Cosán nascleanúna

An Comhshaol
E-mail this pageE-mail this pagePrintPrint

Contae ChorcaíTá cáil ar chomhshaol na hÉireann ar fud an domhain. Mealltar na milliúin cuairteoirí chugainn gach bliain de bharr aer úr glan agus thírdhreach glasuaine na tíre.
Ar cheann de na cuspóirí is tábhachtaí atá ag Éirinn tá an cúram a thugtar do na hacmhainní nádúrtha agus don dúlra le go mbeidh siad ann don ghlúin inár ndiaidh, agus is tosaíocht atá ansin don Aontas Eorpach freisin.

Tá aird tugtha ar an méid sin ag Éirinn agus tá dul chun cinn déanta i réimsí ar nós bainistiú dramhaíola agus cáilíocht aeir, ach tá go leor le déanamh fós maidir leis an nádúr a chosaint, cáilíocht uisce a fheabhsú agus aghaidh a thabhairt ar athrú aeráide.

I gcomhluadar an Aontais Eorpaigh, éireoidh linn an sprioc maidir le comhshaol níos fearr agus níos cliste a bhaint amach mar go bhfuil beartas an AE ceaptha sa chaoi is go ngníomhóidh na Ballstáit le chéile le dúshlán a thabhairt do na bagairtí atá ann don domhan agus fás inbhuanaithe a bhaint amach i ngeilleagar ísealcharbóin.

 

Fíricí comhshaoil

  • Thit líon na n-astaíochtaí gáis cheaptha teasa in Éirinn in 2011 6.7% go 57.34 milliún tona. Is é an sprioc don tréimhse 2008-2012 líon na n-astaíochtaí a laghdú go 62.84 milliún tona ar an meán in aghaidh na bliana. In 2008, bhí líon iomlán astaíochtaí na hÉireann cothrom le 67.72 milliún tona.
  • Bhí líon iomlán astaíochtaí na hÉireann idir 2008 agus 2011 le chéile cothrom le 1.77 milliún tona sa bhreis ar theorainneacha Kyoto na hÉireann nuair a chuirtear san áireamh Scéim an AE maidir le Trádáil Astaíochtaí (ETS) agus na Linnte Foraoise ceadaithe a shúnn dé-ocsaíd charbóin ón atmaisféar. Éireoidh le hÉirinn sprioc 2008-2012 a bhaint amach ach beidh gá le tuilleadh dul chun cinn má tá an tír le geilleagar inbhuanaithe ísealcharbóin a chruthú don todhchaí.
  • Tá an Talmhaíocht ar an gcúis is mó le líon astaíochtaí na hÉireann, 32.1% den iomlán, agus tagann 20.8% ó Fhuinneamh (giniúint cumhachta den chuid is mó) agus 19.7% ó Iompar.
  • Tá 71% de na haibhneacha agus 46.6% de na lochanna a scrúdaíodh in Éirinn ar chaighdeán ard nó ar chaighdeán maith. Mar sin féin, mar is amhlaidh i gcás Ballstáit eile, tá go leor dúshlán le sárú ag Éirinn le cuspóirí Chreat-Treoir Uisce an AE a bhaint amach faoi na dátaí atá leagtha síos.
  • Is iad na príomhchúiseanna le droch-cháilíocht uisce in Éirinn truailliú poncfhoinse, ar nós sceitheadh ó phíopa isteach in abhainn, agus truailliú idirleata nuair a úscann ábhar salaithe, ar nós leasachán nó ceimiceán, isteach sna córais uisce. Beidh gá úsáid níos fearr a bhaint freisin as an réimse iomlán de bhearta reachtacha agus é a dhéanamh ar shlí chomhtháite.
  • Tá speicis fiadhúlra á gcailleadh, ar fud an domhain, suas le míle uair níos tapa ná an ráta nádúrtha, de dheasca ghníomhaíochtaí an duine den chuid is mó. Meastar nach bhfuil ach 17% de na gnáthóga agus 17% de na speicis san AE atá faoi chosaint ag an Treoir um Ghnáthóga a bhfuil cuma fhabhrach orthu.
  • Tá fianaise ann go bhfuil caipiteal bithéagsúlachta na hÉireann ag laghdú ag ráta an-tapa. Tuairiscítear go bhfuil cuma bhocht nó dhona ar an gcuid is mó de ghnáthóga na hÉireann atá liostaithe faoin Treoir um Ghnáthóga. Ní mheastar ach go bhfuil 7% de na gnáthóga atá liostaithe a bhfuil cuma fhabhrach orthu. Tá an ráta sin 10% níos ísle ná an meán san AE. Is portaigh go leor de na gnáthóga atá liostaithe in Éirinn, agus tá dochar déanta ag baint mhóna neamhrialáilte don chuid is mó díobh.

