Navigation path

High level navigation

Page navigation

Często zadawane pytania dotyczące sieci Natura 2000

Czym jest Natura 2000?

1. Czym jest Natura 2000? Jaka jest różnica między obszarem Natura 2000 a narodowym rezerwatem przyrody lub parkiem narodowym?

Obszary Natura 2000 wyznaczono specjalnie w celu ochrony terenów kluczowych dla danego podzbioru gatunków lub typów siedliska wymienionych w dyrektywie siedliskowej i dyrektywie ptasiej. Uważa się, że obszary te mają znaczenie europejskie, ponieważ są zagrożone, narażone na różne czynniki, rzadkie, endemiczne lub stanowią wyróżniające się przykłady typowych cech jednego regionu biogeograficznego lub większej ich liczby. Łącznie istnieje około 2000 gatunków i 230 typów siedlisk, w przypadku których należy wyznaczyć tereny kluczowe jako obszary Natura 2000.

Z drugiej strony rezerwaty przyrody, parki narodowe lub inne tereny chronione na poziomie krajowym lub regionalnym zakłada się wyłącznie na podstawie prawa krajowego lub regionalnego, które w każdym państwie jest inne. Wyznaczanie obszarów może mieć wiele różnych celów i może również dotyczyć innych gatunków/siedlisk niż te objęte siecią Natura 2000.

Obszary te nie mają takiego samego statusu jak obszary Natura 2000. Jednak może się okazać, że niektóre obszary chronione na poziomie krajowym lub regionalnym wyznaczono również jako obszary Natura 2000, ponieważ są także ważnymi terenami dla gatunków i siedlisk o znaczeniu europejskim. W takich przypadkach zastosowanie mają przepisy dyrektyw unijnych, chyba że w prawie krajowym istnieją bardziej rygorystyczne przepisy.

Dodatkowe informacje:

Budowanie sieci Natura 2000
Baza danych EUNIS obszarów Natura 2000

2. W jaki sposób wybierane są obszary do objęcia siecią Natura 2000?

Obszary Natura 2000 wybiera się w celu zapewnienia długoterminowej ochrony gatunków i siedlisk na podstawie dyrektywy ptasiej i siedliskowej. Wybór obszarów opiera się na kryteriach naukowych.

Zgodnie z dyrektywą ptasią państwa członkowskie UE mają obowiązek wyznaczyć „najbardziej odpowiednie obszary”, zarówno pod względem liczby, jak i powierzchni, w celu ochrony gatunków ptaków wymienionych w załączniku I do tej dyrektywy, jak również gatunków wędrownych.

Zgodnie z dyrektywą ptasią państwa członkowskie mają obowiązek wyznaczyć wymagane obszary, aby zapewnić zachowanie typów siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I i siedlisk gatunków wymienionych w załączniku II we właściwym stanie ochrony w ich naturalnym zasięgu lub, w stosownych przypadkach, ich odtworzenie.

Obszary są wybierane i proponowane przez państwa członkowskie. Następnie Europejska Agencja Środowiska (EEA) pomaga Komisji Europejskiej przeanalizować wnioski dotyczące obszarów i ocenić stopień, w jakim proponowane obszary przyczyniają się do stanu ochrony każdego typu siedliska i gatunków na poziomie biogeograficznym. Jeżeli obszary proponowane na podstawie dyrektywy siedliskowej uzna się za odpowiednie, Komisja przyjmuje listę obszarów, a państwa członkowskie muszą jak najszybciej – najpóźniej w ciągu pięciu lat – wyznaczyć je jako specjalne obszary ochrony (SOO).

Dodatkowe informacje:

Wyznaczanie obszarów Natura 2000
Budowanie sieci Natura 2000

3. Jakie typy ekosystemów włącza się do sieci obszarów Natura 2000?

Do sieci obszarów Natura 2000 włącza się różne typy ekosystemów, w tym ekosystemy lądowe, wody słodkiej i morskie. W skład ekosystemu może wchodzić jedno siedlisko lub wiele różnych siedlisk i zazwyczaj występuje w nim zróżnicowane zbiorowisko roślin i zwierząt.

Jednak niektóre ekosystemy w sieci Natura 2000 są bogatsze od innych. Przykładowo ekosystemy leśne stanowią około 50% powierzchni sieci, natomiast ekosystemy rolnicze (pastwiska i inne użytki rolne) zajmują około 40% sieci.

Obecnie (w 2016 r.) prawie 6% obszarów morskich UE zostało włączone do sieci Natura 2000 i prowadzone są prace mające na celu zakończenie procesu wyznaczenia obszarów morskich, co zapewni ochronę typów siedlisk i gatunków chronionych dyrektywą siedliskową i ptasią w ekosystemach morskich.

4. Czy przeprowadzone zostały konsultacje społeczne w sprawie wyboru obszarów do objęcia siecią Natura 2000?

W przedmiotowych dyrektywach nie określono szczegółowo procesu przeprowadzania konsultacji przy wyborze obszarów. W konsekwencji procedury znacząco różniły się między państwami członkowskimi stosownie do systemów administracyjnych tych państw. W niektórych przypadkach identyfikacji obszarów towarzyszyły szczegółowe rozmowy z właścicielami i użytkownikami, ale w innych przypadkach przeprowadzano niewiele konsultacji z zainteresowanymi stronami lub nie przeprowadzano ich wcale.

Wzbudziło to kontrowersje w niektórych państwach członkowskich, doprowadzając do różnych problemów administracyjnych i prawnych, które spowodowały opóźnienia w składaniu wniosków. Jednak Komisja nie uczestniczyła w tym etapie i nie miała uprawnień do interweniowania w różne procedury przeprowadzane w państwach członkowskich.

Jeżeli chodzi o analizę krajowych list terenów mających znaczenie dla Wspólnoty i ich wybór na poziomie biogeograficznym, przeprowadzono ją w sposób przejrzysty na seminariach naukowych zwołanych przez Komisję i wspieranych przez Europejską Agencję Środowiska. Państwo członkowskie i eksperci reprezentujący interesy istotnych stron zainteresowanych – właścicieli i użytkowników oraz organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony środowiska – miały możliwość uczestniczenia w tych seminariach.

5. Dlaczego nie wzięto pod uwagę kwestii społeczno-ekonomicznych przy wybieraniu obszarów do objęcia siecią Natura 2000?

Identyfikacji i wyboru obszarów, które mają zostać włączone do sieci Natura 2000, dokonuje się na zasadach czysto naukowych zgodnie z kryteriami kwalifikacji określonymi we wspomnianych dwóch dyrektywach. Dzięki wykorzystaniu podstawy naukowej przy wybieraniu tych obszarów zapewnia się, aby:

  • wybrane zostały tylko najbardziej odpowiednie obszary do objęcia siecią Natura 2000 (tzn. nie wszystkie obszary mieszczące określone gatunki lub siedliska) oraz aby
  • uwzględniona została wystarczająca liczba obszarów w sieci Natura 2000, co gwarantuje długoterminową ochronę każdego z wymienionych gatunków i siedlisk w całym zasięgu ich naturalnego występowania w UE.

Jeżeli nie zostaną uwzględnione najlepsze obszary lub jeżeli nie będzie wystarczającej liczby obszarów dla danego gatunku lub typu siedliska, sieć nie będzie spójna ekologicznie i nie będzie w stanie pełnić zadań wynikających z celów dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody.

W związku z tym w procesie wybierania obszarów nie uwzględnia się kwestii społeczno-ekonomicznych. Mają one jednak zasadnicze znaczenie przy decydowaniu, w jaki sposób należy chronić dany obszar Natura 2000 i zarządzać tym obszarem. W art. 2 dyrektywy siedliskowej wyraźnie stwierdzono, że wszystkie środki podejmowane zgodnie z tą dyrektywą mają na celu zachowanie i odtworzenie, we właściwym stanie ochrony, siedlisk przyrodniczych oraz gatunków ważnych dla UE, przy uwzględnieniu wymogów gospodarczych, społecznych i kulturowych oraz cech regionalnych i lokalnych.

6. Jak wiele jest takich obszarów i gdzie się znajdują?

W skład sieci Natura 2000 wchodzi obecnie (w 2016 r.) ponad 27 000 obszarów o łącznej powierzchni wynoszącej około 1 150 000 km2, zarówno lądowych, jak i morskich, we wszystkich państwach członkowskich UE. Łączny obszar lądowy objęty siecią Natura 2000 stanowi około 18% całkowitej powierzchni lądowej UE. W zależności od państwa krajowa powierzchnia lądowa obszarów Natura 2000 wynosi od około 9% do prawie 38%. Ta różnica częściowo wynika z liczby naturalnych i półnaturalnych siedlisk, które posiada każde państwo. Przykładowo dużo większy odsetek typów siedlisk i gatunków chronionych na podstawie przedmiotowych dyrektyw występuje w regionach śródziemnomorskim, kontynentalnym i alpejskim niż w regionie atlantyckim. Ponadto w niektórych państwach historycznie grunty były użytkowane intensywniej i rozdrobnione, w wyniku czego zasoby naturalne, które w tych państwach można objąć ochroną na podstawie przedmiotowych dyrektyw, są mniejsze. Naturalne i półnaturalne siedliska oraz gatunki, takie jak duże drapieżniki, są ogólnie rzecz biorąc, liczniejsze i występują na rozleglejszych obszarach w państwach członkowskich Europy Środkowej i Wschodniej, które przystąpiły do UE w 2004 r. lub później, niż w niektórych starszych państwach członkowskich. Wynika to również z różnych podejść przyjętych przez państwa członkowskie w odniesieniu do wyznaczania granic obszarów wybranych do objęcia siecią. Szereg państw członkowskich zaproponowało duże obszary Natura 2000, przyjmując bardziej holistyczne podejście obejmujące obszary niekwalifikującego się siedliska. Inne wyznaczyły obszary dokładniej, w większym stopniu ograniczając je do obszaru kwalifikującego się siedliska.

Barometr Natura 2000 zawiera regularnie aktualizowane informacje o liczbie obszarów i wielkości powierzchni objętych siecią w każdym państwie i na poziomie UE.

Przeglądarka Natura 2000 jest internetowym narzędziem umożliwiającym użytkownikowi zlokalizowanie i analizę każdego obszaru Natura 2000 w UE za naciśnięciem jednego przycisku.

Dodatkowe informacje:

Wykaz obszarów Natura 2000 zatwierdzonych przez Komisję w każdym regionie biogeograficznym.
Natura 2000 we wszystkich państwach członkowskich

7. Jaka jest różnica między specjalnym obszarem ochrony (SOO), terenem mającym znaczenie dla Wspólnoty, obszarem specjalnej ochrony (OSO) a obszarem Natura 2000?

SOO, tereny mające znaczenie dla Wspólnoty i OSO są łącznie określane jako obszary Natura 2000. OSO są obszarami Natura 2000 wyznaczonymi na podstawie dyrektywy ptasiej, natomiast tereny mające znaczenie dla Wspólnoty i SOO to obszary wyznaczone na podstawie dyrektywy siedliskowej. Teren mający znaczenie dla Wspólnoty i SOO odnoszą się do tego samego obszaru. Jedyną różnicę między nimi stanowi poziom ochrony.

Tereny mające znaczenie dla Wspólnoty są obszarami oficjalnie przyjętymi przez Komisję Europejską i w związku z tym podlegają przepisom dotyczącym ochrony – art. 6 ust. 2, 3 i 4. SOO stanowią tereny mające znaczenie dla Wspólnoty, które państwa członkowskie wyznaczyły na podstawie aktu prawnego i w przypadku których stosuje się niezbędne środki ochrony, aby zapewnić ochronę obecnych gatunków i typów siedlisk mających znaczenie dla UE.

Zob. Nota Komisji w sprawie wyznaczania specjalnych obszarów ochrony (SOO)

8. Czy sieć Natura 2000 jest kompletna? Czy w przyszłości zostaną dodane nowe obszary?

Unijna sieć Natura 2000 obejmuje ponad 27 000 obszarów położonych we wszystkich 28 państwach członkowskich UE (stan na 2016 r.). Łącznie zajmują około 1 miliona kilometrów kwadratowych, co stanowi prawie jedną piątą obszaru lądowego Europy (18,36%), jak również istotną część otaczających mórz. W związku z tym jest to największa na świecie skoordynowana sieć obszarów chronionych.

Komisja Europejska, którą wspomaga Europejskie Centrum Tematyczne ds. Różnorodności Biologicznej, jest odpowiedzialna za wydanie oceny – zarówno na poziomie krajowym, jak i biogeograficznym – czy każdy gatunek i typ siedliska są w wystarczającym stopniu objęte istniejącymi obszarami sieci. Komisja stwierdziła, że sieć Natura 2000 na lądzie jest obecnie w dużej mierze kompletna, ale zwróciła się do niektórych państw członkowskich, aby zaproponowały kolejne obszary w odniesieniu do szeregu gatunków i siedlisk w celu uzupełnienia sieci na swoich terytoriach.

Wyznaczanie obszarów Natura 2000 w przypadku środowiska morskiego przebiegało jednak znacznie wolniej niż na lądzie. Dotychczas (do czerwca 2016 r.) wyznaczono ponad 3000 morskich obszarów Natura 2000, które stanowią prawie 6% całkowitego terenu morskiego UE (ponad 360 000 km²). Jednym z kluczowych powodów niskiego tempa postępów w wyznaczaniu obszarów morskich jest brak informacji naukowych dotyczących rozmieszczenia chronionych przez UE siedlisk i gatunków morskich, zwłaszcza na poziomie szczegółowych danych koniecznych do celów identyfikacji obszarów, i wprowadzenia właściwego zarządzania.

Komisja Europejska i państwa członkowskie zintensyfikowały ostatnio wysiłki mające na celu wyznaczenie kolejnych obszarów morskich, w szczególności w przybrzeżnych morskich strefach jurysdykcyjnych poza morzami terytorialnymi państw członkowskich.

Dodatkowe informacje:

Natura 2000
Sieć Natura 2000 w środowisku morskim

9. Czy obszary można zmieniać lub usuwać z wykazu i sieci Natura 2000?

Dany obszar można usunąć z wykazu tylko w przypadku gdy stracił wartość ochronną w wyniku naturalnych zmian i nie można go odtworzyć przez zastosowanie środków zaradczych. Należy jednak pamiętać, że jedynie degradacja obszaru wynikająca przykładowo z nieodpowiedniego zarządzania stanowiłaby naruszenie art. 6 ust. 2. Takich obszarów nie można usunąć z wykazu tylko dlatego, że dopuszczono do ich degradacji i nie zarządzano nimi prawidłowo zgodnie z wymogami dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Jeżeli obszary zostały zniszczone i zastosowano środki kompensujące w myśl art. 6 ust. 4 dyrektywy siedliskowej, można takie obszary usunąć z wykazu. Zmienić lub usunąć z wykazu można także obszary, w odniesieniu do których wydaje się, że początkowe wyznaczenie ich lub ich granic oparto na błędnych informacjach naukowych. Wniosek państwa członkowskiego w sprawie takiej zmiany Komisja zatwierdzi tylko w przypadku gdy będzie odpowiednio uzasadniony naukowo.

Dodatkowe informacje: Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-301/12.

10. W jaki sposób można uzyskać informacje na temat obszarów Natura 2000 w państwach członkowskich? W jaki sposób można dowiedzieć się, czy moje grunty zostały włączone do sieci Natura 2000 czy nie?

Komisja Europejska z pomocą Europejskiej Agencji Środowiska stworzyła publiczny, internetowy system odwzorowania informacji geograficznej – nazwany przeglądarką Natura 2000 – który wskazuje dokładne położenie każdego obszaru Natura 2000 w sieci UE. Użytkownik może wyszukać każdy obszar w dowolnym miejscu UE oraz uzyskać o nim informacje. Dzięki dużej skali map granice obszarów oraz najważniejsze cechy krajobrazu są dobrze widoczne.

Przeglądarka Natura 2000 zapewnia również dostęp do standardowego formularza danych dołączonego do każdego obszaru. Standardowy formularz danych zawiera ewidencję gatunków i typów siedlisk o znaczeniu dla UE, na potrzeby których wyznaczono dany obszar, a także szacowaną liczebność populacji tych gatunków oraz poziom ochrony na tym obszarze w chwili jego wyznaczenia.

Więcej szczegółowych informacji o obszarach Natura 2000 udostępniają także właściwe organy ds. ochrony przyrody w każdym państwie członkowskim.

Dodatkowe informacje:

Przeglądarka Natura 2000
Dostęp do danych o sieci Natura 2000
Natura 2000 we wszystkich państwach członkowskich

11. Czy wyznaczenie obszaru Natura 2000 oznacza, że należy przerwać wszelką działalność gospodarczą na tym obszarze? Czy narusza to własność?

