chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Elektronisch platform voor volwasseneneducatie in Europa

 
 

Blogs

Drieluik over het begrip leercultuur deel 3 – the end of wordt vervolgd?

09/04/2017
by Jumbo KLERCQ
Taal: NL

Drieluik over het begrip leercultuur deel 3 – the end of wordt vervolgd?

Afgelopen maand publiceerde de SER haar advies over postinitieel leren “Leren en ontwikkelen tijdens de loopbaan”[i]. Het is, jawel, een pleidooi voor een uitdagende en prikkelende leercultuur. De echo van een jaren geleden ingezet educatief offensief.

 

/epale/nl/file/illustratie1serpngillustratie_1_ser.png

 

Het begrip leercultuur is immers steeds meer in zwang geraakt, eerst binnen het bedrijfsleven (zie deel 1[ii] van dit drieluik. Ik verwonderde me hierin over waarom de bewindslieden Bussemaker (Onderwijs) en Asscher (Sociale Zaken en Arbeidsmarkt) in 2014 opriepen tot zo’n relatief vaag en schimmig begrip[iii]. Een opmerkelijke zaak, want een leven lang leren was in Nederland tot dan toe immers altijd meer bij woorden dan bij daden gebleven. In deel 2 van het drieluik[iv] ging ik in op de vraag waar die belangstelling voor leercultuur nu eigenlijk om gaat: een leerklimaat waar werkgevers en werknemers gemotiveerd en flexibel zijn om te leren en dienovereenkomstig te investeren in zichzelf om hun kennis en vaardigheden op koers te houden. De verwijzingen naar de kracht van zogenaamde lerende organisaties enerzijds en de voorbeelden uit Scandinavië anderzijds leiden echter helaas vooral tot wishful thinking. En nu bij in deel 3 lijkt met het verschijnen van het eerdere genoemde SER-advies een selffulfilling prophecy voltooid: we zitten definitief vast aan het begrip leercultuur gekoppeld aan en ingebed in loopbaanontwikkeling en de SER wil dit groots onderstrepen met de invoering van een ontwikkelrekening voor de bekostiging van post initiële ontwikkeling.

Als deze nieuwe positieve leercultuur echter vooral gebaseerd is op vage aannames en uit zijn verband gerukte conclusies dan is het van belang om na te gaan of er betere aanknopingspunten ter onderbouwing te vinden zijn. En die zijn er. We hoeven alleen maar bij onze buren te rade te gaan. Zowel Duitsland als Groot-Brittannië hebben een rijke geschiedenis op dit punt.

 

/epale/nl/file/illustratie2bildungpngillustratie_2_bildung.png

 

In Duitsland draait alles om het begrip Bildung (van Althochdeutsch bildunga‚ Schöpfung, Bildnis, Gestalt‘), een begrip dat bij ons binnen het denken over een leven lang leren met het inruilen van  de term “vormings- en ontwikkelingswerk” voor “(basis)educatie” verloren is gegaan. Het bildungsbegrip maakt momenteel echter weer een lichte revival door dankzij de aanbeveling van de Onderwijsraad om Bildung weer in het onderwijs op te nemen, maar ook door minder opvallende zaken als de oprichting van de Bildung Academie en het tv-programma Het Filosofisch Kwintet[v]. Helaas gaat deze revival gepaard met nogal nostalgische en conservatief geweeklaag over de teloorgang van de cultuur (met een hoofletter C wel te verstaan) en de verminderde aandacht voor het lezen van literatuur. Maar dit even terzijde.  Bildung kent een lange en rijke traditie  en dan heb je natuurlijk ook wel eens dwaalwegen.