Treochtaí in astaíochtaí gáis cheaptha teasa in Éirinn ó 1990

Treochtaí in astaíochtaí gáis cheaptha teasa in Éirinn ó 1990

 

Beartas

Tuigeann Éire go gcaithfidh cúrsaí comhshaoil a bheith lárnach sa phróiseas ceaptha beartais agus sa phróiseas cinnteoireachta ag na leibhéil náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla. In 2012, d'fhoilsigh Rialtas na hÉireann creat don fhorbairt inbhuanaithe , creat a ceapadh le todhchaí nuálach, ísealcharbóin atá éifeachtúil ó thaobh acmhainní de a thabhairt do phobal na hÉireann.

Le go mbeidh rath ar an gcreat sin, ní mór don bheartas comhshaoil agus don reachtaíocht chomhshaoil atá againn bheith bunaithe ar fhorbairtí Eorpacha agus domhanda mar go dteastaíonn cur chuige comhordaithe domhanda leis an domhan a chosaint agus comhshaol níos fearr a chruthú.

Thug an Coimisiún Eorpach isteach a chéad Chlár Gníomhaíochta Comhshaoil (CGC) i 1973, an bhliain chéanna a rinneadh Ballstát d'Éirinn.

Bhí 6 CGC ann go dtí seo agus tá an seachtú ceann ar na bacáin, agus tá beartas comhshaoil na hEorpa ina chuid lárnach anois den Straitéis Eoraip 2020 um fhás cliste, inbhuanaithe agus uilechuimsitheach.

Faoin straitéis sin, is gá cúram an chomhshaoil a chur san áireamh ag gach leibhéal de chóras cinnteoireachta an AE agus cuirtear dualgas ar na Ballstáit measúnú a dhéanamh ar an tionchar a bhíonn acu ar thrádáil agus ar fhorbairt tíortha eile agus iad ag cinneadh na mbeartas náisiúnta.

Tá go leor de na gnéithe Comhshaoil in Eoraip 2020 clúdaithe faoi Fhás Inbhuanaithe atá ina ghné den Straitéis Eoraip 2020 atá dírithe ar astaíochtaí a laghdú agus an caillteanas bithéagsúlachta a chosc agus teicneolaíochtaí agus modhanna táirgthe nua glasa a fhorbairt ag an am céanna.

I measc spriocanna an AE i dtaobh fás inbhuanaithe tá astaíochtaí gáis cheaptha teasa a laghdú 20% ar a laghad i gcomparáid le leibhéil 1990 agus an éifeachtúlacht fuinnimh agus sciar na bhfoinsí fuinnimh in-athnuaite a mhéadú 20% freisin faoi 2020.

Tá ag éirí le hÉirinn an sprioc maidir le hastaíochtaí gáis cheaptha teasa a bhaint amach ach tá sé léirithe i réamh-mheastacháin go dtosófar ag sárú na sprice sin faoi 2015 mura ndéantar beart radacach ina leith.

Tá sprioc 16% ag Éirinn i dtaobh fuinneamh in-athnuaite faoi 2020, sprioc atá cuimsithe faoi sprioc iomlán 20% an AE. Tháinig ardú ó 2.3% go 5.6% ar rátaí úsáide fuinnimh in-athnuaite idir 1990 agus 2010, agus bhí sé cothrom le 6.5% in 2011.

Tá straitéis ag an AE freisin leis an meath ar speicis agus gnáthóga i mbaol a stopadh faoi 2020. Ag croílár na straitéise sin tá Natura 2000, gréasán de 26,000 limistéar nádúrtha faoi chosaint a chlúdaíonn 17.5% de mhórchríoch an AE. Tá 583 láthair faoi chosaint in Éirinn, a chlúdaíonn 13% den mhórchríoch iomlán.