Ludzie często kojarzą ochronę przyrody ze ścisłymi rezerwatami przyrody, w których działalność człowieka jest systematycznie eliminowana. W przypadku sieci Natura 2000 przyjmuje się odmienne podejście. W myśl tego podejścia uznaje się, że człowiek stanowi integralną część przyrody oraz że człowiek i przyroda funkcjonują najlepiej na zasadach partnerstwa.

W związku z tym wyznaczenie obszaru Natura 2000 nie oznacza, że przerwana musi zostać wszelka działalność gospodarcza. W niektórych przypadkach może rzeczywiście zachodzić konieczność dokonania dostosowań lub zmian, aby zabezpieczyć gatunki i siedliska, dla których wyznaczono dany obszar, lub przywrócić im dobry poziom ochrony. Jednak w wielu innych przypadkach istniejąca działalność będzie kontynuowana.

W rzeczywistości na licznych obszarach długoterminowe przetrwanie obecnych tam gatunków i siedlisk może całkowicie zależeć od kontynuowania takiej działalności i w takich przypadkach istotne jest, aby znaleźć sposoby dalszego wspierania i – w stosownych przypadkach – wzmocnienia takiej działalności, np. regularnego koszenia lub wypasu lub usuwania zarośli.

W związku z tym nie można uogólniać. Wiele zależy od szczególnych uwarunkowań środowiskowych, jak również warunków społecznych i gospodarczych panujących na każdym obszarze oraz od dokładnych wymagań ekologicznych występujących na nim gatunków i typów siedlisk. Można oceniać sytuację wyłącznie indywidualnie.

12. Czy wyznaczenie obszarów Natura 2000 zakończy tradycyjne działania, takie jak wydobywanie torfu i ścinka?

Dozwolone będzie kontynuowanie tradycyjnych działań, jeżeli nie mają negatywnego wpływu na gatunki lub typy siedlisk, dla których wyznaczono dany obszar. To również należy oceniać indywidualnie. Dopiero wtedy będzie wyraźnie wiadomo, czy jakiś wpływ faktycznie istnieje czy nie. Jeżeli istnieje wpływ negatywny, badania pomogą określić zakres tego wpływu i najlepsze środki służące jego ograniczeniu lub wyeliminowaniu (np. przeniesienie działań na inną część obszaru lub dostosowanie praktyk i ich harmonogramu), dzięki czemu wpływ ten nie będzie dłużej powodował pogarszania stanu lub degradacji gatunków i siedlisk, dla których wyznaczono dany obszar.

13. Czy na obszarach Natura 2000 dozwolone jest polowanie?

Polowanie stanowi typowy przykład bieżących działań, na których kontynuowanie na obszarze Natura 2000 można zezwolić, jeżeli nie mają negatywnego wpływu na gatunki lub typy siedlisk, dla których wyznaczono dany obszar. W dyrektywach ptasiej i siedliskowej uznano legalność polowań jako formy zrównoważonego użytkowania i nie zakazano ich prowadzenia a priori na obszarach Natura 2000. Natomiast w przedmiotowych dyrektywach określono ramy na potrzeby kontrolowania polowań, aby zapewnić równowagę między polowaniami a długoterminowym interesem polegającym na utrzymaniu zdrowych i zdolnych do przeżycia populacji gatunków łownych.

Dodatkowe informacje: Zrównoważone inicjatywy łowieckie

14. Czy na obszarach Natura 2000 dozwolona jest nadal jakakolwiek działalność rekreacyjna?

Ludzie wybierają się na łono natury z bardzo wielu różnych powodów. Wielu chce odpocząć w spokoju i ciszy w malowniczej okolicy, niektórzy chętnie odkrywają nowe obszary, natomiast inni są bardziej zainteresowani aktywnym wypoczynkiem na łonie przyrody, jak pływanie, spacery, jazda na rowerze, rybołówstwo, polowanie itd. Niezależnie od tego, co ludźmi kieruje, obszary Natura 2000 oferują im wyjątkową możliwość odkrywania bogatego dziedzictwa naturalnego Europy i cieszenia się nim.

Te działania rekreacyjne są zgodne z przepisami dyrektyw siedliskowej i ptasiej, jeżeli nie mają niekorzystnego wpływu na występujące na danym obszarze siedliska i gatunki. Kluczową sprawą jest często ostrożne planowanie i mądre wykorzystywanie zasobów w celu zapewnienia, aby te działania rekreacyjne nie doprowadziły do niszczenia tego właśnie, co jest ich kwintesencją.

Ustalanie celów ochrony dla obszarów Natura 2000

15. Czemu służą cele ochrony i w jaki sposób się je określa?

Cele ochrony mają jak najdokładniej określać pożądany stan lub poziom ochrony, do którego osiągnięcia dąży się na danym obszarze. Należy określić cele dla każdego określonego typu siedliska oraz gatunku występującego na tym obszarze.

Często przedstawia się je jako cele ilościowe, np. utrzymanie populacji danego gatunku na określonym minimalnym poziomie liczebności osobników lub podwyższenie poziomu ochrony typu siedliska z kategorii C do kategorii B w ciągu 10 lat.

Ustanowienie jasnych celów ochrony w odniesieniu do obszaru Natura 2000 jest konieczne do zapewnienia, aby każdy obszar w sieci jak najskuteczniej przyczyniał się do realizacji ogólnego celu dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody, jakim jest osiągnięcie w ramach przedmiotowych dyrektyw właściwego stanu ochrony wszystkich typów siedlisk i gatunków objętych ochroną na całym obszarze ich występowania1 w UE.

Cele ochrony mają konkretny charakter w przypadku każdego obszaru i powinny opierać się na dogłębnej znajomości tego obszaru i występujących na nim gatunków/siedlisk, ich wymagań ekologicznych oraz wszelkich zagrożeń i niekorzystnych oddziaływań dla ich stałego występowania na danym obszarze. Wynika to stąd, że każdy obszar Natura 2000 charakteryzuje się własnym, niepowtarzalnym zbiorem warunków biotycznych, abiotycznych i społeczno-gospodarczych, które mogą znacznie różnić się na poszczególnych obszarach, nawet jeżeli występują na nich te same gatunki i siedliska.

Zaleca się również ustalenie szerszych celów ochrony w odniesieniu do całego zbioru obszarów lub w odniesieniu do pewnych gatunków lub siedlisk w danym regionie lub państwie (krajowe lub regionalne cele ochrony). Działanie to nie tylko pomoże w ustanowieniu celów ochrony na poziomie poszczególnych obszarów, lecz również w określeniu priorytetów z zakresu ochrony na różnych obszarach oraz między nimi. W ten sposób można określić priorytet środków, które mają największy potencjał pod względem poprawy lub utrzymania stanu ochrony danego gatunku lub siedliska w tym regionie lub państwie.

Komisja opublikowała notę interpretacyjną, aby udzielić wytycznych w zakresie ustanawiania celów ochrony sieci Natura 2000, w której można znaleźć dalsze wyjaśnienia.

1 Cel dyrektywy ptasiej sformułowano nieco inaczej, ale zamierzenie jest takie samo.

16. Która odpowiada za ustanowienie celów ochrony? Czy prowadzi się konsultacje z właścicielami gruntów / zarządcami?

Odpowiedzialność za ustanowienie celów ochrony spoczywa na właściwych organach w każdym państwie członkowskim. W dyrektywach dotyczących ochrony przyrody nie wskazano sposobu określania celów, ponieważ każde państwo członkowskie samo decyduje o metodach wdrożenia przepisów tych dyrektyw. Dyrektywy dotyczące ochrony przyrody mają jednak na celu osiągnięcie właściwego stanu ochrony w odniesieniu do danych gatunków i siedliska będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty oraz wykorzystanie sieci Natura 2000 do osiągnięcia tego celu.

Pomimo to Komisja zaleca, aby poza zapewnieniem, by cele ochrony opierały się na gruntownej wiedzy, w procesie ustanawiania tych celów ochrony przyrody uczestniczyły wszystkie zainteresowane strony – czy to właściciele gruntów, zarządcy gruntów czy NGO zajmujące się ochroną. Przyczyni się to do określenia realistycznych i możliwych do osiągnięcia celów ochrony.

Właściciele i zarządcy gruntów wykazują się zazwyczaj bardzo dobrą znajomością zarządzania terenem, która w przeszłości doprowadziła do sukcesów lub niepowodzeń w zakresie ochrony, ale ważne jest również, by umożliwić prowadzenie dwustronnych dyskusji między organami a kluczowymi stronami zainteresowanymi, dotyczących najlepszych sposobów określenia celów ochrony i środków ochronnych specyficznych dla danego obszaru. Omawianie i wyraźne przekazywanie informacji na temat znaczenia, roli danego obszaru oraz wyznaczonych dla niego celów ochrony przyczyni się również do zwiększenia świadomości i zaangażowania wszystkich uczestniczących podmiotów.

17. Gdzie można znaleźć dodatkowe informacje na temat celów ochrony określonych dla danego obszaru?

Każde państwo posiada własny mechanizm publikowania celów ochrony obszarów znajdujących się na jego terytorium. Mogą być one określone w decyzjach lub aktach prawnych dotyczących wyznaczenia obszaru lub w dokumentach towarzyszących. Mogą być publikowane na stronie internetowej właściwych organów ds. ochrony przyrody. Zwykle uwzględnia się je również i dokładniej omawia w planach zagospodarowania obszarów Natura 2000 lub podobnych instrumentach, jeżeli takowe istnieją. Komisja zaleciła, by państwa członkowskie zapewniały łatwo dostępne informacje na temat celów ochrony obszarów Natura 2000 w sposób, który jest odpowiedni i łatwy do zrozumienia dla właścicieli oraz zarządców gruntów.

18. Skąd wiadomo, które działania są lub nie są zgodne z ochroną obszarów Natura 2000, jeżeli nie ustanowiono żadnych celów ochrony?

Cele ochrony powinny zostać ustanowione przez właściwe organy w odniesieniu do wszystkich obszarów Natura 2000. Może jednak zdarzyć się, że proces ten opóźnił się i nadal nie określono celów ochrony.

W takim przypadku odpowiedzialność za poinformowanie zainteresowanych stron o skutkach wyznaczenia terenu jako obszaru Natura 2000 spoczywa na właściwych organach. Powinny one w szczególności poinformować, czy określone działania należy dostosować lub ewentualnie wyeliminować, aby uniknąć pogorszenia stanu obszaru, lub które działania należy promować w celu poprawy warunków ochrony danego obszaru. Standardowy formularz danych stanowi użyteczne źródło informacji, które pomoże w zrozumieniu powodów wyznaczenia danego obszaru. Należy się z nim każdorazowo zapoznać przy podejmowaniu decyzji w sprawach zagospodarowania tego obszaru (np. przy sporządzaniu dokumentów dotyczących zarządzania lub podczas planowania nowych inwestycji).

Minimalnym wymogiem byłoby unikanie pogorszenia stanu wszystkich występujących na danym obszarze istotnych siedlisk i gatunków zgodnie ze standardowym formularzem danych. W przypadku gdy brakuje informacji naukowych, obowiązywać powinna zasada ostrożnego zarządzania zasobami.

Szczegółowe informacje na temat wymogów dotyczących danego obszaru można znaleźć również w planach zagospodarowania obszarów Natura 2000, jeżeli takowe istnieją, lub w innych istotnych dokumentach (tj. dokumentach dotyczących celów ochrony, aktach wyznaczających obszar itd.).

Państwa członkowskie przedstawiają zwykle szczegółowe informacje na temat obszarów Natura 2000 znajdujących się na ich terytorium, w tym powody ich wyznaczenia, cele ochrony, plany zagospodarowania oraz środki ochrony, które zostają udostępnione na stronach internetowych i za pośrednictwem innych środków (np. za pośrednictwem administracji lokalnych). Niektóre państwa przekazują również konkretne i szczegółowe informacje właścicielom gruntów oraz najważniejszym użytkownikom gruntów na każdym obszarze Natura 2000 (np. za pośrednictwem indywidualnych powiadomień, jak ma to miejsce w Zjednoczonym Królestwie, lub dzięki ustanowieniu lokalnych grup lub komitetów, w których najważniejsze zainteresowane strony od początku uczestniczą w zarządzaniu obszarami, jak ma to miejsce w przypadku Francji i innych państw członkowskich UE). Właściciele i użytkownicy gruntów mogą również zwrócić się do lokalnych organów ds. ochrony przyrody, aby uzyskać więcej informacji na temat określonych obszarów Natura 2000.

Zarządzanie obszarami Natura 2000

19. Kto jest odpowiedzialny za ustanawianie środków ochrony?

Odpowiedzialność za ustanowienie środków ochrony na obszarach Natura 2000 spoczywa na właściwych organach w każdym państwie członkowskim. Zgodnie z dyrektywą siedliskową (art. 6 ust. 1): „Dla specjalnych obszarów ochrony państwa członkowskie tworzą konieczne środki ochronne obejmujące, jeśli zaistnieje taka potrzeba, odpowiednie plany zagospodarowania opracowane specjalnie dla tych terenów bądź zintegrowane z innymi planami rozwoju oraz odpowiednie środki ustawowe, administracyjne lub umowne, odpowiadające ekologicznym wymaganiom typów siedlisk przyrodniczych, wymienionych w załączniku I, lub gatunków, wymienionych w załączniku II, żyjących na tych terenach”.

Państwa członkowskie muszą ustanowić konieczne środki ochrony w odniesieniu do wszystkich specjalnych obszarów ochrony (SOO) i ten ogólny system ochrony ma zastosowanie do wszystkich typów siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I i gatunków wymienionych w załączniku II, żyjących na tych obszarach, z wyjątkiem gatunków określonych jako mało istotne w standardowym formularzu danych Natura 2000.

Komisja sformułowała wytyczne w sprawie ustanawiania środków ochronnych dla obszarów Natura 2000 i opublikowała przegląd przepisów art. 6 ust. 1 i ich praktycznego wdrożenia w poszczególnych państwach członkowskich.

Zestawienie najważniejszych wyroków Trybunału Sprawiedliwości związanych z art. 6 dyrektywy siedliskowej, w tym zobowiązanie do zastosowania koniecznych środków ochrony, dostępne jest na stronach internetowych dotyczących sieci Natura 2000.

20. W jaki sposób określa się i ustanawia środki ochrony na potrzeby obszarów Natura 2000? W jakim terminie należy je wdrożyć?

Środki ochrony to praktyczne działania, które należy wdrożyć, aby zrealizować cele ochronne wyznaczone dla danego obszaru. Muszą one odpowiadać wymaganiom ekologicznym występujących na danym obszarze typów siedlisk i gatunków. Podczas ustanawiania środków ochrony należy również wziąć pod uwagę sytuację gospodarczą, społeczną i kulturową, a także cechy regionalne i lokalne. Zasadę tę zawarto w dyrektywie siedliskowej (art. 2).

Do określenia niezbędnych środków ochrony konieczne jest posiadanie solidnej bazy informacji na temat warunków panujących na obszarze, jak również na temat stanu ochrony, zagrożeń, niekorzystnych oddziaływań oraz potrzeb występujących gatunków i typów siedlisk, a także na temat ogólnej sytuacji społeczno-gospodarczej (istniejących sposobów użytkowania i własności gruntu, interesów zainteresowanych stron, prowadzonej działalności gospodarczej itd.).

Podobnie jak cele ochrony, środki ochrony zasadniczo są charakterystyczne dla każdego obszaru i należy je ustanawiać indywidualnie dla poszczególnych obszarów. Wynika to stąd, że każdy obszar Natura 2000 charakteryzuje się własnym, niepowtarzalnym zbiorem warunków biotycznych, abiotycznych i społeczno-gospodarczych, które mogą znacznie różnić się na poszczególnych obszarach, nawet jeżeli występują na nich te same gatunki i siedliska.

W ciągu sześciu lat od uznania obszaru za teren mający znaczenie dla Wspólnoty państwa członkowskie muszą ustanowić niezbędne środki ochrony oraz wyznaczyć obszar jako specjalny obszar ochrony (SOO). Wspomniany termin sześciu lat należy wykorzystać nie tylko na zgromadzenie wszystkich niezbędnych informacji na temat obszaru, lecz również na poinformowanie wszystkich zaangażowanych grup o najbardziej odpowiednich środkach, które należy wdrożyć, by zrealizować cele ochrony, a także na omówienie i negocjowanie z nimi tych środków.

W dyrektywach dotyczących ochrony przyrody nie wskazano sposobu określania celów, ponieważ każde państwo członkowskie samo decyduje o metodach wdrożenia przepisów tych dyrektyw.

Komisja sformułowała wytyczne w sprawie ustanawiania środków ochronnych dla obszarów Natura 2000.