 

/epale/nl/file/illustratie4grondleggers2jpg-0illustratie_4_grondleggers_2.jpg

 

De term Bildung werd ooit in de Duitse taal geïntroduceerd door de middeleeuwse theoloog en filosoof Meister Eckhart. [2] Hij betekende voor hem "leren van rust" en werd beschouwd als een "Godszaak", "opdat de mens kan worden gevormd als God". Onderwijs was voor hem dus een werkwijze waarover je als individu geen controle hebt: het is niet de taak van de mensen om te vormen. Van Eckhart loopt er een lijn via Gutenberg (1397 -1468), de vermeende uitvinder van de boekdrukkunst (1447) en onze eigen Erasmus (1466-1536) die ter leeringhe ende vermaeck meer dan 100 boeken schreef, naar de Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant (1724-1804). Er vond een ware omwenteling plaats: de mens is niet meer (alleen) een schepsel van God, maar van zichzelf: zo kwam zelfonderricht centraal te staan. Met de Verlichting was er sprake van een "educatieve boost, de opkomst de antropologie als wetenschapsleer van de mens en  de pedagogie als herdefinitie van het traditionele onderwijsconcept. Uiteindelijk komen we dan uit bij de Duitse geleerde en diplomaat Wilhelm von Humboldt (1767-1835), die vaak als ware grondlegger van het bildungsbegrip gezien wordt. Hij stichtte door heel Duitsland gymnasia. Voor hem was Bildung zowel een humanistisch als politiek ideaal: hij streefde naar een algemene ontplooiing van alle menselijke kwaliteiten. Dus niet alleen de verwerving van algemene kennis maar ook het ontwikkelen van vermogens tot moreel oordelen en kritisch denken.

 

/epale/nl/file/illustratie5boekenjpgillustratie_5_boeken.jpg

 

Mooi allemaal, zo’n geschiedenis die staat als een huis, maar wat betekent dit nu voor de onderbouwing van een prikkelende en uitdagende leercultuur? De betekenis van Bildung gaat veel verder dan het begrip educatie. Het is een complex begrip dat zich maar moeilijk laat vertalen. Meestal wordt het gemakshalve onvertaald gelaten of anders aangeduid met “zelfontplooiing” of het in onbruik geraakte begrip “vorming”. Toch komt deze term er het dichtste bij. Bildung is in tegenstelling tot onderwijs en educatie een actief begrip. De term verwijst naar vorm geven, iets maken, iets creëren, iets verbeelden of uitbeelden. Bildung onderga je niet, bilden doe je. Je wordt niet gevormd, je vormt jezelf. Het is een proces van toe-eigening: toegang krijgen of jezelf toegang verschaffen tot kennis, inzichten en vaardigheden die in eerste instantie buiten je liggen. Een houding ontwikkelen tegenover de wereld om je heen. Het gaat om het creëren van een persoonlijke en sociaal-culturele identiteit, een levenssamenhang. Het vormt de basis van modernere begrippen als  communicatieve zelfsturing[vi] en self-directive learning, dat is de link met de hedendaagse leercultuur. Jezelf actief kennis of vaardigheden toe-eigenen en zo jezelf vormen. Invloed uitoefenen op maatschappelijke veranderingen, je lot in eigen handen nemen en de regie over het eigen leven voeren.

Bildung is niet alleen een zaak van paternalistische volksverheffing (wat het ongetwijfeld ook is geweest),maar leidt primair tot groter zelfvertrouwen, meer zelfbewustzijn en empowerment en is juist daardoor ook nauw verbonden met diverse emancipatiebewegingen. Bildung leidt impliciet ook tot politisering in de positieve zin van het woord: leren hoe netwerken aan te spreken, politieke organisaties en media gebruiken en anderen mobiliseren. In zo’n leercultuur wordt leren onlosmakelijk verbonden met participeren. Daarmee maakt Bildung de leercultuur ook breder en veelomvattender dan “leren en ontwikkelen tijdens de loopbaan”. Het gaat niet alleen om werknemer- en ondernemersvaardigheden, het gaat om levensvaardigheden. Ook dat dient een direct economisch belang, zoals Kishore Mahbuni, hoogleraar in Singapore, één van ’s werelds snel groeiende economieën opmerkt[vii]: “We moeten leren om elke vaste aanname onderwerp van onderzoek te maken, we moeten leren omgaan met complexiteit en onzekerheid. Hoe kunnen we ons hierop voorbereiden? Het antwoord hierop is western liberal arts education.” Bildung dus. Hier wegbezuinigd, maar hot in Singapore en omgeving!