Tá imní ann faoin gcaoi a bhfuil rialtas na hÉireann ag cur an reachtaíocht AE lena gcaomhnaítear portaigh mhóna atá cuimsithe faoi Natura 2000 chun feidhme. Is bithéagsúlacht i mbaol atá sna gnáthóga sin, ach is cúltaiscí tábhachtacha carbóin atá sna portaigh mhóna freisin agus tá ról tábhachtach acu san éiceachóras, maidir le cosc ar thuillte mar shampla.

D'iarr an Coimisiún Eorpach ar Éirinn bearta práinneacha a dhéanamh le portaigh mhóna na hÉireann a chaomhnú tar éis gur thug lucht eolaíochta rabhadh dó go bhfuil suas le 35% de ghnáthóga áirithe tosaíochta scriosta ó tugadh isteach an Treoir um Ghnáthóga.

Creideann an Coimisiún freisin nach ar shlí éifeachtach a tugadh faoin toirmeasc ar bhaint mhóna i 56 portach ardaithe, toirmeasc a tugadh isteach in 2010 agus 2011.

Tábla: Ceisteanna comhshaoil atá ag déanamh imní do shaoránaigh na hÉireann

Maoiniú

Lógó 20 bliain LIFEMaoinítear feidhmiú bheartas comhshaoil an AE faoin gClár LIFE. Ó 1992, tá isteach is amach ar €2.8 billiún tugtha ag LIFE do chosaint an chomhshaoil ar fud na hEorpa. Rinneadh breis agus 50 tionscadal a chómhaoiniú in Éirinn le tacaíocht cothrom le €41.2 milliún ó chistí AE.

Bhí comóradh 20 bliain chlár LIFE ann in 2012 agus beidh deireadh leis an mbabhta reatha maoinithe i Nollaig 2013. Tá sé molta ag an gCoimisiún Eorpach €3.2 billiún a leithdháileadh idir 2014 agus 2020 ar chlár nua LIFE ina mbeidh dhá fhochlár - ceann maidir leis an nGníomhú ar son na hAeráide agus ceann maidir leis an gComhshaol.

Ar cheann de na tionscadail a fuair maoiniú LIFE in Éirinn tá an tionscnamh le portaigh ardaithe a athbhunú sa cheantar lár tíre. Fuair an talamh sin aitheantas mar an córas is tábhachtaí de phortaigh ardaithe atá fágtha san Eoraip ach tháinig laghdú ó 310,000 heicteár go 18,000 heicteár ar achar iomlán an limistéir sin sa 20ú haois.

Is é an phríomhchúis leis an gcailleadh sin móin a bheith á baint mar bhreosla tí, le leictreachas a ghiniúint agus le táirgí gortóireachta a dhéanamh. Chuir eagraíocht foraoiseachta an Stáit, Coillte, tús le tionscadal leis an talamh sin a athbhunú.

Sa tréimhse idir 2004 agus 2008, rinne Coillte an-obair ar mhaithe le 571.2 heicteár de ghnáthóg portaigh ardaithe a athbhunú ar a thailte sna contaetha lár tíre – an tionscadal athbhunaithe portach ardaithe is mó a bhí in Éirinn.

Iolar fíréanD'éirigh go maith leis an tionscadal sin agus tá tús curtha le tionscadal nua dar teideal 'Dea-chleachtas a léiriú in athbhunú portach ardaithe in Éirinn' atá dírithe ar 636 heicteár de ghnáthóg portaigh ardaithe ar 17 láthair de chuid Coillte atá i líonra Natura 2000 a athbhunú.

Bhí baint ag Coillte freisin le tionscadal chun bratphortach gníomhach a athbhunú in Éirinn idir 2002 agus 2007. Fuarthas maoiniú €6,312,567 as buiséad iomlán €8,847,021 LIFE don trí thionscadal portaigh.

Fuarthas maoiniú LIFE le hiolair fhíréin a thabhairt isteach an athuair in Éirinn. Díothaíodh iad in Éirinn sna luathbhlianta de 1900.

