbrew głosom pojawiającym się dzisiaj, nie był on oparty na upokarzaniu Niemiec. Straty terytorialne, jakie one poniosły, nie dotyczyły w większości obszarów o niemieckiej przewadze etnicznej. Pomimo utraty Alzacji, części Lotaryngii oraz Górnego Śląska, Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego, państwo niemieckie sięgało od Renu po Królewiec. W 1932 r., na skutek światowego kryzysu gospodarczego, płacone przez Niemcy reparacje wojenne zostały zawieszone. Ograniczenie wielkości armii były bolesne tylko w przypadku, jeśli Niemcy zamierzałyby dokonać agresji na sąsiadów. W tym okresie państwo niemieckie nie stało się przedmiotem jakiejkolwiek militarnej napaści.

System wersalski załamał się, ponieważ państwa europejskie nie były w stanie samodzielnie go utrzymać wobec nacisków faszystowskich Niemiec i Włoch. Polityka ustępstw, jaką prowadziły Wielka Brytania i Francja wobec Berlina i Rzymu, była wynikiem słabości tych mocarstw. Zamiast odstraszyć agresorów, zachęcała Adolfa Hitlera do kolejnych żądań oraz podbojów, czego przykładem było zajęcie w połowie marca 1939 r. Czech i Moraw. Krok ten stanowił złamanie układu monachijskiego i popchnął Wielką Brytanię do udzielenia Polsce 31 III 1939 r. gwarancji bezpieczeństwa. Wraz z polską odmową sprzymierzenia się z Niemcami w marcu 1939 r. otworzyło to drogę do decyzji Hitlera o jej zaatakowaniu. Polska stanowiła przeszkodę w jego ekspansjonistycznych planach na Zachodzie i Wschodzie. Strategiczne okrążenie państwa polskiego pomógł osiągnąć Trzeciej Rzeszy pakt o nieagresji z ZSRR i uzgodniony w tajnym protokole podział strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.

Hitlerowi nie udało się jednak ograniczyć starcia z Polską do lokalnego konfliktu. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały 3 września 1939 r. wojnę Trzeciej Rzeszy i choć nie pomogły wówczas militarnie Polsce, to po okresie „dziwnej wojny”, zaczęła się eskalacja działań zbrojnych, które ogarnęły Europę, a z czasem niemal cały świat. Stalinowi w przeciwieństwie do Hitlera od początku zależało, aby doszło do wojny mocarstw zachodnich z Niemcami, która osłabiłaby obydwie strony. Doczekał się tego, choć nie przypuszczał, że tak szybko sam znajdzie się w śmiertelnym starciu z niedawnym sprzymierzeńcem.

Wyjątkowość sytuacji Polski w Europie polegała na tym, że jako jedyne państwo alianckie została napadnięta oraz podbita przez Niemcy hitlerowskie i ZSRR. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Trzeciej Rzeszy, ale nie zamierzały uczynić tego wobec ZSRR, w nadziei, że prędzej czy później dojdzie do konfliktu dwóch totalitarnych mocarstw. Utrudniło to starania rządu polskiego na uchodźstwie o zyskanie poparcia mocarstw zachodnich dla odrodzenia Polski w granicach przedwojennych.

Wojna rozpętana przez Hitlera we wrześniu 1939 r. różniła się znacząco od tej z lat 1914-1918, nie tylko z powodu zastosowania bardziej śmiercionośnych broni. Aparat terroru Trzeciej Rzeszy od pierwszych dni wojny prowadził politykę eksterminacji polskich elit na podbijanych ziemiach Drugiej Rzeczpospolitej, które zamierzano włączyć do Niemiec. O konieczności bezwzględności wobec Polaków mówił Hitler w tajnym przemówieniu do swoich generałów 22 sierpnia 1939 r. Nakazując zabijać polskie elity, hitlerowski dyktator pytał retorycznie „Któż jeszcze dziś pamięta o Ormianach?” Nawiązywał w ten sposób do mordów dokonywanych na nich przez osmańską Turcję w czasie I wojny światowej.