 

/epale/nl/file/illustratie6singaporejpgillustratie_6_singapore.jpg

 

Het verwijt dat de Bildungsrevival alleen maar terug wil naar een tijd die achter ons ligt en die depolitiserend werkt, zoals Marli Huijer[viii] meent, is nogal betrekkelijk en vooral ingegeven doordat het soms parallel gaat met uitingen van (misplaatst) cultuurpessimisme. Bildung lokt juist discussie en kritische reflectie uit. Is dus  prikkelend en uitdagend. Precies waar de SER op doelt.

Bildung gaat ook niet vanzelf, het is werk-in-uitvoering: nieuwe vormen van leren integreren, zoals zelfstudie en online leren, social media gebruiken, bloggen en vloggen. De schriftuur mag dan een belangrijke rode lijn zijn die door het Bildungsconcept heenloopt[ix], maar omgaan met de media, het interpreteren van beelden en analyseren, selecteren en organiseren van grote hoeveelheden informatie, kortom oefeningen in anders kijken [x] horen daar tegenwoordig ook heel nadrukkelijk bij. Bildung anno 2017 daagt ons uit beeldend vermogen te koppelen aan kritische beeldanalyse en betekenisgeving.

Dan onze Brexit broeders en zusters. Groot-Brittannië is diametraal anders dan Duitsland, geen lange geschiedenis van denkers, maar een doelgerichte aanpak. Britten zijn geen conceptualisten, het zijn pragmatisten en doeners. Waar de Duitsers altijd eerst een theoretische concept lijken te hebben, beginnen de Britten meestal heel praktisch met een stap-voor-stap-benadering, die altijd actiegericht is. In 2009 publiceerde het toenmalige Department for Innovation, Universities and Skills de beleidsnotitie “The Learning Revolution”[xi], een niet-aflatend pleidooi voor informele volwasseneneducatie.

Men bespeurde “a groundswell of people and communities creating and organising learning opportunities for themselves” en maakte zich terecht zorgen over een grotere tweedeling tussen hoger opgeleiden, die zelf hun weg wel vinden, en de lager opgeleiden, die hieraan niet op eigen kracht mee kunnen doen. Het betreft een door meer ministeries gedragen initiatief om samen bibliotheken, musea, kunst en sport, omroepen, maatschappelijke organisaties, gezondheidscentra, online communities, hogescholen, universiteiten en scholen leren in al zijn vele gedaanten te stimuleren. Je zou willen dat wij eens zo’n beleidsnotitie kregen: niet de mate waarin informeel leren de ontwikkeling van werknemersvaardigheden ondersteunt staat centraal, maar “een kaleidoscoop van part-time, niet-beroepsgericht leren, waar het niet primair er omgaat een kwalificatie te behalen. Mensen participeren voor hun plezier en worden gedreven door het verlangen persoonlijk intellectuele, creatieve en fysieke behoeften te bevredigen”. Er moeten sterke en gevarieerde coalities van organisaties gesmeed worden om, jawel, een leercultuur te bouwen, die volwassenen – en met name de lager opgeleiden - nieuwe kansen biedt. Ze doen dat bijvoorbeeld door zoveel mogelijk instellingen en organisaties een belofte te laten vast te leggen over hoe zij heel concreet het leren van volwassenen stimuleren en faciliteren (a pledge for learning). Een jaar later hadden 4500 organisaties hier gehoor aan gegeven. Een tweede bouwsteen van de leercultuur is de ondersteuning van een Festival van het Leren. Het festival organiseerde een breed scala aan evenementen (2500), waaraan zo’n 200.000 mensen deelnamen en ging vergezeld van een nationale campagne om de voordelen van informeel leren voor individuen, organisaties en de samenleving te bevorderen: 300 persberichten en 1,1 miljoen Britse ponden aan advertentiekosten. De derde bouwsteen bestond uit een open space for learning, www.schoolofeverything.com, waarop organisaties, lerenden en begeleiders hun leeractiviteiten zichtbaar en bekend kunnen maken. De vierde en laatste bouwsteen wordt gevormd door een transformatiefonds van een £ 20 miljoen om nieuwe creatieve benaderingen te ontwikkelen en barrières te slechten om lager opgeleiden te bereiken. Het geld voor dit fonds komt vanuit verschillende bronnen, zowel van de overheid als van loterijen.