21. Jakie rodzaje środków ochrony można wprowadzić?

Jak stwierdzono wcześniej, decydować o tym należy oddzielnie w każdym przypadku, uwzględniając ekologiczne, a także społeczno-gospodarcze uwarunkowania w odniesieniu do danego obszaru. Środki ochrony mogą być następujące:

  • „brak działań” ze względu na brak wymaganych dodatkowych środków innych niż środki służące dalszemu zarządzaniu danym obszarem w sposób, w jaki zarządzano nim dotychczas;
  • „proste” środki, takie jak unikanie niepokojenia podczas sezonu lęgowego lub regularne koszenie lub koszenia łąk na siano lub zwiększanie ilości leżaniny w lesie;
  • „istotne” działania w zakresie odtwarzania obejmujące przykładowo całkowite usunięcie gatunków obcych lub hydrologiczne odtworzenie terenu podmokłego.

W niektórych przypadkach za środki ochrony można uznać zarządzanie nieinterwencyjne i ścisłą ochronę, w szczególności w przypadku siedlisk i gatunków, które są bardzo podatne na jakikolwiek rodzaj ludzkiej ingerencji, a więc wymagają odosobnionych terenów, na których mogą znaleźć pełne schronienie zapewniające im przetrwanie.

Komisja opublikowała przegląd podejść dotyczących ustanawiania środków ochrony w poszczególnych państwach członkowskich oraz wiele przykładów różnych środków ochrony, które wdrożono w różnych uwarunkowaniach społeczno-gospodarczych w całej UE.

Na obszarach Natura 2000 mogą być niezbędne różne rodzaje środków, w tym działania z zakresu odtwarzania, które wymagają prowadzenia prac w określonych momentach, na przykład prac związanych z odtworzeniem systemu hydrologicznego terenu podmokłego, ponownego zasadzenia niektórych gatunków, ponownego wprowadzenia lub wzmocnienia potrzebnych populacji, instalacji lub infrastruktury itd. Konieczne może być także okresowe prowadzenie regularnie powtarzających się działań na danym obszarze, aby utrzymać lub polepszyć stan ochrony niektórych siedlisk lub populacji określonych gatunków. Ten rodzaj działań może na przykład polegać na koszeniu obszarów trawiastych lub wypasaniu zwierząt na tych obszarach, regularnym usuwaniu zarośli, zarządzaniu reżimami hydrologicznymi na terenach podmokłych itd. Konieczne mogą również być działania polegające na nadzorze, ochronie i pilnowaniu, aby zapewnić odpowiednią ochronę niektórych terenów.

Przygotowanie niezbędnych środków wymaga dokładnego planowania i wyjaśnienia szczegółowych projektów i specyfikacji technicznych w celu zapewnienia ich prawidłowego wdrożenia. Monitorowanie również wchodzi w skład planowanych środków ochrony, ponieważ istnieje potrzeba działań następczych i oceny osiągniętych wyników w celu określenia skuteczności tych środków i wprowadzenia w razie potrzeby niezbędnych korekt.

Najlepsze rezultaty wdrażania środków ochrony na obszarach Natura 2000 często osiąga się, jeżeli wdrażaniu towarzyszy odpowiednie informowanie i podnoszenie świadomości ludności żyjącej na danym obszarze, a w szczególności głównej strony zainteresowanej i grup interesu, których dotyczą działania lub które uczestniczą w ich wdrażaniu. Podnoszenie świadomości jest także szczególnie użyteczne, gdy do obszarów mają dostęp i mogą z nich korzystać osoby trzecie, tj. osoby niebędące właścicielami gruntów, najemcami lub organami publicznymi. Podnoszenie świadomości i pogłębianie wiedzy wśród tych, którzy korzystają z tych terenów, może być jednym z najważniejszych podejść w zakresie zarządzania.

22. Czym są plany zagospodarowania obszarów Natura 2000 i czy są one obowiązkowe?

Aby zagwarantować jasne i przejrzyste zagospodarowanie obszarów, Komisja Europejska stanowczo zachęca państwa członkowskie do opracowania planów zagospodarowania obszarów Natura 2000 w ścisłej współpracy z lokalnymi zainteresowanymi stronami. Odpowiedzialność za opracowanie planów zagospodarowania obszarów Natura 2000 spoczywa na właściwych organach ds. sieci Natura 2000. Plan zagospodarowania stanowi solidne i skuteczne ramy wdrażania środków ochrony i podejmowania działań następczych w związku z nimi.

Chociaż plany zagospodarowania obszarów Natura 2000 nie są obowiązkowe w świetle dyrektywy siedliskowej, to jednak stanowią bardzo użyteczne narzędzia, ponieważ:

  • zapewniają pełną ewidencję celów w dziedzinie ochrony oraz stanu ekologicznego i ekologicznych wymogów siedlisk i gatunków występujących na danym obszarze w celu objaśnienia wszystkim podmiotom przedmiotu oraz celu ochrony;
  • zawierają analizę kontekstu społeczno-gospodarczego i kulturowego na danym obszarze oraz analizę interakcji między różnymi użytkownikami gruntów a występującymi gatunkami i siedliskami;
  • zapewniają ramy dla otwartej debaty między wszystkimi zaangażowanymi grupami i pomagają budować zgodny pogląd na gospodarowanie obszarem w dłuższej perspektywie, a także tworzą poczucie wspólnej odpowiedzialności za wynik końcowy;
  • pomagają znaleźć praktyczne rozwiązania w zakresie gospodarowania, które są zrównoważone i w lepszy sposób zintegrowane z innymi praktykami w zakresie użytkowania terenu;
  • stanowią środek umożliwiający określenie odpowiednich obowiązków różnych zainteresowanych stron, organów i NGO z sektora społeczno-gospodarczego w zakresie wdrażania niezbędnych określonych środków ochrony.

Plany zagospodarowania obszarów Natura 2000 można opracować specjalne dla danego obszaru lub włączyć do innych planów rozwoju, pod warunkiem że w planach tych wyraźnie określono cele ochrony dla sieci Natura 2000.

23. Czy dostępne są narzędzia, które pomogą w przygotowaniu planów zagospodarowania obszarów Natura 2000?

Wytyczne w zakresie przygotowywania planów zagospodarowania obszarów Natura 2000, opracowywania środków ochrony oraz przeprowadzania procesu planowania zagospodarowania obszarów Natura 2000 są dostępne na stronie internetowej Komisji Europejskiej2, a także w wielu państwach.

Wsparcie finansowe na rzecz opracowania, aktualizacji i wdrożenia planów zagospodarowania obszarów Natura 2000 może być dostępne również w ramach funduszy strukturalnych UE (Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Funduszu Spójności), Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz programu LIFE.

W przeszłości wspomniane fundusze europejskie w dużym stopniu wykorzystywano na potrzeby opracowywania planów zagospodarowania obszarów Natura 2000, np. EFRROW we Francji, we Włoszech, w Hiszpanii, w Portugalii, w niektórych niemieckich krajach związkowych; EFRR w Grecji, Polsce, na Węgrzech i we Włoszech; Fundusz Spójności na Litwie; oraz finansowanie z programu LIFE na Cyprze, Węgrzech, Litwie i w wielu innych państwach. Fundusze te będą dalej wykorzystywane w przyszłości do celów przeglądu i aktualizacji planów zagospodarowania w zależności od krajowych programów wdrażania.

24. Jakie są wymagania ekologiczne wskazanych typów siedlisk i gatunków? Czy samo występowanie gatunku / typu siedliska mającego znaczenie dla UE wiąże się ze zmianami w gospodarowaniu na obszarze?

Wymagania ekologiczne typów siedlisk i gatunków obejmują wszystkie potrzeby ekologiczne, w tym zarówno czynniki abiotyczne, jak i biotyczne, które uznaje się za niezbędne do zapewnienia ochrony typów siedlisk (tj. szczególnej struktury siedliska i jego funkcji niezbędnych do jego długiego utrzymywania się, jego typowych gatunków itd.) oraz gatunków obecnych na danym obszarze, w tym ich powiązań ze środowiskiem fizycznym (powietrzem, wodą, glebą, roślinnością itd.).

Wymagania te opierają się na wiedzy naukowej i należy je określać indywidualnie dla każdego przypadku, co oznacza, że wymagania ekologiczne mogą różnić się nie tylko między gatunkami lub typami siedlisk występującymi na danym obszarze, lecz również w obrębie tego samego gatunku lub typu siedliska występującego na różnych obszarach. Są one niezależne od jakichkolwiek względów społeczno-ekonomicznych.

W celu zgromadzenia odpowiednich i szczegółowych informacji na temat ekologicznych wymagań typów siedlisk i gatunków mających znaczenie dla UE, aby ułatwić zarządzanie nimi, można korzystać z dostępnych źródeł krajowych i regionalnych. Komisja opublikowała również wytyczne dotyczące gospodarowania odnoszące się do niektórych siedlisk i gatunków, które zawierają odpowiednie informacje w tym względzie.

25. Na obszarach Natura 2000 często występują gatunki i siedliska nieobjęte dyrektywą ptasią ani dyrektywą siedliskową. Czy należy również ustanowić specjalne środki ochrony dla takich gatunków i siedlisk?

Zazwyczaj nie; jeżeli chodzi o zgodność z przepisami dyrektywy ptasiej i dyrektywy siedliskowej, jedynymi gatunkami i typami siedlisk, które wymagają ustanowienia środków ochrony, są gatunki i typy siedlisk chronione na mocy tych dwóch dyrektyw i występujące na obszarach Natura 2000. Gatunki, które nie podlegają jako takie ochronie na podstawie dyrektywy siedliskowej, ale są typowe dla typu siedliska ujętego w załączniku I lub wymagają ochrony przewidzianej dla gatunków mających znaczenie dla Wspólnoty (np. ochrona mrowisk w odniesieniu do ptaków), mogą również wymagać uwagi. Właściwe organy powinny być w stanie zapewnić odpowiednie informacje.

Co więcej, w ramach zarządzania obszarem można również uwzględniać inne gatunki i siedliska, które nie są chronione na mocy unijnych dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Państwa członkowskie, a w rzeczywistości poszczególni właściciele i zarządcy, mają całkowitą swobodę w określaniu celów ochrony lub środków ochrony w przypadku gatunków i siedlisk, które nie są objęte tymi dwoma dyrektywami, np. siedlisk i gatunków, które są chronione lub zagrożone na szczeblu krajowym lub regionalnym.

26. Czy środki ochrony na obszarach Natura 2000 są obowiązkowe?

Procedura ustanowienia niezbędnych środków ochrony dla każdego obszaru Natura 2000 nie ma charakteru fakultatywnego; ma charakter obowiązkowy w odniesieniu do wszystkich państw członkowskich. Oznacza to, że w przypadku każdego obszaru Natura 2000 należy ustanowić i wdrożyć te środki ochrony, które uznaje się za niezbędne (wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-508/04).

Warto jednak dokonać rozróżnienia między środkami, które uznaje się za niezbędne do celów ochrony i odtworzenia gatunków i typów siedlisk występujących na danym obszarze, a środkami uznawanymi za pożądane, których „wdrożenie byłoby korzystne, gdyby były na to środki i możliwości”. Te drugie najlepiej określić jako takie w planie zagospodarowania obszaru Natura 2000, przy czym uznaje się je za najlepsze środki w zakresie praktyk, których celem jest poprawa ogólnego poziomu różnorodności biologicznej na danym obszarze i które zarazem wykraczają poza obowiązkowe wymogi dla danego obszaru.

Wdrożenie środków ochrony nie zawsze wskazuje na aktywne stosowanie środków w zakresie zarządzania lub odtwarzania, takich jak usunięcie inwazyjnych gatunków obcych lub dywersyfikacja struktury wiekowej drzewostanów leśnych. Może ono również obejmować środki zabezpieczające, takie jak unikanie niepokojenia gatunków w sezonie lęgowym.

Zestawienie najważniejszych wyroków Trybunału Sprawiedliwości związanych z art. 6 dyrektywy siedliskowej, w tym zobowiązanie do podjęcia koniecznych środków ochrony, dostępne jest na stronach internetowych dotyczących sieci Natura 2000.

27. W jaki sposób formułuje się środki ochrony?

Środki ochrony należy opisać w sposób dostatecznie szczegółowy, aby zapewnić ich skuteczne wdrożenie. Należy podać ich lokalizację i opis środków oraz narzędzi wymaganych do ich wdrożenia, a także informacje na temat ról i obowiązków różnych zaangażowanych podmiotów. Sformułowania stosowane w opisywaniu środków ochrony powinny być jasne, aby środki były powszechnie zrozumiałe.

W stosownych przypadkach należy dokonać przeglądu środków ochrony i je dostosować, np. na podstawie dotychczasowego faktycznych wyników wprowadzonych już środków. Ważne jest również, aby wskazać szacowane koszty i dostępne finansowanie i aby wyznaczyć termin na dokonanie przeglądu podjętych środków ochrony w kontekście ich faktycznego wdrożenia oraz przydatności w osiąganiu celów ochrony.

28. Kto decyduje o tym, jakie środki ochrony są potrzebne? Czy prowadzi się konsultacje z zainteresowanymi stronami?

Podjęcie decyzji o tym, jakie środki ochrony są potrzebne, wchodzi w zakres obowiązków właściwych organów w każdym państwie. W dyrektywach dotyczących ochrony przyrody nie określono, jaki rodzaj środków ochrony należy wdrożyć, a wskazano jedynie, że muszą one odpowiadać ekologicznym wymaganiom gatunków i typów siedlisk występujących na obszarze. Do każdego państwa członkowskiego należy opracowanie i wdrożenie danego rodzaju środków, który uzna ono za najbardziej odpowiedni i skuteczny dla obszarów Natura 2000 znajdujących się na jego terytorium.

Jednak Komisja zdecydowanie zaleca, żeby – oprócz zagwarantowania, by środki ochrony opierały się na gruntownej wiedzy – zarządcy i właściciele gruntów oraz inne odpowiednie zainteresowane strony, czy to będące przedstawicielami lokalnych społeczności, czy też organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną środowiska, aktywnie uczestniczyli w procesie określania niezbędnych środków ochrony i przygotowywanie planów zagospodarowania obszarów Natura 2000.

W szczególności właściciele i zarządcy gruntów powinni od samego początku uczestniczyć w opracowywaniu środków ochrony dla poszczególnych obszarów. Ich udział w planowaniu i przygotowaniu środków ochrony dla obszarów Natura 2000 umożliwia skorzystanie z ich wiedzy fachowej i daje doskonałą możliwość aktywnego zaangażowania ich we wdrażanie tych środków ochronnych. Obecnie dobrą praktyką jest zapewnienie aktywnego udziału wszystkich odpowiednich zainteresowanych stron, np. dzięki ustanawianiu grup lub komitetów sterujących.

Dobra komunikacja od początku również ułatwi osiągnięcie kompromisów i synergii między tym, co już zostało zrobione, a tym, co można poprawić. W efekcie cały proces będzie prawdopodobnie bardziej opłacalny i mniej czasochłonny. Dzięki temu znacznie zwiększy się również prawdopodobieństwo powodzenia, ponieważ będzie to stanowiło zachętę dla zainteresowanych stron i zdeterminuje ich do bardziej aktywnego udziału i zobowiązania się do gospodarowania obszarem Natura 2000 leżącym na ich terytorium.

Po ustanowieniu środków ochrony należy poinformować o nich ogół społeczeństwa (np. na stronach internetowych, w prasie lokalnej, w oficjalnych rejestrach samorządów terytorialnych).

29. Jaką decyzję podjąć w przypadku środków ochrony, które będą mieć prawdopodobnie pozytywny wpływ na konkretne siedlisko lub gatunek, ale które mogą jednocześnie przyczyniać się do pogorszenia stanu innego typu siedliska lub gatunku?

Może się zdarzyć, że konkretny środek ochrony będzie korzystny dla jednego gatunku lub siedliska, jednocześnie wpływając niekorzystnie na inne. Przykładowo decyzja o wyeliminowaniu gatunku inwazyjnego może oznaczać eliminację danego siedliska w przypadku niektórych ptaków. Pomniejsze kompromisy są częste, lecz dobrze przemyślane cele ochrony ułatwią podjęcie właściwej decyzji. Istotne jest, aby odnieść się do tych kompromisów i sprawdzić, jakie są priorytety środków ochrony dla poszczególnych obszarów, oraz ocenić, jaki będzie prawdopodobny pozytywny i negatywny wpływ przewidywanych środków na te priorytety.

Kompromisów często można uniknąć lub je zminimalizować dzięki stosowaniu przedmiotowych środków w odpowiednim czasie i ukierunkowaniu ich na określone części obszaru lub nawet zrównoważeniu wpływu na jedną część obszaru środkami ochrony dla tego samego typu siedliska lub gatunku w innej części.