W okresie do lata 1941, kiedy po ataku na ZSRR Niemcy rozpoczęli masowe mordy Żydów, polskie elity polityczne i społeczne były podstawowym celem fizycznej eliminacji prowadzonej przez Trzecią Rzeszę. Hitler pomylił się jednak, przywódcy faszystowscy zostali za swoje zbrodnie ukarani, o ile, jak on sam, nie uciekli przed sprawiedliwością, popełniając samobójstwo. Zanim to nastąpiło, po przegranej przez Niemcy hitlerowskie wojnie zginęły dziesiątki milionów ludzi, głównie w Europie Wschodniej. Polska była jednym z najbardziej dotkniętych stratami państw alianckich. Śmierć poniosło 6 milionów obywateli polskich, z tego trzy miliony polskich Żydów, w większości zamordowanych przez aparat terroru hitlerowskich Niemiec.

Nie poniósł odpowiedzialności za swoje zbrodnie Stalin, choć te popełnione na obywatelach polskich były tylko częścią olbrzymich cierpień, jakie spadły na mieszkańców ZSRR pod jego rządami. Podobnie jak Hitler był pewien bezkarności, nakazując eksterminację 20 tys. polskich oficerów, policjantów i przedstawicieli polskiej inteligencji w marcu 1940 r. Stalin zakładał, że nikt nigdy nie znajdzie zwłok pomordowanych. Dlatego dyktator gwałtownie zaatakował rząd RP, a następnie zerwał z nim stosunki dyplomatyczne w kwietniu 1943, ponieważ premier Władysław Sikorski domagał się od Kremla wyjaśnienia, co stało się z tysiącami polskich oficerów po ogłoszeniu przez radio Berlin informacji o znalezieniu ich ciał w lasku katyńskim. Premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill i prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki Franklin D. Roosevelt nie zamierzali jednak ryzykować sojuszu z ZSRR dla wspierania polskiego rządu w tej sprawie. Stalinowi bezkarność zapewnił udział w zwycięskiej koalicji wraz z Wielką Brytanią i USA.

II wojna światowa zakończyła się klęską państw osi. Włochy poddały się we wrześniu 1943 r. Trzecia Rzesza legła w gruzach w maju 1945 r. Miliony rodaków Hitlera dotkliwie odczuły, co oznacza wojna totalna, której domagał się jego minister propagandy Joseph Goebbels. Niemieckie miasta leżały w gruzach. Nad Bramą Brandenburską wisiała polska flaga. Mylił się jednak ktoś, kto oczekiwał wybuchów radości w zniszczonej Warszawie po klęsce Niemiec, podobnie do tych w Londynie, Paryżu czy Nowym Jorku. Nad Europą Wschodnią zawisł cień innej tyranii. Polska w zmienionych na konferencjach Wielkiej Trójki w Jałcie i Poczdamie granicach znalazła się w strefie wpływów ZSRR, który narzucił jej komunistyczny reżym. Przestał wprawdzie bić hitlerowski licznik śmierci, a kraj zaczął się powoli podnosić z ruin, ale został pozbawiony suwerenności i wolności.

Doświadczenie wojny w Europie Wschodniej było odmienne pod względem stopnia jej brutalności i okrucieństwo polityki okupanta hitlerowskiego od przeżyć mieszkańców Francji, Belgii, Holandii, czy tym bardziej Danii. Drugiego totalitaryzmu - stalinowskiego komunizmu - Europa Zachodnia nie miała okazji bezpośrednio doświadczyć, w przeciwieństwie do krajów takich jak Polska, i postrzegała ZSRR przede wszystkim jako państwo, które odegrało decydująca rolę w pokonaniu Hitlera.

Klęska Niemiec i Włoch wraz z osłabieniem Wielkiej Brytanii i Francji stworzyła zupełnie nową sytuację strategiczną w Europie, stanowiąc okazję do ekspansji dla komunizmu. Bez gospodarczego i militarnego wsparcia Europy Zachodniej przez Stany Zjednoczone proces jej odbudowy ze zniszczeń wojennych i następnie szybkiego rozwoju przebiegałby o wiele trudniej. Amerykańska polityka powstrzymywania komunizmu nie oznaczało jednak wyzwalania krajów, które znalazły się pod dominacją systemu narzuconego przez Kreml.