Het zou mooi zijn als de nieuwe regering niet alleen het SER-advies ter harte neemt, maar ook nog eens even goed naar onze ooster- en westerburen kijkt. De invoering van een ontwikkelrekening is op zich een aardige gedachte, maar ook wel erg individueel gericht en het is vooralsnog totaal onduidelijk wie bepaalt  hoe het bedrag wat er op komt te staan besteed mag worden. Als het alleen maar je loopbaan ten goede mag komen, wie gaat dan bepalen wat er goed is voor jouw loopbaan. Jijzelf? Je werkgever? De overheid?

Kortom, met het advies van de SER komt er iets meer van een leercultuur in zicht, maar er dienen zich al weer nieuwe vragen aan en het laatste woord is hierover zeker nog niet gezegd. Wordt ooit vervolgd.

 

[i] SER, Leren en ontwikkelen tijdens de loopbaan, 2017

[iii] OCW/SZW, Kamerbrief Leven Lang Leren, 2014; OCW/SZW, Kamerbrief voortgang leven lang leren, 2015

[v] Jumbo Klercq, Bildung en de school van de toekomst https://ec.europa.eu/epale/nl/node/15005

[vi] Arnold Cornelis, De logica van het gevoel, 1998

[vii] Sander Pley, Wij willen Bildung, wij willen Bildung, in: Vrij Nederland 2012

[viii] Marli Huijer, Bildung, de tandeloze tijger, in: Trouw, 2015

[ix] Peter Sloterdijk, De verschrikkelijke kinderen van de nieuwe tijd, 2015

[xi] Uk Department  for Innovation, Universiteis and Skills, The Learning Revolution, 2009

Share on Facebook Share on Twitter Share on Google+ Share on LinkedIn

Reacties

  • afbeelding van Maarten OOMS

    Dag Jumbo en mede-bloglezers,

    Wat een mooie uiteenzetting van ontwikkelingen op gebied van post-initieel leren. Vond het interessant om te lezen en voor de beeldverruiming ook goed om te horen vanuit welke perspectieven er door Duitsland en Engeland naar dit thema wordt gekeken. Maar is het glas in ons land nu halfvol of halfleeg? Hoe zien jullie dit? Ik zie het graag als halfvol en om dat nog eens te onderstrepen verwijs ik jullie graag naar twee inspirerende projecten waarin het stimuleren van leercultuur in het mkb centraal stond (klik vooral op de interviews met ondernemers om te lezen wat leren en opleiden in bedrijven teweeg kan brengen):

    http://www.excellereninbrabant.nu/ondernemers-beeld/61.htm

    http://www.mkbservicedesk.nl/6010/eerste-hulp-bij-leren-excelleren.htm

    Met een hartelijke groet,

    Maarten Ooms.

     

     

     

  • afbeelding van Jumbo KLERCQ

    Dank voor je reactie. Of het glas nu half vol of half leeg is, geef ik geen oordeel. Die concusie moet iedereen zelf maar trekken. Het is overigens maar net wat je wil benadrukken, kwantitiatief komt het op hetzelfde neer.

    Maar je laat wel mooie voobreelden zien - mooi dat ze uit het MKB komen, want er wordt altijd maar weer gezegd dat daar zo weinig aan scholing en competentieontwikkeling gedaan wordt. Goed om een keer de andere kant te laten zien. Daar hef ik het glas op!

  • afbeelding van Marian Janssen- de Goede

     

    Wat een goede uiteenzetting heb je geschreven, Jumbo, dank daarvoor. Ik ben het meer dan eens met je.  In jouw verhaal vraag je om regie en visie. 

