W gospodarce rynkowej ceny towarów i usług mogą się zawsze zmienić. Niektóre ceny rosną, inne spadają. Wyciągając średnią na podstawie tych zmian, możemy obliczyć ogólną stopę inflacji. Mówimy o inflacji, gdy dochodzi do wzrostu cen towarów i usług w czasie.

Jeden z najbardziej spektakularnych przykładów inflacji miał miejsce w Niemczech w latach 20. XX wieku: w styczniu 1921 r., gazeta codzienna kosztowała 0,30 marki. Niecałe dwa lata później, za ten sam dziennik trzeba było zapłacić aż 70 mln marek. Wszystkie pozostałe ceny rosły w podobnym tempie. Tak nadzwyczajnie wysoką stopę inflacji nazywamy hiperinflacją – na szczęście zdarza się ona bardzo rzadko.

Sposób, w jaki obliczamy inflację zależy od tego, co dokładnie chcemy zmierzyć. Na przykład, by określić wpływ inflacji na emerytów, można obserwować zmiany cen poszczególnych leków, koszty ogrzewania czy cenę abonamentu telewizyjnego. Z kolei jeśli zechcemy zbadać skutki inflacji odczuwalne przez nastolatków, możemy uwzględnić zmiany cen koszulek, odtwarzaczy MP3 czy biletów na koncerty.

W tym przypadku koncentrujemy się na inflacji konsumenckiej, która mierzy wahania cen z perspektywy budżetów gospodarstw domowych. Istnieją jednakże inne rodzaje inflacji, takie jak inflacja producencka, która odzwierciedla wydatki producentów na nakłady produkcyjne (materiały i energię) oraz ceny, jakich oczekują oni za swoją produkcję (wytworzone towary).

Wykres: Średnia stopa inflacji dla strefy euro składa się z wielu rosnących i spadających cen poszczególnych towarów i usług

Ceny podlegają prawom podaży i popytu. Jeśli państwa produkujące ropę naftową zmniejszają produkcję, jak miało to miejsce w latach 70. XX wieku w czasie kryzysu naftowego, cena paliw na stacjach benzynowych wzrasta, a co za tym idzie rosną koszty utrzymania samochodu. Jest to przykład inflacji spowodowanej podażą. A jednak jeśli produkcja ropy pozostaje na niezmienionym poziomie, natomiast wzrasta liczba samochodów na drogach, wówczas ceny paliw na stacji benzynowej mogą nadal rosnąć, ponieważ przybywa kierowców, którzy muszą „podzielić się” tą samą ilością paliwa. Stacje benzynowe sprzedają zatem ten towar po wyższych cenach. Jest to przykład inflacji spowodowanej popytem.

Ogólnie rzecz biorąc, jeśli podaż danego towaru konsumpcyjnego spada, wówczas producent może zażądać wyższej ceny. To samo dotyczy sytuacji, gdy popyt na dany produkt konsumpcyjny rośnie, podczas gdy podaż pozostaje niezmienna. Oczywiście prawidłowość ta sprawdza się także w odwrotnej sytuacji, gdy mamy wzrastającą podaż przy stałym popycie lub spadający popyt przy stałej podaży. Oba te przypadki mogą doprowadzić do spadku cen. Zwykle, gdy wzrasta popyt, wzrastają i ceny. Z kolei, gdy czasy są trudne i wydaje się mniej pieniędzy, ceny mają tendencję zniżkową. Zmiany w podaży i popycie nazywamy „stymulatorami” inflacji.

Ilość pieniądza w obiegu jest również stymulatorem inflacji. W rzeczywistości bowiem Europejski Bank Centralny (EBC) zarządza inflacją w strefie euro poprzez oddziaływanie na koszty pożyczek a jednocześnie na ilość pieniądza w gospodarce. Gdy EBC zmniejsza swoje podstawowe stopy procentowe, zaciąganie pożyczek staje się tańsze, a ilość pieniądza w obiegu (podaż pieniądza) wzrasta. Ten związek między podażą pieniądza a inflacją jest ważny ze względu na wysiłki podejmowane w ramach zarządzania stopą inflacji (Zarządzanie inflacją).

Inflacja oznacza, że ceny rosną w określonym tempie. Jeśli obywatel osiąga pewien stały roczny dochód, wówczas – w miarę upływu czasu – za te same środki może nabyć mniej towarów i usług. W związku z tym, za taką samą kwotę kupuje mniej, co oznacza, że wartość pieniądza spada. Ekonomiści nazywają niższą wartość pieniądza spadkiem siły nabywczej. (Skutki inflacji)