Polsce, Czechosłowacji i innym państwom pod rządami komunistycznymi nie dane było skorzystać z planu Marshalla. Jeszcze w czasie wojny to rząd generała Władysława Sikorskiego był inicjatorem współpracy rządów mniejszych państw alianckich, które znalazły schronienie w Londynie. Nie z własnej woli Polska nie mogła wziąć udziału w powojennych zachodnioeuropejskich procesach integracyjnych. Jak potoczyłyby się jej losy, gdyby nie znalazła się pod wpływami radzieckimi tego nie sposób dowieść, choć wybuch ludzkich inicjatyw po 1989 r., szczególnie w sferze gospodarczej, pokazuje ile energii zostało zmarnowane w czasie dyktatury.

Dla Europy Zachodniej II wojna światowa wojna zakończyła się w maju 1945 r. ewentualnie 1 września tego roku, wraz z kapitulacją Japonii. W przypadku Europy Wschodniej konsekwencje wojny skończyły się w 1989 r., wraz z upadkiem systemu komunistycznego i odzyskiwaniem przez państwa tego regionu suwerenności. Bez przemian demokratycznych w Polsce i na Węgrzech nie byłoby zjednoczenia Niemiec. Rok 1989 stanowił zamknięcie wojny nie tylko dla Polaków, ale również dla Niemców, którzy znaleźli się ponownie w jednym państwie.

Epilog tym wydarzeniom dopisało przystąpienie 12 marca 1999 r. Polski, Węgier i Czech do NATO. W ten sposób Rzeczpospolita Polska i Republika Federalna Niemiec stały się formalnymi sojusznikami w ramach tego paktu. Kolejny krok likwidacji skutków II wojny światowej stanowiło przyjęcie 1 maja 2004 r. ośmiu byłych krajów komunistycznych, w tym Polski, do Unii Europejskiej, będące uwieńczeniem wysiłków na rzecz współdziałania państw europejskich, u których genezy leżały starania dyplomacji polskiej jeszcze w czasie II wojny światowej. Wraz z otwarciem granic Polski z krajami unijnymi, a przede wszystkim z Niemcami 1 stycznia 2008 r. rozpoczął się nowy rozdział w stosunkach polsko-niemieckich i dziejach Europy Wschodniej, o którym trudno było marzyć największym optymistom, kiedy miliony ludzi ginęły w czasie II wojny światowej, czy też żyły potem odcięte na dziesięciolecia od reszty świata przez "żelazną kurtynę".

* Powyższy tekst stanowi wyraz osobistych opinii i poglądów autora.

** dr hab. Jacek Tebinka – historyk i politolog, profesor Uniwersytetu Gdańskiego i Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni, kierownik Zakładu Historii Najnowszej i Myśli Politycznej XIX i XX wieku w Instytucie Politologii Uniwersytetu Gdańskiego. Autor monografii: Polityka brytyjska wobec problemu granicy polsko-radzieckiej 1939-1945 (Warszawa 1998) - Nagroda Ministra Edukacji Narodowej 1999 oraz Nagroda Porozumienia Wydawców Książki Historycznej Klio 1999; Nadzieje i rozczarowania. Polityka Wielkiej Brytanii wobec Polski 1956-1970 (Warszawa 2005). Wspólnie z Markiem K. Kamińskim wydał zbiór dokumentów Na najwyższym szczeblu. Spotkania premierów Rzeczypospolitej Polskiej i Wielkiej Brytanii podczas II wojny światowej (Warszawa 1999), a z Bogusławem Gogolem wspomnienia Leona Kozłowskiego Moje przeżycia w więzieniu sowieckim i na wolności w czasie wojny w Rosji Sowieckiej (Warszawa 2001). Przedmiotem jego zainteresowań są stosunki brytyjsko-polskie w XX wieku, rola służb specjalnych w dyplomacji oraz historia zimnej wojny.