30. Czy środki ochrony mogą być podobne dla różnych obszarów Natura 2000?

Środki ochrony muszą odpowiadać celom ochrony ustanowionym dla każdego obszaru i są na ogół specyficzne dla tego obszaru. Podobne środki mogą być jednak potrzebne na innych obszarach Natura 2000, które mają podobne cechy charakterystyczne i cele. W takich przypadkach środki ochrony można również stosować łącznie (np. plan zagospodarowania obszaru Natura 2000 może obejmować kilka obszarów, które wymagają podobnych środków).

31. W jaki sposób niezbędne środki ochrony maja być wdrażane?

To do właściwych organów należy określenie najlepszego sposobu wdrożenia niezbędnych środków ochrony, które wskazano dla ich obszarów Natura 2000. Dyrektywa stanowi jedynie, że może on obejmować odpowiednie środki ustawowe, administracyjne lub umowne. Wybór tych środków pozostawia się państwom członkowskim, zgodnie z zasadą pomocniczości.

Jednak państwa członkowskie muszą wybrać co najmniej jedną z trzech kategorii i zapewnić możliwość osiągniecie celów ochrony za pomocą następujących środków:

  • środków ustawowych: zwykle są one zgodne ze strukturą określoną w prawie procesowym i można w nich ustanawiać szczególne wymagania w odniesieniu do działań, które mogą być dozwolone, ograniczone lub zabronione na danym obszarze;
  • środków administracyjnych: można przy ich pomocy ustanawiać odpowiednie przepisy dotyczące wdrożenia środków ochrony lub zezwolenia na inne działania na obszarze;
  • środków umownych: wiążą się one z zawarciem umów lub porozumień, zazwyczaj między instytucjami zarządzającymi a właścicielami gruntów lub użytkownikami obszaru.

Nie obowiązuje żadna hierarchia tych trzech kategorii. W związku z tym państwa członkowskie mogą wybrać, w odniesieniu do obszaru Natura 2000, tylko jedną kategorię środków (np. tylko środki umowne) lub połączenie środków (np. połączenie środków ustawowych i umownych). Jedyne wiążące warunki są następujące: środki muszą być odpowiednie, aby uniknąć wszelkiego pogorszenia stanu siedlisk lub znaczącego niepokojenia gatunków, dla których został wyznaczony taki obszar (zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej), i aby odpowiadały wymaganiom ekologicznym siedlisk i gatunków występujących na danym obszarze (zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy siedliskowej). Takie wymagania ekologiczne mogą przyjmować różne formy – od zwykłej ochrony przed pogorszeniem po aktywne odtwarzanie korzystnych struktur i funkcji ekosystemu, w zależności od faktycznego stopnia ochrony danych gatunków i siedlisk.

Środki aktywnej ochrony lub odtwarzania można zapewnić dzięki porozumieniom umownym z właścicielami i zarządcami gruntów, w tym porozumieniom, w których określa się, jak należy pokryć koszty środków przekraczające zobowiązania prawne. Dodatkowe koszty należy pokryć w miarę możliwości z odpowiednich funduszy, a dochody utracone w wyniku nałożonych ograniczeń użytkowania należy zrekompensować. Stopień rekompensaty będzie zależny od charakteru nałożonych ograniczeń i faktycznych strat, a także od lokalnych uwarunkowań.

Płatności z tytułu obszarów Natura 2000, jak również środki rolno- i leśno-środowiskowe w ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich stanowią dobry przykład, jak należy zawierać umowy i porozumienia z właścicielami gruntów w sprawie gospodarowania gruntami w celu zapewnienia ochrony siedlisk i gatunków. Chociaż środki w ramach sieci Natura 2000 mogą zrekompensować dodatkowe koszty i utracone dochody wynikające z zobowiązań w ramach sieci Natura 2000, środki rolno- i leśnośrodowiskowe mogą zrekompensować dodatkowe zobowiązania wykraczające poza ten próg podstawowy.

32. W jaki sposób właściciele i zarządcy gruntów mogą się zaangażować lub wnieść swój wkład?

Właściciele gruntów i lokalni zarządcy gruntów odgrywają kluczową rolę we wdrażaniu programu Natura 2000. Znają swoje grunty i mają bogate doświadczenie we wdrażaniu na nich praktycznych środków. Są zatem niezwykle istotnymi partnerami w opracowywaniu i pomyślnym wdrażaniu programu Natura 2000.

W ramach sieci Natura 2000 uznaje się, że ludzie stanowią integralną część przyrody i że partnerstwa są niezbędne do osiągnięcia celów ochrony. Każdy przyczynia się w określony sposób do sukcesu sieci Natura 2000 – mowa tu zarówno o organach publicznych, prywatnych właścicielach i użytkownikach gruntów, deweloperach, organizacjach pozarządowych zajmujących się ochroną przyrody, ekspertach naukowych, lokalnych społecznościach, jak i o ogóle społeczeństwa.

Wzmacnianie partnerstw i zbliżanie ludzi do siebie również przynosi praktyczne korzyści. Na wielu obszarach Natura 2000 prowadzono już pewną formę aktywnego użytkowania gruntów przez długi czas, które stanowi integralną część szeroko pojętych obszarów wiejskich. Wiele z tych miejsc jest cennych pod kątem przyrodniczym właśnie ze względu na sposób, w jaki do tej pory nimi gospodarowano, i ważne, aby w przyszłości te działania były kontynuowane jak najdłużej.

Dyrektywa siedliskowa wspiera więc zasadę zrównoważonego rozwoju i zintegrowanego gospodarowania. Jej celem nie jest wyłączanie działań społeczno-ekonomicznych z gospodarowania obszarami Natura 2000, a raczej zapewnienie, aby były one podejmowane w sposób służący ochronie i wspieraniu cennych gatunków i siedlisk występujących na tym terenie, a także umożliwiający ogólnie utrzymanie ekosystemów naturalnych w dobrym stanie.

Należy jednak również zauważyć, że niektóre lasy objęte siecią Natura 2000 zostały ukształtowane przez procesy naturalne przy bardzo małej ingerencji człowieka lub bez niej, a gospodarowanie nimi powinno służyć ochronie tego niskiego stopnia ingerencji.

W dyrektywie siedliskowej ustanowiono ramy działań i przedstawiono ogólne cele, jakie należy zrealizować, ale państwom członkowskim pozostawiono wybór najlepszego sposobu gospodarowania poszczególnymi obszarami Natura 2000 w porozumieniu z lokalnymi zainteresowanymi stronami. Duży nacisk kładzie się na znalezienie rozwiązań lokalnych problemów związanych z gospodarowaniem na szczeblu lokalnym przy podejmowaniu jednocześnie starań na rzecz realizacji wspólnych ogólnych celów polegających na utrzymywaniu właściwego stanu ochrony typów siedlisk i gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty lub przywracaniu takiego stanu.

33. Czy dostępne są narzędzia służące wspieraniu wdrażania środków ochrony, podnoszeniu świadomości lub budowaniu zdolności wśród zainteresowanych stron?

Wdrażanie programu Natura 2000 powinno obejmować procesy budowania lokalnych zdolności w zakresie gospodarowania obszarami Natura 2000. Zdecydowanie zaleca się, aby właściwe organy krajowe lub regionalne zapewniły usługi doradcze wszystkim stronom zaangażowanym we wdrażanie planów zagospodarowania obszarów Natura 2000 lub środków ochrony. Niektóre państwa członkowskie już świadczą takie usługi.

Planowanie uwzględniające zaangażowanie stron wymaga dostarczania odpowiednich informacji wszystkim zainteresowanym stronom i umożliwienia podejmowania interdyscyplinarnych działań uzasadnionych pod względem technicznym. Odbiór jest zależny od ilości i jakości dostępnych informacji. Będzie to wymagać wskazania grup docelowych i planu udzielania informacji ad hoc, w tym różnych narzędzi i materiałów, które odpowiadają potrzebom każdej z grup. Ważne jest, aby zwrócić uwagę na to, czy grupy zrozumieją cele ochrony i środki ochrony sieci Natura 2000 oraz wyjaśnić wszelkie nieporozumienia z nimi związane.

Ustanowiono proces biogeograficzny sieci Natura 2000 w celu ułatwienia wymiany informacji i najlepszych praktyk w zarządzaniu obszarami Natura 2000 i rozwijania współpracy wszystkich państw członkowskich i regionów. Dostępne są środki finansowe w ramach funduszy unijnych, aby zwiększyć zdolności w zakresie wdrażania odpowiednich środków ochrony przy zaangażowaniu kluczowych lokalnych zainteresowanych stron, takich jak rolnicy i właściciele lasów, w szczególności w ramach EFRROW, a także w ramach programu LIFE i innych programów finansowania.

Zapewnianie niepogarszania stanu obszaru Natura 2000

34. Co w praktyce oznacza, że należy zapobiec pogorszeniu stanu danego obszaru?

W dyrektywie siedliskowej (art. 6 ust. 2) od państw członkowskich wymaga się podjęcia odpowiednich działań, aby uniknąć pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i znaczącego niepokojenia gatunków, dla których został wyznaczony dany obszar. W dyrektywie ptasiej (art. 4 ust. 4) wezwano do zapobiegania pogorszeniu warunków siedlisk ptaków.

W tym kontekście „podjęcie odpowiednich działań” oznacza przyjęcie przez państwa członkowskie niezbędnych środków prawnych lub umownych, aby mieć pewność, że unika się pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i znaczącego niepokojenia gatunków, dla których został wyznaczony dany obszar.

Właściciele/zarządcy/użytkownicy gruntów będą oczywiście musieli przestrzegać wszelkich prawnie wiążących przepisów przyjętych w tej kwestii na szczeblu krajowym, regionalnym lub lokalnym (np. procedur udzielania zezwoleń). Jeżeli dane państwo członkowskie stosuje jedynie środki umowne, to spoczywa na nim odpowiedzialność nie tylko za upewnienie się, czy takie środki są „odpowiednie” w znaczeniu art. 6 ust. 2, ale także czy w rzeczywistości wdraża się je w taki sposób, który pozwala wykluczyć wszelkie pogorszenie stanu siedliska przyrodniczego i znaczące niepokojenie gatunków.

  • „Odpowiednie kroki”, jakie podjąć mają państwa członkowskie, nie ograniczają się do działań zamierzonych, ale powinny odnosić się również do wszelkich zdarzeń, które mogłyby nastąpić losowo (pożar, powódź itd.), o ile wydarzenie takie można przewidzieć i podjąć środki zabezpieczające w celu zminimalizowania ryzyka zagrażającego danemu obszarowi. Nieprzewidywalnych naturalnych zakłóceń będących częścią dynamiki ekosystemu nie należy interpretować jako pogorszenia (burz, pożarów, powodzi itd.).
  • Wymóg, aby państwa członkowskie podjęły „odpowiednie kroki”, nie ogranicza się również do działalności człowieka, ale obejmuje także pewne naturalne zmiany, które mogą sprawić, że stan ochrony gatunków i siedlisk na danym obszarze ulegnie pogorszeniu. Przykładowo w przypadku sukcesji naturalnej odbywającej się w typach siedlisk półnaturalnych należałoby podjąć środki służące zatrzymaniu tego procesu, jeżeli może on niekorzystnie wpływać na gatunki lub typy siedlisk, dla których wyznaczono dany obszar (wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-06/04). Przepis ten nie ma zastosowania w przypadku, gdy na proces nie można oddziaływać w drodze aktywnego gospodarowania (np. pogorszenie wynikające ze zmiany klimatu).
  • Wymóg ten ma również zastosowanie do działań, które były prowadzone jeszcze przed objęciem danego obszaru programem Natura 2000. Oznacza to, że konieczne może okazać się zakazanie lub zmiana bieżących działań, jeżeli mają one niekorzystny wpływ na dany obszar (wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-404/09).
  • W stosownych przypadkach państwa członkowskie muszą zapewnić stosowanie odpowiednich środków zapobiegających pogorszeniu również poza przedmiotowymi obszarami, jeżeli istnieje ryzyko niekorzystnego oddziaływania na siedliska lub gatunki występujące na obszarach.
  • Środki niezbędne do tego, aby uniknąć pogorszenia warunków panujących na obszarze, należy wdrożyć przed pojawieniem się oczywistych oznak pogorszenia (wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-355/90 i w sprawie C-117/00).

W praktyce oznacza to, że właściciele/zarządcy/użytkownicy gruntów na obszarach Natura 2000 muszą unikać wszelkich działań, które będą miały niekorzystny wpływ na strukturę ekologiczną i funkcje chronionych siedlisk lub na to, czy siedliska są odpowiednie dla chronionych gatunków (np. miejsca żerowania, odpoczynku lub lęgowiska). Oznacza to również, że należy unikać wszelkich działań, które mogą prowadzić do znaczącego niepokojenia chronionych gatunków, w szczególności w trakcie okresów lęgowych, odpoczynku lub żerowania.

To, czy konkretne działanie faktycznie doprowadzi do pogorszenia warunków na obszarze, czy też nie, będzie również zależne od ogólnych uwarunkowań ekologicznych obszaru i od stopnia ochrony gatunków i typów siedlisk na nim występujących. Jeżeli istnieje prawdopodobieństwo, że działanie będzie miało na nie niekorzystny wpływ, należy podjąć środki zapobiegawcze. W razie wątpliwości dotyczących efektów konkretnego środka należy zastosować podejście ostrożnościowe.

Zawsze zalecana jest analiza poszczególnych przypadków. Odpowiednie środki, przepisy lub uwarunkowania można uwzględnić przykładowo przy opracowywaniu planów zagospodarowania, aby zagwarantować, że trwające działania przeprowadzane będą w sposób, który zapobiega wszelkiemu niepokojeniu gatunków lub pogorszeniu siedlisk mających znaczenie dla UE.

Należy również rozważyć skutki pośrednie. Konieczne okazać się mogą niektóre środki zapobiegawcze, aby uniknąć pogorszenia wywołanego przez czynniki lub zagrożenia zewnętrzne, takie jak pożary lasów, zanieczyszczenie wód w ich górnym biegu itd., które mogą wystąpić poza obszarem Natura 2000, ale wpływać na ten obszar.

Zestawienie najważniejszych wyroków Trybunału Sprawiedliwości związanych z art. 6 dyrektywy siedliskowej, w tym zobowiązanie do podjęcia odpowiednich działań w celu uniknięcia pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i znaczącego niepokojenia gatunków, dla których został wyznaczony dany obszar.

35. Czy istniejące zarządzanie musi odpowiadać celom ochrony określonym dla obszaru Natura 2000?

Tak. Zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej należy unikać wszelkiego pogorszenia stanu siedlisk i znaczącego niepokojenia gatunków, dla których został wyznaczony taki obszar. Ma to również zastosowanie do działalności, która była prowadzona jeszcze przed włączeniem obszaru do sieci Natura 2000. Jeżeli taka prowadzona już działalność na obszarze Natura 2000 powoduje pogorszenie siedlisk przyrodniczych lub niepokojenie gatunków, dla których wyznaczono ten obszar, należy w związku z nią zastosować właściwe środki służące zatrzymaniu pogarszania zgodnie z art. 6 ust. 2 albo aktywne środki ochrony ustanowione zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy siedliskowej. Może to wymagać w stosownych przypadkach wyeliminowania niekorzystnego wpływu poprzez wstrzymanie działalności lub podjęcie środków łagodzących. Można przewidzieć pewne zachęty gospodarcze lub rekompensaty, jeżeli na właścicieli lasów nałożono obowiązki, które wykraczają poza zakres praktyk zrównoważonej gospodarki leśnej.

Może okazać się na przykład, że niektóre gatunki ptaków gniazdujących na danym obszarze wymagają dostosowania harmonogramu lub ograniczenia niektórych rodzajów działalności, aby uniknąć niepokojenia gatunków we wrażliwych okresach lub na obszarach szczególnie wrażliwych, aby uniknąć pogorszenia stanu określonych siedlisk lub naturalnych cech występujących na danym obszarze.

Z drugiej strony, jeżeli istniejąca działalność przynosi pozytywne skutki, należy ją zintensyfikować lub zoptymalizować tak, aby zmaksymalizować potencjalny wkład istniejącego zarządzania w osiągnięcie celów ochrony.

36. Kto odpowiada za wdrożenie i weryfikację tego obowiązku zapobiegania niepogarszaniu się?

Państwa członkowskie odpowiadają za podjęcie właściwych środków w celu uniknięcia pogorszenia typów siedlisk i znaczącego niepokojenia gatunków na obszarach Natura 2000 zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej. Zgodnie z ostatnimi wyrokami Trybunału Sprawiedliwości państwa członkowskie muszą ustanowić konkretny, spójny i kompletny system prawny umożliwiający zapewnienie skutecznej ochrony danych obszarów. Środki czysto administracyjne lub dobrowolne mogą zatem okazać się niewystarczające do tego celu.