    Ons landschap t.a.v. leren en ontwikkelen (vorming) is opgeknipt als een lapjesdeken. Met mini aanpakjes en mini verantwoordelijkheden. Dichtgeregeld tot op detail. Vorming (Bildung) vraagt om vrijheid en vertrouwen. Beide ontbreken naar mijn mening. Vrijheid om in te vullen naar goeddunken en vertrouwen van overheden of organisaties dat het linksom of rechtsom wel goedkomt. We zijn een landje van regels en controle. Iedere vooruitgang moet meetbaar zijn en controleerbaar (en dus ook beboetbaar). De meetlat moet eenduidig zijn en niet voor meerdere uitleggen vatbaar. Want dan gaat het, in de ogen van de regelaars, mis. Op dit moment wordt veel gemeten in "educatieland". Met taal-, reken- en digimeters signaleren we de achterstanden. Met toetsen meten we de vooruitgangen en zelfs de mate van participatie. Met een taaleis meten we of mensen wel meedoen. Zo niet, dan korten we op de inkomsten in de veronderstelling dat ze dan, onder druk, wél mee gaan doen.

    Bijna al het aanbod is gericht op instrumentele vaardigheden. Het vormende aspect van leren, de regie krijgen over je eigen leven, meer meedoen en "meer mens" worden, nemen we te weinig mee. Nadruk ligt op wat je mist, in plaats van wat je hebt verworven.

    Mijn opvatting is dat het leren van instrumentele vaardigheden bij volwassenen altijd in een context moet gebeuren en om die reden ook minder goed toetsbaar is. Ieders persoonlijke context is namelijk anders. Bovendien moet transfer gaan plaatsvinden met dat wat geleerd is. De nieuwe vaardigheid moet toegepast worden in een nieuwe situatie. Pas dan is de nieuwe vaardigheid gebruiksklaar. Ook transfer is niet toetsbaar. Alleen maar te observeren of te benoemen.

    Bij IBN (www.ibn.nl) hebben ze dat begrepen. Het verbeteren van de basisvaardigheden gebeurt daar binnen de context van de werkomgeving. De nieuwe vaardigheden worden op het werk of in de privésituatie toegepast (transfer). En dat beklijft. Je ziet mensen groeien en meer vertrouwen krijgen in zichzelf, de omgeving én de werkgever. Loyaliteit neemt toe, evenals het geloof in eigen kunnen. Mensen zetten stappen die ze zelf niet voor mogelijk hadden gehouden: internetbankieren, WhatsAppen, meedoen op Facebook, meepraten in werkoverleggen, verslag maken van een vergadering of een anderstalige collega begeleiden op de werkvloer. Vooral dat laatste is geweldig. Laagopgeleide mensen begeleiden hun niet- (of nauwelijks) sprekende collega's/statushouders met de eerste Nederlandse woorden gerelateerd aan het werk. Dat leer je niet in een klasje, dat leer je op de vloer. Natuurlijk moet je wel begeleiding op de vloer organiseren, zodat de mensen hun inhoudelijke (taal) vragen ergens kunnen stellen. Maar uiteindelijk draait het om lef en vertrouwen. En van daaruit worden stappen gezet.

    Het vormende aspect van educatie zit in twee zaken: context en transfer. Op alle niveaus van leren. Een metselaar en een architect hebben alle twee een andere arbeidscontext en maken alle twee gebruik van transfer in de beroepssituatie, maar wel van andere kennis en vaardigheden.

    Vorming is zoveel meer dan instrumentele vaardigheden. Dat staat los van hoog- of laagopgeleid. Mijn cursisten (de laagopgeleiden waarmee ik dagelijks werk) zijn in levenswijsheden soms educatiever en meer ervaren dan ik als hoogopgeleide beroepskracht. We kunnen zoveel van elkaar leren!

    Ik sluit me graag aan bij jouw pleidooi om te komen tot een leercultuur in Nederland waarin ieder mens de kans krijgt om zich te ontwikkelen en verder te vormen. Pas dan kunnen we mensen trainen naar het nemen van regie over hun eigen leven en voorbereiden op de toekomst. Binnen allerlei bij- en nascholingsactiviteiten reiken we dan de (basis)vaardigheden aan om die regie te kúnnen pakken. En dat voor de hele samenleving. Een leven lang leren en vormen, daar moet het naar toe!

  • afbeelding van Marissa VAN DER VALK

    Voor de liefhebbers en fans:

    Deel I van het drieluik vindt u hier

     

    https://ec.europa.eu/epale/nl/blog/drieluik-over-het-begrip-leercultuur

  • afbeelding van NSS EPALE Nederland