Beart a dhéanamh

  • ATHRÚ AERÁIDE:Straitéis Náisiúnta um Athrú Aeráide á hullmhú faoi láthair ag Éirinn agus faoin reachtaíocht náisiúnta tá dualgas ar an rialtas straitéis nua a mholadh gach cúig bliana ina leagtar amach na spriocanna iomlána maidir le laghdú.
  • CÁILÍOCHT AEIR: Déantar monatóireacht agus measúnú in Éirinn ar cháilíocht an aeir chomhthimpeallaigh i gcomhréir le ceanglais Threoracha AE ina leagtar amach spriocanna do réimse leathan truailleán, mar shampla sulfar, nítrigin, aonocsaíd charbóin agus ózón. In 2011, cuireadh cosc ar ghual bog i gceithre bhaile mhóra eile in Éirinn agus tugadh isteach teorainn 0.7% de shulfar i ngual bog. Tá súil le rialacháin nua sna blianta beaga amach romhainn leis an toirmeasc sin a shíneadh.
  • DRAMHAÍL: Tá beartas na hÉireann maidir le bainistíocht dramhaíola bunaithe ar rialacha AE agus tá bearta ann atá dírithe ar chosc, ar athúsáid, ar athchúrsáil agus ar dhiúscairt shábháilte. Ceapadh é le sochaí athchúrsála a chur chun cinn, agus dírítear ar thíosacht ar acmhainní agus ar dheireadh a chur le líonadh talún mar rogha do dhramhaíl bhardasach. Cuirtear béim láidir ar bhailiú dramhaíola tí mar phointe tábhachtach chun cuspóirí an bheartais iomláin a bhaint amach. Tá droch-cháil ar Éirinn go dtí seo i dtaobh bainistíocht dramhaíola, agus níor bhaineamar ach 19 bpointe as 42 phointe i dtuarascáil a d'fhoilsigh an Coimisiún Eorpach i mí Lúnasa 2012. Mar chomparáid, fuair an Ostair agus an Ísiltír 39 bpointe as 42 phointe. Bhí Éire sa 15ú háit i liosta na 27 mBallstát.
  • CÁILÍOCHT UISCE: Tá tábhacht mhór straitéiseach le cáilíocht uisce do gheilleagar na hÉireann, agus is réimse é nach mór a fheabhsú go mór. Is gá na hacmhainní uisce a bhainistiú ar shlí inbhuanaithe agus tá an Rialtas tiomanta cur chuige náisiúnta a ghlacadh leis an gcostéifeachtúlacht a bhaineann le soláthar uisce a fheabhsú. Beidh baint mhór ag an méadrú agus na táillí uisce atá á dtabhairt isteach d'úsáideoirí uisce tí leis an sprioc sin a bhaint amach. 50-100 méadar ciúbach in aghaidh an duine an meánráta bliantúil úsáide úruisce san AE. In Éirinn, 141 méadar ciúbach an meán atá ann mar go bhfuil an soláthar poiblí saor in aisce. Tá de chumhacht ag na húdaráis áitiúla faoin reachtaíocht náisiúnta cionta a bhaineann le truailliú uisce a ionchúiseamh.
  • BITHÉAGSÚLACHT: Tuairiscítear go bhfuil an chuid is mó de na gnáthóga is tábhachtaí in Éirinn ar chaighdeán íseal nó dona, mar shampla portaigh ardaithe agus bratphortaigh, córais dumhcha, lochanna, eanaigh agus seascainn olagatrófacha, féaraigh agus coillearnaigh nádúrtha. Tá speicis áirithe fiadhúlra, go háirithe i dtimpeallachtaí bogaigh agus fionnuisce, faoi bhagairt freisin, mar shampla an bradán Atlantach agus an diúilicín péarla fionnuisce. Tá fianaise ann go bhfuil cúlú mór ag teacht ar roinnt speiceas éan freisin. Plean Náisiúnta Bithéagsúlachta 2011-2016 an phríomhuirlis atá ag Éirinn lena cuid tiomantas idirnáisiúnta a chomhlíonadh.

Naisc úsáideacha

Ard-Stiúrthóireacht an Chomhshaoil sa Choimisiún Eorpach

An Roinn Comhshaoil, Pobail agus Rialtais Áitiúil

An Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil

An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil




Nuashonrú is déanaí: 21/12/2012  |Barr