Również do właściwych organów na szczeblu krajowym lub regionalnym należy obowiązek weryfikacji, czy środki służące uniknięciu pogorszenia i znaczącego niepokojenia są egzekwowane w odpowiedni sposób. Punktem odniesienia dla oceny pogorszenia stanu lub niepokojenia jest stopień ochrony siedlisk i gatunków w czasie, w którym proponuje się, aby obszar uznać za teren mający znaczenie dla Wspólnoty. Należy go ocenić, przyjmując za podstawę te początkowe warunki, które opisano w standardowym formularzu danych Natura 2000. W razie potrzeby państwa członkowskie mogą informować Komisję Europejską o konieczności zaktualizowania standardowego formularza danych dla obszaru z pewnych względów (np. lepsza wiedza naukowa lub naturalne zmiany). Jeżeli Komisja to zaakceptuje, stan rzeczy odzwierciedlony w zaktualizowanym standardowym formularzu danych staje się nowym punktem odniesienia dla oceny wszelkich możliwych przypadków pogorszenia stanu lub niepokojenia. W przypadku pogorszenia stanu, wymagane będzie odtworzenie.

Zestawienie najważniejszych wyroków Trybunału Sprawiedliwości związanych z art. 6 dyrektywy siedliskowej, w tym zobowiązanie do podjęcia odpowiednich działań w celu uniknięcia pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i znaczącego niepokojenia gatunków, dla których został wyznaczony dany obszar.

Nowa działania w ramach sieci Natura 2000

37. Jakiego rodzaju działalność wymaga zastosowania procedury określonej w art. 6 ust. 3? Co jest uznawane za plan lub przedsięwzięcie w kontekście dyrektywy siedliskowej i dyrektywy ptasiej?

W dyrektywie siedliskowej nie zdefiniowano pojęcia „plan” ani „przedsięwzięcie”, ale, jak wykazano w orzecznictwie, pojęcia te wymagają szerszej interpretacji, ponieważ jedynym czynnikiem powodującym zastosowanie art. 6 ust. 33 dyrektywy siedliskowej jest kwestia, czy mogą one w istotny sposób oddziaływać na obszar czy też nie. W przypadku przedsięwzięcia definicja zastosowana w dyrektywie w sprawie oceny oddziaływania na środowisko jest obecnie stosowana również w odniesieniu do dyrektywy siedliskowej, przez co przedsięwzięcie oznacza wykonanie robót budowlanych lub innych urządzeń lub systemów oraz wszelkie inne interwencje w otoczeniu naturalnym i krajobrazie.

W sprawie Waddensea (C-127/02) doprecyzowano, że działalność, która wykonywana jest na przedmiotowym terenie regularnie od wielu lat i każdego roku udzielane jest na nią pozwolenie na określony czas, przy czym za każdym razem dokonuje się nowej oceny kwestii, czy działalność ta może być wykonywana i na jakiej części terenu, każdorazowo w momencie składania każdego wniosku powinna być traktowana jako odrębny plan lub przedsięwzięcie w znaczeniu dyrektywy siedliskowej.

Europejski Trybunał Sprawiedliwości orzekł również, że przedsięwzięcia obejmują:

  • działania o charakterze powtarzalnym i działania na niewielką skalę (C-127/02, C-226/08)
  • nasilenie działań (C-127/02)
  • zmiany w działaniach (C-72/95)
  • działania poza obszarem, ale mogące mieć znaczący wpływ na ten obszar (C-98/03, C-418/04)

oraz że:

  • możliwość wyłączenia w sposób powszechny określonych działań nie jest zgodna z przepisami art. 6 ust. 3 (C-256/98, C-6/04, C-241/08, C-418/04, C-538/09)
  • Wielkość przedsięwzięcia nie jest istotna, ponieważ jako taka nie wyklucza możliwości, że może mieć znaczący wpływ na teren chroniony (C-98/03, C-418/04).

Słowo „plan” do celów art. 6 ust. 3 również ma potencjalnie szerokie znaczenie. Odwołując się w sposób analogiczny do dyrektywy 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, w art. 2 lit. a) tej dyrektywy określono plany i programy jako:

„Plany i programy, w tym współfinansowane przez Wspólnotę Europejską, jak również wszelkie ich modyfikacje:

  • przygotowywane lub przyjmowane przez organ na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym lub przygotowywane przez organ do przyjęcia za pośrednictwem procedury ustawodawczej przez parlament lub rząd, i
  • wymagane przepisami ustawowymi, wykonawczymi lub administracyjnymi”.

Konieczność przeprowadzenia odpowiedniej oceny planu należy zatem uwzględniać w zależności od charakteru, celu i treści planu, a nie od tego, czy jest on nazywany „planem”. Przykłady planów, które mogą wywierać istotny wpływ na obszar, obejmują: plany użytkowania gruntów i plany urządzenia lasu, które dotyczą obszarów Natura 2000 itp.

Wskazane jest rozważenie i uwzględnienie w takich planach celów ochrony sieci Natura 2000, aby uniknąć wszelkiego potencjalnego znaczącego wpływu na te obszary. W każdym razie na podstawie obiektywnych argumentów należy zweryfikować (kontrola dotycząca planu) i należycie udokumentować brak prawdopodobieństwa wszelkich znaczących negatywnych skutków. Jeżeli spełniony zostanie ten warunek, planu nie trzeba poddawać pełnej odpowiedniej ocenie w rozumieniu art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej.

Warto przypomnieć, że plany lub przedsięwzięcia bezpośrednio związane z zarządzaniem ochroną obszarów Natura 2000 lub niezbędne do tego celu (tj. plan zagospodarowania obszaru Natura 2000) nie muszą podlegać procesowi uzyskania zezwolenia określony w dyrektywie siedliskowej. Zgodnie z jego założeniami skutki takich działań w odniesieniu do obszarów Natura 2000 są w pełni uwzględnione w procesie planowania zagospodarowania obszarów Natura 2000, a przedmiotowa ocena nie musi zatem być powtarzana. Jeżeli jednak taki plan lub przedsięwzięcie obejmują również elementy, które nie dotyczą ochrony, odpowiednia ocena może nadal być niezbędna (C-241/08), o ile nie można wykluczyć prawdopodobieństwa wystąpienia znaczącego wpływu na obszar.

Zestawienie najważniejszych wyroków Trybunału Sprawiedliwości związanych z art. 6 dyrektywy siedliskowej, w tym dotyczących zgodności z procedurą określoną w art. 6 ust. 3.

3 Zob. wytyczne dotyczące przepisów artykułu 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej na stronie: /environment/nature/natura2000/management/docs/art6/natura_2000_assess_pl.pdf.

38. Czy plan lub przedsięwzięcie, które mogą wywierać istotny wpływ na obszar Natura 2000, są automatycznie odrzucane? Jeżeli nie, według jakich procedur należy postępować? Jak działa procedura udzielania zezwoleń w odniesieniu do nowych planów i przedsięwzięć?

Plany lub przedsięwzięcia, które mogą wywierać istotny wpływ na obszar Natura 2000, nie są automatycznie odrzucane. Muszą jednak zostać poddane etapowej ocenie ich oddziaływania na obszar w świetle celów ochrony danego obszaru.

Etapy tej oceny są następujące:

  • Etap pierwszy: kontrola – na tym etapie określone zostaje, czy plan lub przedsięwzięcie musi przejść odpowiednią ocenę (AA). Jeżeli istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia znaczącego negatywnego wpływu na obszar Natura 2000 lub nie można wykluczyć prawdopodobieństwa znaczących skutków, wymagana jest odpowiednia ocena. Zaleca się, aby główne elementy etapu kontroli zapisać w formie papierowej, na wypadek gdyby zaistniała konieczność przedstawienia ich na późniejszym etapie.
  • Etap drugi: odpowiednia ocena – po podjęciu decyzji o konieczności przeprowadzenia odpowiedniej oceny, należy dokonać szczegółowej analizy potencjalnego oddziaływania planu lub przedsięwzięcia, oddzielnie lub w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, w zakresie integralności obszaru(-ów) Natura 2000 w świetle celów jego (ich) ochrony.
  • Etap trzeci: proces podejmowania decyzji – jeżeli z odpowiedniej oceny wynika, że niesie to z sobą niekorzystne skutki dla integralności obszaru, należy zbadać, czy możliwe jest wprowadzenie środków zapobiegawczych lub łagodzących w celu wyeliminowania takich skutków.

Wspomniane środki łagodzące muszą być bezpośrednio powiązane z ewentualnymi skutkami wskazanymi w odpowiedniej ocenie oraz mogą być określone dopiero po przeprowadzeniu pełnej oceny tych skutków i po określeniu ich w ramach odpowiedniej oceny. Określenie środków łagodzących, podobnie jak sama ocena skutków, musi opierać się na rzetelnej wiedzy dotyczącej przedmiotowych gatunków i siedlisk. Środki łagodzące mogą na przykład obejmować zmianę lub ograniczenie terminów i harmonogramów dotyczących realizacji niektórych działań (np. unikanie niektórych prac podczas sezonu lęgowego określonych gatunków). Jeżeli dzięki takim środkom łagodzącym uda się skutecznie wyeliminować lub udaremnić określone niekorzystne skutki, przedsięwzięcie może zostać zatwierdzone. Jeżeli nie, musi zostać odrzucone.

  • Krok 4: odstępstwa – w art. 6 ust. 4 przewidziano pewne odstępstwa od tej ogólnej zasady. Jeżeli więc zostanie stwierdzone, że plan lub przedsięwzięcie będą miały istotne niekorzystne skutki dla obszaru Natura 2000, nadal mogą zostać zatwierdzone w wyjątkowych okolicznościach, o ile nie ma alternatywy, jeśli plan lub przedsięwzięcie zostanie uznane za niezbędne z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, a także jeśli podejmowane są konieczne środki kompensacyjne w celu ochrony spójności sieci Natura 2000. W takich przypadkach należy również poinformować Komisję Europejską, a jeżeli typy gatunków lub siedlisk o znaczeniu priorytetowym są dotknięte na danym obszarze, wymagana jest także opinia Komisji.

Zob. schemat dotyczący procedury określonej w art. 6 ust. 3.

39. Jaki jest związek między wymogiem unikania pogorszenia stanu określonym w art. 6 ust. 2 a procedurą określoną w art. 6 ust. 3?

Te dwa przepisy stanowią „dwie strony tego samego medalu”. Zarówno art. 6 ust. 2, jak i art. 6 ust. 3 mają na celu na zapobieganie występowaniu jakichkolwiek znaczących niekorzystnych skutków dla obszarów Natura 2000. W przypadku art. 6 ust. 2 obowiązek polega na podjęciu odpowiednich działań w celu uniknięcia „pogorszenia stanu (...) lub znaczącego niepokojenia”. Artykuł 6 ust. 3 w szczególności odnosi się do planów lub przedsięwzięć, które mogą „niekorzystnie wpływać na integralność obszaru”. W przeciwieństwie do art. 6 ust. 2, w przypadku gdy nie niemożliwe są żadne odstępstwa, art. 6 ust. 4 przewiduje system odstępstw, dzięki którym plany i przedsięwzięcia powodujące negatywne skutki są możliwe na ściśle ograniczonych warunkach (brak dostępnych alternatywnych rozwiązań, powody o charakterze zasadniczym wynikające z nadrzędnego interesu publicznego, środki kompensacyjne itd.). Cele określone w art. 6 ust. 2 i 3 są zatem zasadniczo podobne.

Zatem gdy plan lub przedsięwzięcie zostały zatwierdzone bez zastosowania się do wymogów art. 6 ust. 3, można również stwierdzić naruszenie przepisów art. 6 ust. 2. Dotyczy to pogorszenia stanu siedlisk lub niepokojenia gatunków, dla których przeznaczono dany obszar (sprawa C-304/05, C-388/05 i C-404/09). Wszelkie plany i przedsięwzięcia zatwierdzone zgodnie z art. 6 ust. 3 i 4 będą również zgodne z art. 6 ust. 2.

Zestawienie najważniejszych wyroków Trybunału Sprawiedliwości związanych z art. 6 dyrektywy siedliskowej, w tym dotyczących zgodności z procedurą określoną w art. 6 ust. 2 i 3.

40. Jak należy rozumieć pojęcie „powody o charakterze zasadniczym wynikające z nadrzędnego interesu publicznego”?

Pojęcie „powody o charakterze zasadniczym wynikające z nadrzędnego interesu publicznego” dotyczy sytuacji, w których wykazano, że realizacja proponowanego planu lub przedsięwzięcia jest niezbędna. Pojęcie „charakter zasadniczy” oznacza, że plan lub przedsięwzięcie jest niezbędne, a nie tylko pożądane. Wyraża również poczucie konieczności, że w interesie publicznym leży jak najszybsze wdrożenie planu lub przedsięwzięcia.

Jeżeli chodzi o pojęcie „wynikające z nadrzędnego interesu publicznego”, jedynie znaczenie interesu publicznego, bez względu na to, czy jest on promowany przez organy publiczne czy prywatne, może zostać przeciwstawione celom ochrony określonym w dyrektywie. Znaczenie interesu publicznego musi również być nadrzędne: oznacza to, że plan lub przedsięwzięcie muszą być wystarczająco istotne, aby można było porównać je z tym ogólnym celem ochrony dyrektyw siedliskowej i ptasiej.

Jeżeli plan lub przedsięwzięcie wpływają niekorzystnie na integralność obszaru Natura 2000, na którym znajdują się typy siedlisk lub gatunki o tak zwanym „znaczeniu priorytetowym” mające znaczenie dla UE, warunki dotyczące nadrzędnego interesu publicznego są bardziej restrykcyjne. Takie plany lub przedsięwzięcia można uzasadnić, jeżeli powody o charakterze zasadniczym wynikające z nadrzędnego interesu publicznego dotyczą zdrowia ludzkiego i bezpieczeństwa publicznego, mają korzystne skutki o podstawowym znaczeniu dla środowiska lub na podstawie innych powodów o charakterze zasadniczym, w przypadku gdy przed wydaniem pozwolenia na plan lub przedsięwzięcie uzyskano pozytywną opinię Komisji.

41. Czy plany lub przedsięwzięcia poza obszarami Natura 2000 również wymagają stosowania procedury określonej w art. 6 ust. 3?

Zgodnie z przepisami art. 6 ust. 3 odpowiedniej ocenie podlegają nie tylko działania przeprowadzane na obszarze Natura 2000, ale także „każdy plan lub przedsięwzięcie [...] które może na niego w istotny sposób oddziaływać”.

Procedura określona w art. 6 ust. 3 ma zatem zastosowanie do wszystkich planów lub przedsięwzięć, niezależnie od tego, czy są one zlokalizowane na obszarze Natura 2000, czy poza nim (np. odwadnianie w wyżej położonej części obszaru).

42. Jaka jest różnica pomiędzy odpowiednią oceną (AA) a oceną oddziaływania na środowisko (OOŚ) lub strategiczną oceną oddziaływania na środowisko (SOOŚ)?

Istnieje wiele podobieństw pomiędzy odpowiednią oceną dokonaną na mocy art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej i pozostałymi ocenami oddziaływania na środowisko przeprowadzonymi na mocy dyrektyw w sprawie OOŚ lub SOOŚ. Często obie oceny przeprowadza się również razem jako część zintegrowanej procedury, a także obie zawierają analogiczne etapy (kontrola, ocena, konsultacje społeczne, podejmowanie decyzji). Istnieje jednak również wiele istotnych różnic.

Każda z ocen ma odmienny cel i służy ocenie oddziaływania z naciskiem na inny aspekt. W przypadku SOOŚ/OOŚ podczas oceny analizuje się ogólne oddziaływanie na faunę i florę, natomiast w przypadku odpowiedniej oceny wyraźny nacisk kładzie się na gatunki chronione i typy siedliska mające znaczenie dla UE występujące w obrębie sieci Natura 2000. SOOŚ ani OOŚ nie mogą zatem zastąpić odpowiedniej oceny ani też żadna z tych procedur nie ma nadrzędnego charakteru w stosunku do drugiej.

Każda z tych procedur oceny ma również przynieść inne efekty. W przypadku OOŚ lub SOOŚ właściwe organy i projektodawcy muszą po prostu wziąć pod uwagę skutki. W przypadku odpowiedniej oceny jej wyniki są jednak prawnie wiążące dla właściwych organów. Jeżeli zatem w ramach odpowiedniej oceny stwierdzono, że wystąpią niekorzystne skutki, lub jeżeli nie można wykluczyć prawdopodobieństwa wystąpienia takich skutków wpływających na integralność danego obszaru Natura 2000, właściwy organ nie może zatwierdzić planu ani przedsięwzięcia w postaci takiej, jaka została przedstawiona.

Procedura udzielania zezwoleń dotyczących sieci Natura 2000 nie jest również ograniczona do niektórych rodzajów planów ani przedsięwzięć. Ma ona zastosowanie do każdego planu lub przedsięwzięcia, które może w istotny sposób oddziaływać na obszar Natura 2000.

Finansowanie ochrony obszarów Natura 2000 i gospodarowania nimi

43. Czy środki ochrony w ramach sieci Natura 2000 zawsze pociągają za sobą koszty?

Nie zawsze. W dużym stopniu zależy to od rodzaju środka i konkretnego obszaru, na jakim są one wdrażane. Istnieją określone środki ochrony, które nie pociągają za sobą żadnych kosztów ani zmniejszonych dochodów lub które mogą być łatwo wykorzystane bez dodatkowych kosztów lub utraty dochodów w ramach bieżących działań zarządczych (np. zmiana składu gatunkowego drzewostanów w przypadku, gdy skład ten jest niezrównoważony pod względem ekonomicznym i ekologicznym w wyniku wprowadzenia produktywnych gatunków drzew, które odpowiadają naturalnej wegetacji, lub dzięki zwykłemu zapewnieniu, aby obowiązujące praktyki dotyczące gospodarki leśnej były kontynuowane w przypadkach, gdy okazały się korzystne dla ustanowienia lub utrzymania właściwego poziomu ochrony typów gatunków i siedlisk występujących na danym obszarze).

Niektóre środki ochrony mogą prowadzić nawet do pewnych korzyści gospodarczych w perspektywie krótko- lub długoterminowej (np. stworzenie lepszych warunków łowieckich w odniesieniu do gatunków łownych, ograniczenie szkód wyrządzonych przez dzikie zwierzęta, większe możliwości wędkarskie w wyniku gospodarki leśnej przyjaznej dla rzek, większe zainteresowanie ze strony turystów, bardziej przyjazne dla środowiska i mniej ekspansywne metody w zakresie gospodarki leśnej, lepsze warunki glebowe itd.).

Nieuchronnie będą jednak istnieć liczne środki ochrony, które pociągają za sobą koszty, ponieważ wymagają dodatkowej siły roboczej, aby mogły zostać wdrożone, wymagają nowych inwestycji w nową infrastrukturę lub sprzęt lub ponieważ ograniczają dostępne dla właściciela możliwości handlowe. Kwestie te należy rozważyć indywidualnie dla każdego przypadku.

Komisja stanowczo zaleca, aby plan zagospodarowania obszarów Natura 2000 obejmował również szacunek kosztów związanych z wdrożeniem każdego środka ochrony określonego w odniesieniu do danego obszaru, a także aby obejmował analizę wszystkich możliwych źródeł finansowania na poziomie lokalnym, krajowym i UE, zarówno ze źródeł publicznych, jak i prywatnych. Należy również przeanalizować możliwość zastosowania innowacyjnych systemów samofinansowania (np. dzięki sprzedaży produktów sieci Natura 2000, ekoturystyce, płatnościom z tytułu utrzymania jakości wody itd. – zob. przykłady w pytaniu 45).

44. Ile w sumie kosztuje zarządzanie siecią Natura 2000?

Skuteczne zarządzanie obszarami w sieci Natura 2000 we wszystkich państwach UE-28 wymaga znaczących inwestycji finansowych. W 2007 r. Komisja oszacowała, że potrzebne będzie około 5,8 mld EUR rocznie, aby państwa UE-27 mogły zarządzać obszarami w sieci i odtwarzać je. Dotychczas różne wykorzystanie instrumentów UE było jednak na znacznie niższym poziomie niż potrzeby finansowe sieci Natura 2000 określone przez państwa członkowskie i pokrywały jedynie 20% tych potrzeb .

Koszty te są jednak w znaczącym stopniu równoważone przez liczne korzyści społeczno-gospodarcze zapewnione przez obszary objęte siecią. Obszary Natura 2000, oprócz pełnienia kluczowej roli w ochronie różnorodności biologicznej Europy, zapewniają szeroką gamę innych korzyści dla ekosystemu oraz usług dla społeczeństwa. Zgodnie z ostatnimi badaniami Komisji korzyści płynące z obszarów wyznaczonych jako obszary sieci Natura 2000 szacuje się na około 200–300 mld EUR rocznie.

Chociaż dane te stanowią jedynie pierwsze szacunki, wstępne wyniki wskazują, że korzyści gospodarcze dla społeczeństwa uzyskiwane z sieci Natura 2000 wypadają bardzo dobrze w porównaniu z kosztami związanymi z gospodarowaniem tymi istotnymi zasobami i ich ochroną, co stanowi jedynie ułamek jej potencjalnych korzyści.

Dokładny stosunek kosztów do korzyści będzie oczywiście zależał od szeregu czynników, w tym lokalizacji obszarów i użytkowania ich gruntów, ale wszystkie dostępne obecnie dowody wskazują, że odpowiednio zarządzana sieć Natura 2000 z nawiązką przyczyni się do zwrotu kosztów związanych z jej utrzymywaniem.

Przykłady korzyści gospodarczych płynących z sieci Natura 2000:

TURYSTYKA:

Sieć Natura 2000 już w tej chwili stanowi znaczący czynnik rozwoju wielu lokalnych gospodarek, przyciągając turystów, których wydatki wspierają lokalne gospodarki. Szacuje się, że wydatki ponoszone przez odwiedzających obszary Natura 2000 wynoszą około 50–85 mld EUR rocznie (w 2006 r.). Jeżeli uwzględni się jedynie wydatki odwiedzających, którzy są zainteresowani obszarami objętymi siecią Natura 2000 (w odróżnieniu od obszarów naturalnych w ogóle), wynosiły one 9–20 mld EUR rocznie w 2006 r. i były generowane przez około 350 mln turystodni.

Całkowite wydatki pochodzące z turystyki i rekreacji wspierają 4,5–8 mln etatów w pełnym wymiarze czasu pracy. Zyski osiągnięte dzięki odwiedzającym zainteresowanym siecią Natura 2000 wspierają 800 000–2 mln etatów w pełnym wymiarze godzin. Jest to porównywalne z ogólną liczbą 13 mln etatów w pełnym wymiarze godzin w sektorze turystyki w UE-27 (w 2008 r.). Ponadto obszary chronione mogą zapewnić dodatkowe korzyści lokalnym i regionalnym gospodarkom, przyciągając inwestycje przychodzące oraz poprawiając lokalny wizerunek i jakość życia.

WODA:

Można oszczędzić pieniądze korzystając z kapitału naturalnego, ograniczając koszty uzdatniania wody i zaopatrzenia w wodę. Uzdatnianie wody i zaopatrzenie w wodę są ważnymi usługami ekosystemowymi świadczonymi przez naturalne ekosystemy, w tym obszary chronione takie jak obszary Natura 2000. Szereg dużych miast europejskich, w tym Monachium, Berlin, Wiedeń, Oslo, Madryt, Sofia, Rzym i Barcelona, korzysta z naturalnej filtracji w różny sposób. Miasta te oszczędzają pieniądze na uzdatnianiu wody dzięki naturalnemu uzdatnianiu przez ekosystemy. Oszczędności mogą zostać przeniesione na konsumentów, skutkując niższymi kosztami mediów dla mieszkańców UE.

Informacje pochodzące z czterech miast europejskich: Berlina, Wiednia, Oslo i Monachium pozwalają zilustrować korzyści związane z obszarami chronionymi w odniesieniu do uzdatniania wody i zaopatrzenia w wodę. Używając transferu korzyści, można oszacować, że roczne korzyści gospodarcze wynikające z oczyszczania wody wahają się w granicach 7–16 mln EUR, a korzyści gospodarcze wynikające z zaopatrzenia w wodę wahają się w granicach 12–91 mln w przeliczeniu na dane miasto. Średnie korzyści na mieszkańca wynoszą 15–45 EUR rocznie w odniesieniu do uzdatniania wody i zaopatrzenia w wodę łącznie w czterech analizowanych miastach europejskich. Jest to porównywalne ze średnimi opłatami za wodę w gospodarstwie domowym wynoszącymi 200 EUR rocznie w przypadku Niemiec.

45. Kto odpowiada za zapewnienie finansowania sieci? Czy dostępne są jakiekolwiek fundusze UE przeznaczone na wsparcie zarządzania ochroną obszarów Natura 2000?

Jako ogólnounijna, sieć Natura 2000 opiera się na zasadzie solidarności między państwami członkowskimi. Jest ona istotnym wspólnym zasobem stanowiącym źródło wielu korzyści dla społeczeństwa i gospodarki europejskiej. Stanowi jednak również wspólny obowiązek wymagający dostatecznych inwestycji finansowych, aby mogła w pełni funkcjonować.

Chociaż odpowiedzialność za finansowanie obszarów Natura 2000 spoczywa głównie na państwach członkowskich, w art. 8 dyrektywy siedliskowej uznano potrzebę wsparcia na poziomie UE na rzecz zarządzania siecią Natura 2000 oraz wyraźnie powiązano realizację niezbędnych środków ochrony z uzyskaniem współfinansowania UE.

Wymogi dotyczące zarządzania siecią Natura 2000 zostały włączone do różnych źródeł finansowania UE, takich jak fundusze strukturalne (EFRR), Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW), Europejski Fundusz Morski i Rybacki (EFMR), LIFE itd.

Za wyborem takiego podejścia opartego na włączeniu przemawiał szereg argumentów:

  • dzięki takiemu podejściu zarządzanie obszarami Natura 2000 staje się częścią szerszej polityki UE w zakresie gospodarowania gruntami;
  • umożliwia państwom członkowskim określanie priorytetów i opracowywanie kierunków polityki i środków odzwierciedlających ich krajowe i regionalne uwarunkowania;
  • pozwala uniknąć powielania i pokrywania się różnych instrumentów finansowania UE i komplikacji administracyjnych związanych z takim powielaniem.

Istnieje szereg możliwości finansowania dostępnych w ramach nowych funduszy UE na lata 2014–2020, ale od organów państwa członkowskiego zależy, czy i w jaki sposób możliwości te są udostępniane w poszczególnych państwach/regionach.

W celu jak najlepszego wykorzystania dostępnych funduszy UE Komisja zachęciła państwa członkowskie do przyjęcia bardziej strategicznego wieloletniego podejścia w zakresie planowania finansowania sieci Natura 2000. Przybiera ono formę priorytetowych ram działań (PAF), w których określa się potrzeby w zakresie finansowania oraz priorytety strategiczne sieci Natura 2000 na szczeblu krajowym lub regionalnym na lata 2014–2020. Wspomniane priorytetowe ramy działań mają na celu głównie ułatwienie włączenia odpowiednich środków ochrony, w tym środków dotyczących lasów, do nowych programów operacyjnych w odniesieniu do różnych instrumentów finansowania UE (SEC(2011) 1573 final).

46. Czy istnieją szczególne środki w ramach rozporządzenia UE w sprawie rozwoju obszarów wiejskich na rzecz wsparcia sieci Natura 2000?

Tak, istnieje konkretny środek odnoszący się do płatności w ramach Natura 2000 i ramowej dyrektywy wodnej. Zgodnie z nowym rozporządzeniem dotyczącym EFRROW (1305/2013) płatności dla obszarów Natura 2000 przyznaje się rocznie na hektar w celu zrekompensowania beneficjentom poniesionych dodatkowych kosztów i dochodów utraconych w wyniku niedogodności na danych obszarach w związku z wdrażaniem dyrektyw siedliskowej i ptasiej. Wsparcia udziela się rolnikom oraz prywatnym posiadaczom lasów i stowarzyszeniom prywatnych posiadaczy lasów. W należycie uzasadnionych przypadkach wsparcie może także być udzielane innym zarządcom gruntów (art. 30).

Płatności dla obszarów Natura 2000 są dostępne w odniesieniu do działań związanych z niedogodnościami i ograniczeniami nałożonymi na wyznaczonych obszarach Natura 2000 i określonymi w planach zagospodarowania lub innych równoważnych instrumentach. Takie ograniczenia muszą mieć wiążący charakter, tj. muszą być przestrzegane przez wszystkich zarządców gruntów na danym obszarze, oraz są powiązane z przepisami dotyczącymi utrzymania lub odtwarzania siedlisk i gatunków oraz uniknięcia pogorszenia lub zakłócenia ich stanu.

Środek ten będzie dostępny również dla właścicieli lasu, dopóki będzie uwzględniany przez państwa członkowskie w ich programach rozwoju obszarów wiejskich.

47. Czy istnieją inne środki w ramach rozwoju obszarów wiejskich UE, które również mogłyby przyczynić się do finansowania sieci Natura 2000? Kto może odnieść korzyści z tego finansowania?

Tak, istnieją inne środki w ramach nowego rozporządzenia dotyczącego EFRROW, które również mogłyby przyczynić się do finansowania sieci Natura 2000. Do najważniejszych z nich należą:

Artykuł 21: Inwestycje w rozwój obszarów leśnych i poprawę żywotności lasów, w tym:

  • zalesianie i tworzenie terenu zalesionego (art. 22);
  • zakładanie systemów rolno-leśnych (art. 23);
  • zapobieganie zniszczeniom i odtwarzanie lasów zniszczonych wskutek pożarów lasów i klęsk żywiołowych, w tym inwazji szkodników, wystąpienia choroby, katastrof i zagrożeń związanych ze zmianą klimatu (art. 24);
  • inwestycje zwiększające odporność ekosystemów leśnych, ich wartość dla środowiska oraz ich potencjał w zakresie łagodzenia zmiany klimatu (art. 25);
  • inwestycje w technologie w dziedzinie leśnictwa oraz w przetwórstwo, transport i wprowadzanie do obrotu produktów leśnych (art. 26).

: Usługi leśno-środowiskowe i klimatyczne oraz ochrona lasów.

Artykuł 35: Współpraca.

Zgodnie z obowiązkiem nałożonym w nowym rozporządzeniu co najmniej 30% całkowitego wkładu z EFRROW na program rozwoju obszarów wiejskich jest zarezerwowane na kwestie związane z środowiskiem oraz na łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej poprzez wsparcie inwestycji związanych z ochroną środowiska i zmianą klimatu, inwestycji w lasy (art. 21 i 34), środków rolno-środowiskowo-klimatycznych, rolnictwa ekologicznego, obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi ograniczeniami oraz płatności na rzecz sieci Natura 2000.

48. Czy dodatkowe poniesione koszty lub utracone dochody powinny obciążać jedynie właścicieli/zarządców gruntów?

Chociaż korzyści płynące z wdrożenia poszczególnych środków ochrony dotyczą całego społeczeństwa, byłoby niesprawiedliwe, gdyby koszty związane w wdrażaniem takich środków – albo bezpośrednie koszty, albo utracony legalny dochód – były ponoszone przez właścicieli/zarządców gruntów.

Państwa członkowskie mogą mieć własne przepisy dotyczące postępowania w takich kwestiach i w wielu przypadkach wspierają właścicieli i zarządców gruntów, jeżeli chcą promować określony rodzaj zarządzania oznaczający dodatkowe koszty lub utratę dochodów. Dostępne są środki finansowe na pokrycie takich kosztów, np. z funduszy UE, w szczególności z EFRROW.

49. Czy koszt środków zarządzania siecią Natura 2000 zawsze powinien być rekompensowany finansowo?

Należy zbadać, czy określone środki ochrony mogą być rekompensowane finansowo, w szczególności środki pozbawiające właściciela przychodu oczekiwanego w kontekście zrównoważonej gospodarki leśnej lub wymagające dodatkowych inwestycji bez produktywnego zwrotu. Dotacje, postanowienia umowne, ulgi podatkowe, pomoc techniczna itp. stwarzają możliwości rekompensaty dla właścicieli z tytułu utraconych dochodów, usług świadczonych na rzecz całego społeczeństwa oraz, w stosownych przypadkach, amortyzacji kapitału.

Unikanie pogorszenia jest obowiązkiem prawnym wynikającym z dyrektywy siedliskowej, który zasadniczo nie wymaga rekompensaty. Decyzje dotyczące zapewnienia zachęt gospodarczych lub płatności wyrównawczych są jednak podejmowane na poziomie państwa członkowskiego, w zależności od kontekstu krajowego. Na przykład w przypadku gdy ograniczenia lub obowiązki są nakładane w odniesieniu do określonego tradycyjnego rodzaju gospodarki na obszarze, powodując utratę dochodów lub dodatkowe koszty, wskazana byłaby odpowiednia rekompensata na rzecz zainteresowanych właścicieli gruntów. Może to również mieć miejsce w przypadku, gdy zobowiązanie do zapobiegania pogarszaniu się stanu wykracza poza zakres codziennej obserwacji i zachodzi konieczność zastosowania znaczących środków proaktywnego zarządzania (np. eliminacja gatunków inwazyjnych, które rozprzestrzeniły się na danym obszarze).

50. Jakie środki są dostępne w ramach Instrumentu UE LIFE na potrzeby wspierania finansowania środków ochrony na obszarach Natura 2000?

W przeszłości w ramach LIFE finansowano znaczną liczbę projektów dotyczących ochrony przyrody i środki ochrony na obszarach Natura 2000 dalej będą finansowane w ramach tego instrumentu, w szczególności za pośrednictwem projektów LIFE przyroda i różnorodność biologiczna.

Każdego roku publikowane jest zaproszenie do składania wniosków, w ramach których przeznacza się około 100 mln EUR na projekty wspierające ogólną ochronę przyrody i różnorodności biologicznej. W ramach instrumentu LIFE współfinansowane jest 60% kosztów wybranych projektów LIFE przyroda i różnorodność biologiczna.

Możliwe jest również ukierunkowanie ochrony przyrody za pośrednictwem projektów obejmujących zasadniczo komunikację, w którym to przypadku wnioskodawcy powinni uwzględnić pakiet wniosku dotyczący projektów LIFE zarządzanie i informacja w zakresie środowiska.

Ponadto ochrona obszarów Natura 2000 może być również przedmiotem znacznie większego projektu dotyczącego sieci Natura 2000 stanowiącej całość na poziomie regionalnym lub krajowym. W celu uzyskania szczegółowych informacji wnioskodawcy (ogólnie administracje krajowe/regionalne) powinny odnieść się do pakietu wniosku dotyczącego zintegrowanych projektów LIFE.

51. Czy istnieją inne możliwości finansowania i zachęty finansowe w odniesieniu do sieci Natura 2000 na poziomie krajowym lub regionalnym?

Tak, istnieje również duży potencjał w odniesieniu do wkładu w ochronę przyrody za pośrednictwem krajowych i regionalnych programów, ponieważ główna odpowiedzialność za finansowanie obszarów Natura 2000 spoczywa na poszczególnych państwach członkowskich. W niektórych państwach członkowskich obowiązują dobrowolne umowy dotyczące gospodarowania obszarami Natura 2000 w sposób sprzyjający ochronie obszaru lub obowiązują umowy o zarządzaniu dotyczące ochrony gatunków i siedlisk finansowanych z funduszy krajowych.

W niektórych państwach właściciele gruntów mogą również czerpać korzyści z zachęt takich jak zwolnienia z podatku od majątku i z innych korzyści podatkowych (np. w Belgii).

Ponadto w niektórych państwach członkowskich właściciele gruntów są upoważnieni do pełnej rekompensaty z tytułu kosztów dodatkowych i utraconych dochodów na obszarach Natura 2000, na przykład w Szwecji, gdzie przeznaczenie siedlisk leśnych wiąże się z określonymi ograniczeniami dotyczącymi produkcji drewna.

Monitorowanie i sprawozdawczość

52. ¿Cómo es posible saber si el estado de conservación de la especie o del hábitat ha mejorado en toda su área de distribución natural dentro de la UE?

Zgodnie z art. 11 dyrektywy siedliskowej państwa członkowskie prowadzą nadzór nad stanem ochrony siedlisk przyrodniczych i gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty. Stan ochrony wszystkich gatunków i siedlisk mających znaczenie dla UE jest regularnie poddawany ocenie w ramach sprawozdań z postępów składanych co sześć lat przez państwo członkowskie do Komisji, zgodnie z art. 17 dyrektywy siedliskowej i art. 12 dyrektywy ptasiej. Celem jest określenie stanu ochrony każdego typu gatunku lub siedliska w ich całym naturalnym zasięgu w UE. Przyjęto cztery klasy stanu ochrony: właściwy (FV), niewłaściwy – nieodpowiedni (U1) oraz niewłaściwy – zły (U2), nieznany (XX).

W wielu państwach członkowskich (np. w Austrii, w Niemczech, we Francji, w Zjednoczonym Królestwie) opracowano program systematycznego monitorowania, aby monitorować stopień ochrony na różnych obszarach.

Ostatecznym celem jest oczywiście osiągnięcie przez wszystkie typy siedlisk i gatunków właściwego stanu ochrony określonego w dyrektywie siedliskowej. Osiągnięcie tego celu wymaga jednak czasu. Typy siedlisk i gatunków zostały wybrane, ponieważ były zagrożone lub rzadkie, co oznacza, że w większości przypadków ich stan ochrony już na wstępie był zły. W związku z tym upłynie pewien czas zanim wdrożony środek ochrony przyniesie oczekiwane wyniki w zakresie poprawy ogólnego stanu ochrony gatunków lub siedlisk w UE.

Podejmowane są wszelkie starania, aby osiągnąć ten cel i w 2015 r. opublikowano najnowsze oceny stanu ochrony.

53. Jakie są obowiązki w zakresie monitorowania na poszczególnych obszarach Natura 2000? Kto za to odpowiada? W jaki sposób można uzyskać najnowsze informacje na temat stanu ochrony poszczególnych typów gatunków lub siedlisk na danym obszarze?

Od poszczególnych państw członkowskich zależy decyzja o najlepszym sposobie monitorowania stanu typów siedlisk i gatunków mających znaczenie dla UE na poziomie każdego obszaru Natura 2000 znajdującego się w danym państwie. Obowiązek ten spoczywa na właściwych organach w każdym państwie. Najnowsze wyniki monitorowania na szczeblu krajowym lub regionalnym powinny być dostępne dla ogółu społeczeństwa np. na stronie internetowej organów.

Prywatni właściciele lub zarządcy gruntów nie są jednak zobowiązani do monitorowania stanu typów gatunków i siedlisk obecnych na ich gruntach. Oczywiście są oni do tego zachęcani, ponieważ monitorowanie dostarcza bardzo cennych informacji, np. jako środek zapewniający sygnały ostrzegawcze o możliwości pogorszenia się stanu.

Stopień ochrony poszczególnych typów gatunków lub siedlisk na obszarach Natura 2000 jest rejestrowany i aktualizowany w ramach standardowego formularza danych, który jest publicznie dostępny dla każdego obszaru Natura 2000. Właściwe organy i osoby zarządzające obszarem mogą również dostarczać szczegółowe informacje dotyczące tej kwestii.

54. Jakie są obowiązki dotyczące monitorowania środków ochrony na obszarach Natura 2000?

Zgodnie z art. 11 dyrektywy siedliskowej państwa członkowskie są zobowiązane do prowadzenia nadzoru nad stanem ochrony siedlisk przyrodniczych i gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty. Artykuł 17 ust. 1 nakłada na państwa członkowskie obowiązek dostarczenia informacji dotyczących środków ochrony podjętych na obszarach Natura 2000, a także dokonania oceny wpływu tych środków.

W ramach nowej formy sprawozdawczej określonej w art. 17 (przyjętej w odniesieniu do sprawozdań za okres 2007–2012) wymagane są informacje umożliwiające ocenę wkładu sieci Natura 2000 w stan ochrony siedlisk i gatunków oraz ocenę ogólnej skuteczności sieci.

Ta nowa forma sprawozdawcza obejmuje wymóg składania sprawozdań dotyczących wdrażania planów zagospodarowania lub innych instrumentów stosowanych przez państwa członkowskie w celu zarządzania ich siecią, obszarów objętych przedsięwzięciami/planami, w odniesieniu do których środki kompensacyjne były konieczne oraz głównych działań podjętych w celu zapewnienia spójności sieci Natura 2000, zgodnie z art. 10.

Uwzględniając obowiązek państw członkowskich dotyczący składania sprawozdań z wdrażania środków ochrony oraz dotyczących wpływu tych środków na stan ochrony, zaleca się stosowanie mechanizmu monitorowania w odniesieniu do środków ochrony na poziomie obszaru. Taki mechanizm powinien obejmować wymierne i łatwe do zweryfikowania kryteria i wskaźniki ułatwiające działania następcze i ocenę wyników.

Monitorowanie w ramach sieci Natura 2000 zwykle należy do obowiązków właściwych organów. Zalecana jest ścisła współpraca między właściwymi organami ds. ochrony przyrody a właścicielami i zarządcami gruntów.

Monitorowanie i ocena wyników mają kluczowe znaczenie pod względem dostosowania celów ochrony i środków ochrony do wszelkich znaczących naturalnych lub innych zmian, które mogą wpłynąć na ochronę siedlisk i gatunków obecnych na danym obszarze, będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty.

Ochrona gatunków i siedlisk mających znaczenie dla UE w ich zasięgu, poza obszarami Natura 2000

55. Czy grunty znajdujące się poza obrębem sieci Natura 2000 odgrywają rolę w ochronie gatunków i siedlisk mających znaczenie dla UE?

Tak, grunty znajdujące się poza obrębem sieci Natura 2000 mogą odgrywać istotną rolę w ochronie siedlisk i gatunków mających znaczenie dla UE, zwłaszcza tych podatnych na rozdrobnienie lub izolację. Takie grunty mogą w znacznym stopniu przyczynić się do poprawy ekologicznej spójności sieci i funkcjonalnej łączności między obszarami Natura 2000.

Obszary znajdujące się poza obrębem sieci Natura 2000 mogą również stanowić schronienie dla typów gatunków i siedlisk znajdujących się poza wyznaczonymi obszarami. Jest to szczególnie cenne w przypadku gatunków i siedlisk, które przemieszczają się na dużych terytoriach (np. niedźwiedzie i rysie) lub zajmują duże powierzchnie (np. lasy łęgowe), ponieważ jedynie część ich całkowitych zasobów jest objęta siecią Natura 2000 (czasami mniej niż 50%). Takie obszary znajdujące się poza obrębem sieci Natura 2000 są potrzebne do osiągnięcia właściwego stanu ochrony.

W art. 10 dyrektywy siedliskowej zachęca się państwa członkowskie do zagospodarowywania elementów krajobrazu, które mają duże znaczenie dla migracji, rozprzestrzeniania i wymiany genetycznej dzikich gatunków fauny i flory. Takie środki mogą również dotyczyć gruntów, które nie są wyznaczone jako obszary Natura 2000. Artykuł 10 ma praktyczne znaczenie dla właścicieli i zarządców gruntów tylko w przypadku gdy państwa członkowskie podjęły szczególne środki związane z daną kwestią. Niektóre państwa rozwiązują tę kwestię w ramach strategii krajowych lub regionalnych (np. Krajowa sieć przyrodnicza w Holandii, Ecoforests na Łotwie, Schémas Régionaux de Cohérence Ecologique we Francji, Strategia łączności ekologicznej w Hiszpanii). W ramach inicjatywy Komisji Europejskiej dotyczącej zielonej infrastruktury państwa członkowskie będą zachęcane do podjęcia takich środków.

Znaczenie obszarów leżących poza obrębem sieci Natura 2000 w odniesieniu do ptaków zostało odzwierciedlone w art. 3 lit. b) i art. 4 dyrektywy ptasiej nakładających na państwa członkowskie obowiązek dążenia do utrzymania siedlisk znajdujących się w strefach chronionych i poza nimi oraz gospodarowania nimi zgodnie z potrzebami ekologicznymi i unikania zanieczyszczenia lub pogorszenia się stanu siedlisk.

56. Czy gatunki zagrożone również są chronione poza obszarami Natura 2000?

W ramach dwóch dyrektyw UE dotyczących ochrony przyrody również wymaga się ochrony określonych gatunków w UE zarówno na obszarach Natura 2000, jak i poza nimi, aby zapewnić im ochronę w ich naturalnym zasięgu w UE. Dotyczy to wszystkich dzikich gatunków ptaków naturalnie występujących w UE oraz innych gatunków wymienionych w załącznikach IV i V do dyrektywy siedliskowej.

Ponadto państwa członkowskie są również zobowiązane do ochrony, zachowania lub przywrócenia wystarczającej różnorodności i obszaru siedlisk wszystkich gatunków dzikiego ptactwa na terytorium europejskim (art. 3 dyrektywy ptasiej). Wymóg ten może pociągnąć za sobą działania w zakresie ochrony siedlisk poza obrębem sieci Natura 2000.

Jeżeli chodzi o przepisy dotyczące ochrony gatunkowej w całym jej zasięgu, w ramach obu dyrektyw zobowiązuje się państwa członkowskie do zakazania:

  • celowego zabijania lub chwytania chronionych gatunków przy użyciu jakichkolwiek metod;
  • celowego niszczenia lub wybierania jaj / zabierania gniazd lub zrywania, zbierania, ścinania, wyrywania lub niszczenia roślin będących pod ochroną;
  • pogarszania stanu lub niszczenia terenów rozrodu lub odpoczynku;
  • celowego niepokojenia, w szczególności podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji;
  • przetrzymywania, sprzedaży i transportu okazów pozyskanych ze stanu dzikiego.

Te zakazy przeniesione do przepisów krajowych muszą być przestrzegane przez wszystkich właścicieli, użytkowników i zarządców gruntów.

Dalsze wytyczne dotyczące przepisów w zakresie ochrony gatunkowej w ramach dyrektywy siedliskowej są dostępne.

57. Czy dozwolone są odstępstwa od przepisów w zakresie ochrony gatunkowej i jeśli tak, to w jakich okolicznościach?

Odstępstwa od przepisów dotyczących ochrony gatunkowej w całym ich zakresie (zob. pytanie 46) dopuszczono w niektórych przypadkach (np. w celu zapobiegania poważnym szkodom w odniesieniu do zbóż, inwentarza żywego, lasów, rybołówstwa i wód), pod warunkiem że nie istnieje inne zadowalające rozwiązanie, a konsekwencje tego odstępstwa nie są niezgodne z ogólnymi celami dyrektyw.

Warunki stosowania odstępstw określono w art. 9 dyrektywy ptasiej i w art. 16 dyrektywy siedliskowej.

Dalsze wytyczne dotyczące przepisów w zakresie ochrony gatunkowej w ramach dyrektywy siedliskowej są dostępne.

Komunikacja, współpraca i aktywne zaangażowanie zainteresowanych stron

58. Jaką rolę mogą odgrywać właściciele i zarządcy gruntów we wdrażaniu programu Natura 2000?

Wdrażanie programu Natura 2000 jest obowiązkiem państw członkowskich, ale wiąże się z bardzo ważnymi konsekwencjami dla właścicieli i zarządców gruntów, których zaangażowanie ma kluczowe znaczenie. Udział właścicieli i zarządców gruntów od wczesnego etapu jest faktycznie konieczny i ważny. Właściciele gruntów znają swoją posiadłość, mają swoje własne cele z zakresu gospodarowania oraz odgrywają szczególną rolę w ustanawianiu i wdrażaniu środków gospodarowania na swoich gruntach. Są zatem kluczowymi partnerami w opracowywaniu i pomyślnym wdrażaniu programu Natura 2000.

Zdecydowanie zaleca się przygotowywanie i opracowywanie planów zagospodarowania spełniających cele ochrony dotyczące poszczególnych obszarów i obejmujące środki ochrony na obszarach Natura 2000. Ważne jest, żeby zaangażować wszystkie odpowiednie zainteresowane strony, aby przeanalizować, o ile jest to możliwe, warianty spełniające różne oczekiwania w celu rozwiązania i uniknięcia ewentualnych konfliktów i znalezienia rozwiązań, aby zrekompensować straty gospodarcze (dodatkowe koszty i utracone dochody), które mogłyby być spowodowane poszczególnymi środkami ochrony wychodzącymi poza zakres zwykłych praktyk w ramach zrównoważonego gospodarowania gruntami.

59. Dlaczego ważne jest, aby włączać różne grupy zainteresowanych stron w ustanawianie celów ochrony przyrody i planów zagospodarowania obszarów Natura 2000?

Biorąc pod uwagę fakt, że sieć Natura 2000 ma przyczyniać się do zapewnienia różnorodności biologicznej z jednoczesnym uwzględnieniem społeczno-gospodarczych i kulturowych wymogów, zdecydowanie zaleca się, aby wszystkie właściwe zainteresowane strony zostały wcześniej określone i włączone w przygotowywanie i opracowywanie środków z zakresu ochrony siedlisk i gatunków na obszarach Natura 2000.

Różne zainteresowane strony mogą być mniej lub bardziej bezpośrednio zainteresowane gospodarowaniem obszarami Natura 2000. Właściwe organy, właściciele i zarządcy gruntów są najważniejsi w procesie decyzyjnym, ale należy również uwzględnić opinie innych zainteresowanych stron, w szczególności społeczności lokalnych i innych użytkowników gruntów, organizacji pozarządowych, myśliwych, wędkarzy itd., którzy mogliby wnieść wkład w proces dzięki swojej wiedzy i doświadczeniu.

Udział społeczeństwa w planowaniu i opracowywaniu celów ochrony i środków ochrony specyficznych dla danego obszaru Natura 2000 pozwala uwzględnić opinie ludzi żyjących i pracujących na danym obszarze lub korzystających z niego. Stanowi to doskonałą okazję do stworzenia atmosfery społecznej korzystniejszej dla ochrony środowiska. Szansa na sukces znacznie wzrośnie, jeżeli różne zainteresowane strony zostaną poinformowane o zarządzaniu danym obszarem i zostaną przeprowadzone z nimi konsultacje w tym zakresie oraz – jeśli to możliwe – gdy zostaną zaangażowane w zarządzanie danym obszarem. Może być to również szansa na opracowanie multidyscyplinarnego i profesjonalnego podejścia, a także na nawiązanie współpracy i stworzenie synergii między różnymi podmiotami.

Angażowanie wszystkich istotnych podmiotów jest szansą na uniknięcie lub rozwiązanie ewentualnych konfliktów oraz na skorzystanie z wiedzy i doświadczenia innych. Biorąc pod uwagę fakt, że na stan ochrony chronionych typów siedlisk i gatunków często wpływa działalność wielu zainteresowanych stron (rolników, leśników, myśliwych, sektora turystyki itd.), komunikacja z nimi i między ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia zintegrowanego gospodarowania oraz osiągnięcia celów ochrony i innych w zrównoważony sposób.

60. Jakie etapy powinien obejmować proces partycypacyjny?

Istnieje kilka metod przeprowadzenia procesu partycypacyjnego. Proces partycypacyjny w ramach gospodarowania obszarami leśnymi Natura 2000 może obejmować następujące główne etapy:

  • określenie wszystkich właściwych zainteresowanych stron;
  • ustanowienie odpowiednio grupy roboczej lub komitetu sterującego, skupiających wiele zainteresowanych stron;
  • mapowanie wartości, praw, zasobów, gruntów i terytoriów oraz ocena skutków;
  • partycypacyjna ocena skutków – określenie pozytywnych i negatywnych skutków;
  • szczegółowe i publiczne informacje dotyczące celów ochrony oraz dyskusja na temat planowanych środków. Ukierunkowane informacje dla wszystkich bezpośrednio zainteresowanych stron;
  • omówienie i określenie najlepszych sposobów i mechanizmów wdrażania niezbędnych środków z uwzględnieniem zasobów finansowych, rekompensaty i podziału korzyści;
  • uproszczenie w przypadku sprzecznych roszczeń, przy zastosowaniu odpowiednich procedur dotyczących rozwiązywania konfliktów;
  • stworzenie partycypacyjnego modelu monitorowania angażującego wszystkie zainteresowane strony od samego początku: co należy monitorować, w jaki sposób, kiedy, gdzie i kto powinien to robić.
  • wdrożenie usług doradztwa.

61. Jakiego rodzaju informacje należy podawać do wiadomości publicznej?

Otwarty publiczny dostęp do informacji jest niezmiernie ważny, w szczególności, jeżeli chodzi o informacje dotyczące celów, środków, obowiązków, zaleceń, porozumień w dziedzinie ochrony zarówno na poziomie obszaru, jak i na poziomie krajowym/regionalnym. W efekcie niezbędnych konsultacji właściciele i zarządcy gruntów powinni być dobrze poinformowani o względach, jakimi kierowano się, ustalając cele ochrony i środki ochronne dla poszczególnych obszarów sieci Natura 2000, i o ich znaczeniu. W związku z tym zaleca się, aby udostępnić szczegółowy opis celów ochrony i środków ochrony, a także odpowiednie informacje dotyczące występowania kluczowych cech naturalnych i odpowiednich środków ochronnych. W przeciwieństwie do niektórych innych planów, które mogą zawierać prywatne i poufne informacje, plan zagospodarowania obszaru Natura 2000 jest zazwyczaj dokumentem dostępnym publicznie (zob. również pytanie 23).

Przekazywanie istotnych i zrozumiałych informacji jest niezmiernie ważne dla lepszego wzajemnego zrozumienia oraz wspierania dialogu między zainteresowanymi stronami. Jest również warunkiem wstępnym owocnych dyskusji dotyczących celów ochrony i środków ochrony. Dobry plan komunikacji wymaga opracowania odpowiednich strategii komunikacyjnych i informacyjnych dotyczących ogólnych celów programu Natura 2000, celów ochrony i środków ochronnych dla danego obszaru itp. Może to obejmować, o ile jest to możliwe, ustanowienie grupy roboczej lub komitetu, skupiających wiele zainteresowanych stron, oraz opracowanie przejrzystego procesu dotyczącego spotkań i konsultacji (obrady okrągłego stołu, biuletyny itd.). Ważne jest, aby zainteresowane strony były odpowiednio informowane nie tylko o ograniczeniach, ale i o możliwościach oferowanych w ramach programu Natura 2000.

62. Właściciele gruntów często mają problem ze zrozumieniem programu Natura 2000. W jaki sposób można poprawić tę sytuację?

Chociaż w dyrektywie siedliskowej nie ustanowiono wyraźnego obowiązku przekazywania informacji, Komisja podkreśla znaczenie i konieczność przekazywania informacji i wyjaśnień na temat celów programu Natura 2000 szerszemu gronu odbiorców, a w szczególności zainteresowanym stronom bezpośrednio związanym z danym obszarem, w odniesieniu do zarządzania tymi obszarami. Komisja opracowała użyteczne wytyczne dotyczące ogólnych przepisów dyrektywy ptasiej i siedliskowej, a także wytyczne skierowane w szczególności do poszczególnych sektorów gospodarki (zob. art. 6 – Wytyczne dla poszczególnych sektorów).

Dostępny jest szereg narzędzi służących podnoszeniu poziomu świadomości, udzielaniu porad i budowaniu lokalnych zdolności dotyczących gospodarowania obszarami Natura 2000 oraz opracowywaniu procesów partycypacyjnych (zob. również pytanie 34).

Natura 2000 w szerszym kontekście zrównoważonego rozwoju

63. W jaki sposób bierze się pod uwagę wymogi w zakresie ochrony obszarów Natura 2000 w przypadku większych planów przestrzennych oraz planów i strategii rozwoju?

Przygotowując i wdrażając plany przestrzenne obejmujące większe obszary oraz plany i strategie rozwoju należy uwzględniać wymogi w zakresie ochrony obszarów Natura 2000. Ma to zazwyczaj miejsce podczas opracowywania takich planów, w ramach konsultacji z właściwymi organami, które mogą zapewnić użyteczne informacje, które umożliwiają przewidywanie wszelkiego potencjalnego wpływu na te wymogi w zakresie ochrony i zapobieganie temu wpływowi. Można to osiągnąć przykładowo dzięki odpowiedniemu umiejscowieniu planowanych działań, np. unikając najbardziej wrażliwych obszarów itd.

Każdy plan, którego skutki dla obszaru Natura 2000 mogłyby być znaczące, musi zostać poddany odpowiedniej ocenie jego potencjalnych skutków dla integralności obszaru w świetle celów ochrony tego obszaru.

Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko zapewnia narzędzie służące ocenianiu wszelkiego potencjalnego wpływu na wymogi w zakresie ochrony obszarów Natura 2000, zapobieganiu takiemu wpływowi i łagodzeniu go, jeżeli łączy rozważania dotyczące potencjalnych skutków dla obszarów i przepisy art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej dotyczące odpowiedniej oceny. (Zob. również pytania 39 i 43).

64. W jaki sposób dyrektywy siedliskowa i ptasia wiążą się z innymi przepisami UE dotyczącymi środowiska (ramową dyrektywą wodną, OOŚ, strategiczną oceną oddziaływania na środowisko, dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej)?

Dyrektywy ptasia i siedliskowa wiążą się z innymi przepisami UE dotyczącymi środowiska, których celem również jest osiągnięcie dobrego stanu ekologicznego w ekosystemach wody słodkiej i morskim – ramową dyrektywą wodną i dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej.

Zarówno dyrektywy dotyczące ochrony przyrody, jak i ramowa dyrektywa wodna mają na celu jednoczesne zapewnienie zdrowych ekosystemów wodnych i równowagi między ochroną przyrody/wód a zrównoważonym wykorzystywaniem zasobów naturalnych. Istnieje wiele synergii, ponieważ wdrożenie środków na podstawie ramowej dyrektywy wodnej, ogólnie rzecz biorąc, pozytywnie wpłynie na cele dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. W całej Unii Europejskiej stworzono szereg dokumentów mających pomóc we wdrażaniu dyrektyw ptasiej i siedliskowej oraz ramowej dyrektywy wodnej, a także zharmonizować to wdrażanie. Dostępne jest zestawienie kluczowych pytań o związki pomiędzy wodami UE a przepisami UE w dziedzinie ochrony przyrody.

Dyrektywy dotyczące ochrony przyrody wyraźnie wiążą się również z dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej z tej racji, że wszystkie dotyczą aspektów ochrony różnorodności biologicznej w środowisku morskim, w tym wymogu osiągnięcia dobrego stanu elementów różnorodności biologicznej objętych każdą z tych dyrektyw. Chociaż pojęcia „dobry stan środowiska” (z dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej) i „właściwy stan ochrony” (z dyrektywy siedliskowej) lub „stan populacji” (dyrektywa ptasia) niekoniecznie są odpowiednikami, mogą się nawzajem się uzupełniać. Środki wdrożone na podstawie dyrektyw dotyczących ochrony przyrody mogą stanowić istotny wkład w osiąganie mających szerszy zakres celów dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej i vice versa. Dostępne są często zadawane pytania o związki pomiędzy ramową dyrektywą w sprawie strategii morskiej a dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody.

Jeżeli chodzi o ocenę wpływu planów i przedsięwzięć na sieć Natura 2000, istnieją podobieństwa i synergie pomiędzy odpowiednią oceną dokonaną na podstawie art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej a ocenami przeprowadzonymi na mocy dyrektyw w sprawie OOŚ lub w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. Oceny te są bardzo często przeprowadzane razem jako część zintegrowanej procedury.

W przypadku odpowiedniej oceny wyraźny nacisk musi zostać położony na gatunki chronione i typy siedliska mające znaczenie dla UE i występujące w obrębie sieci Natura 2000. Jeżeli przedsięwzięcia lub plany podlegają dyrektywom w sprawie OOŚ lub w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, ocena na podstawie art. 6 może stanowić część tych ocen, jednak powinna być wyraźnie wyróżniona i wskazana w deklaracji środowiskowej lub przedłożona oddzielnie (zob. również pytanie 43).

Dodatkowe informacje:

Studia przypadków dotyczące synergii między ramową dyrektywą wodną, dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej i dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody oraz „Przewodnik dla początkujących”.

65. W jaki sposób dyrektywy siedliskowa i ptasia wiążą się z innymi strategiami UE (regionalnymi, WPR, WPRyb, transportową, energetyczną...)?

Dyrektywy dotyczące ochrony przyrody wiążą się z innymi strategiami UE na różne sposoby. Strategie te uwzględniają przepisy dotyczące ochrony przyrody stosowane w Unii Europejskiej i wspierają ich wdrażanie.

W szczególności główne fundusze UE, które służą wsparciu kluczowych strategii UE (strategię rozwoju regionalnego, spójności, społeczną, w zakresie rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich, morską i rybołówstwa), łączą w sobie istotne cele i środki wspierające wdrażanie i opracowywanie dyrektyw ptasiej i siedliskowej oraz sieci Natura 2000.

W obecnych ramach finansowych europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne wspierają szereg celów tematycznych, które obejmują ochronę środowiska naturalnego i wspieranie efektywnego gospodarowania zasobami. Te cele tematyczne przekłada się na priorytety właściwe poszczególnym europejskim funduszom strukturalnym i inwestycyjnym.

Wśród priorytetów inwestycyjnych Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) oraz Funduszu Spójności znajdują się: ochrona i przywrócenie różnorodności biologicznej, ochrona i rekultywacja gleby oraz wspieranie usług ekosystemowych, także poprzez program Natura 2000 i zieloną infrastrukturę.

Europejski Fundusz Morski i Rybacki wspiera ochronę i przywracanie różnorodności wodnej i ekosystemów wodnych oraz obejmuje szereg środków, które mają przyczyniać się do ochrony gatunków i siedlisk chronionych przez dyrektywy dotyczące ochrony przyrody oraz do zarządzania obszarami Natura 2000, odtwarzania tych terenów i ich monitorowania.

Wśród priorytetów Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) znajdują się: odtwarzanie, ochrona i wzbogacanie ekosystemów powiązanych z rolnictwem i leśnictwem, ze szczególnym uwzględnieniem odtwarzania, ochrony i wzbogacania różnorodności biologicznej, w tym na obszarach Natura 2000.

We wspólnej polityce rolnej (WPR) zawarto szereg przepisów, których celem jest ochrona i wzbogacanie różnorodności biologicznej i naturalnych ekosystemów i które określa się jako zazielenianie, a ich istotne środki obejmują utrzymywanie trwałych użytków zielonych oraz elementów korzystnych ekologicznie na „obszarach proekologicznych”.

Wspólna Polityka Rybołówstwa (WPRyb) również obejmuje szereg środków mających na celu ochronę ekosystemów morskich, w tym konkretne przepisy o ustanowieniu środków zarządzania rybołówstwem na obszarach Natura 2000 i innych chronionych obszarach morskich.

Jeżeli chodzi o politykę transportową i energetyczną, przepisy dotyczące ochrony przyrody bierze się pod uwagę na etapie planowania, a w szczególności w ocenach oddziaływania na środowisko planów i programów. Komisja opublikowała również szczególne wytyczne w sprawie transportu śródlądowego i sieci Natura 2000 oraz w sprawie rozwoju energetyki wiatrowej i sieci Natura 2000.

Dostępne są również wytyczne dotyczące rolnictwa, leśnictwa i akwakultury w sieci Natura 2000 oraz infrastruktury transportu energii i sieci Natura 2000 (zob. art. 6 – Wytyczne dla poszczególnych sektorów – na stronie: /environment/nature/natura2000/management/guidance_en.htm).

66. Jakiego rodzaju usługi ekosystemowe zapewnia się na obszarach Natura 2000 społeczeństwu?

Sieć Natura 2000 zapewnia się korzyści dla społeczeństwa i gospodarki dzięki dostarczaniu różnych usług ekosystemowych. Usługi te obejmują dostawy konkretnych zasobów, takich jak woda i wyprodukowane w sposób zrównoważony plony oraz drewno (usługi w zakresie zaopatrywania), a także procesy, które regulują jakość wody i powietrza, zapobiegają naturalnym zagrożeniom, takim jak powódź i erozja gleby, oraz łagodzą skutki zmiany klimatu poprzez przechowywanie i pochłanianie dwutlenku węgla (usługi regulacyjne). Obszary Natura 2000 zapewniają również usługi w zakresie kultury, na przykład wspierając rekreację i turystykę oraz utrzymując tożsamość kulturową i poczucie przynależności. Szacuje się, że co roku obszary Natura 2000 odwiedza 1,2–2,2 mld osób, a wpływy z działalności rekreacyjnej wahają się w granicach 5–9 mld EUR rocznie.

W ostatnich badaniach promowanych przez Komisję Europejską oceniono i oszacowano ogólne korzyści gospodarcze zapewniane w ramach sieci Natura 2000. Wartość korzyści z (lądowej) sieci Natura 2000 – wyliczona na podstawie powiększonej skali istniejących badań poszczególnych obszarów i wartości usług świadczonych w różnych siedliskach – sugeruje, że mogą one obecnie wynosić 200–300 mld euro rocznie (tj. 2–3% PKB UE). Wartość tę należy traktować jako pierwsze oszacowanie ilustrujące skalę rocznych korzyści, a nie jako solidny, dokładny wynik.

W Europie około 4,4 mln miejsc pracy i 405 mld EUR w rocznym obrocie bezpośrednio zależy od utrzymywania zdrowych ekosystemów, których znaczna część objęta jest siecią Natura 2000. Chociaż dane te stanowią jedynie pierwsze szacunki, wstępne wyniki wskazują, że korzyści gospodarcze uzyskiwane z sieci Natura 2000 wypadają bardzo dobrze w porównaniu z kosztami związanymi z zarządzaniem tymi istotnymi zasobami i ich ochroną. Szacuje się, że te ostatnie koszty wynoszą około 5,8 mld EUR rocznie, co stanowi jedynie część ich potencjalnej wartości dla społeczeństwa.

Dzięki ochronie obszarów Natura 2000 i wymaganiu działań w zakresie ochrony, sieć przyczynia się do lepszego funkcjonowania ekosystemów, co z kolei przynosi korzyści dla społeczeństwa i gospodarki.

Dodatkowe informacje:

Koszty i korzyści programu Natura 2000
Społeczno-gospodarcze korzyści programu Natura 2000 obejmującego obszary morskie

Right navigation