Europese Commissie > EJN > Organisatie van de rechtspraak > Nederland

Laatste aanpassing: 19-03-2007
Printversie Voeg toe aan favorieten

Organisatie van de rechtspraak - Nederland

Geschillen tussen burgers onderling worden geregeld door het privaatrecht. Over geschillen tussen burgers kan beslist worden door de rechtsprekende macht of via een alternatieve manier van geschillenbeslechting. Hieronder wordt de organisatie van de rechtsprekende macht beschreven, voor zover het privaatrecht van toepassing is. 

Schematisch overzicht van de organisatie van de rechtspraak inzake privaatrecht

Rechterlijke instantie niveau 3 (Cassatie)

Hoge Raad

Rechterlijke instantie niveau 2 (hoger beroep)

Gerechtshof

Rechterlijke instantie niveau 1 (eerste aanleg)

Rechtbank

sector Kanton

sector Civiel

Rechtbanken

In Nederland zijn 19 rechtbanken. Ze bestrijken elk een deel van het land, dit rechtsgebied heet arrondissement. Iedere rechtbank heeft een hoofdvestiging en een aantal nevenzittingsplaatsen. In ongeveer zestig gemeenten bevinden zich gerechtsgebouwen, vaak gebouwen waar de kantonrechter zitting houdt.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Bij de rechtbank (officieel: arrondissementsrechtbank) vinden rechtszaken plaats op het gebied van het civiel recht, het strafrecht en het bestuursrecht. De grootte van de rechtbanken verschilt nogal. Bij de kleinere rechtbanken werken zo'n 150 mensen, bij de grote meer dan 900. De voorzitter van het bestuur van een rechtbank is de president van de rechtbank.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Sectoren

Iedere rechtbank bestaat uit vier sectoren, de sectoren kanton, civiel, strafrecht en bestuursrecht. 

In de sector kanton worden onder meer behandeld:

  • geldvorderingen tot € 5000,-.
  • huurzaken betreffende woon- en bedrijfsruimte,
  • arbeidszaken zoals loonvorderingen en ontbinding van de arbeidsovereenkomst
  • pachtzaken
  • bewindvoering en mentorschap over volwassenen
  • voorziening in gezag over natuurlijke kinderen.

De rechters in deze sector heten kantonrechter. Deze is een alleensprekende rechter. Dat wil zeggen dat hij zijn zittingen en het vaststellen van de uitspraken alleen doet. De kantonrechter moet een zaak dus geheel zelfstandig afwerken. Om die reden zijn kantonrechters altijd rechters die reeds een ruime ervaring hebben opgedaan in het civiele recht, bijvoorbeeld elders in de rechterlijke macht of als advocaat. 

In de sector civiel worden alle andere privaatrechtelijke geschillen behandeld. De belangrijkste waarmee u te maken kunt krijgen zijn: 

  • geschillen met een financieel belang dat boven € 5000,- ligt
  • faillissementen
  • geschillen over nalatenschappen
  • onteigeningen
  • familierechtelijke geschillen als:
    • echtscheiding,
    • alimentatie,
    • gezag over minderjarigen en omgangsregeling
    • wijziging huwelijkse voorwaarden
    • adoptie

De sectoren strafrecht en bestuursrecht blijven in dit overzicht verder buiten beschouwing.

Kamers

Een sector is weer in kleinere eenheden zijn opgedeeld. Deze eenheden worden 'kamers' genoemd. Deze hebben een min of meer vaste samenstellingen van drie rechters die onder voorzitterschap van een vice-president met elkaar een geschil beoordelen. Kamers houden zich voornamelijk bezig met één of meerdere onderwerpen. Een civiele sector van een rechtbank heeft bijvoorbeeld een kamer die zich alleen bezig houdt met conflicten die gaan over familierecht (de familiekamer) en een kamer die zich bezig houdt met geldvorderingen, bouwrecht, verzekeringsrecht of onteigeningsrecht. 

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Dan is er nog een onderdeel van de sector civiel dat vorderingen met een spoedeisend belang behandelt, de voorzieningenrechter. Deze rechter doet binnen twee weken uitspraak. De kwesties kunnen zowel zakelijke geschillen als familiezaken betreffen. Een verzoek om een uitspraak in kort geding wordt soms vooruitlopend op een verdere procedure gedaan.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Enkelvoudige of meervoudige rechtspraak

Een procedure bij de rechtbank wordt door één rechter of door een kamer bestaande uit drie rechters behandeld. In de sector kanton heeft de procespartij bij de zitting en de uitspraak altijd te maken met één rechter. Dit wordt aangeduid 'enkelvoudige' rechtspraak. De rechtspraak bij de sector civiel vindt enkelvoudig plaats als het een relatief eenvoudige zaak is. Een moeilijke zaak wordt 'meervoudig' behandeld, dus door een kamer bestaande uit drie rechters.

Gerechtshoven

Wie tegen een uitspraak van de rechtbank in beroep gaat, komt terecht bij het gerechtshof. Nederland telt vijf gerechtshoven, in Amsterdam, Den Haag, Arnhem, Leeuwarden en Den Bosch. Hun rechtsgebied wordt aangeduid met ressort. Een gerechtshof behandelt het hoger beroep in civiele zaken van de rechtbank. 

De rechters verrichten, net zoals bij de rechtbanken, hun werkzaamheden in verschillende sectoren. Er is in elk hof bijvoorbeeld een sector civiel recht, strafrecht en belastingrecht. De sector van een hof kan ook weer verdeeld zijn in 'kamers', bestaande uit drie leden die met elkaar een geschil beoordelen.

Hoge Raad

Het hoogste rechtscollege in Nederland is de Hoge Raad der Nederlanden, kortweg aan te duiden als de Hoge Raad. De Hoge Raad houdt zich bezig met cassatierechtspraak. De Hoge Raad stelt niet meer zelf de feiten van het geschil vast, maar bekijkt, gegeven de door de lagere rechter vastgestelde feiten, of het recht goed is toegepast door de andere rechters. De organisatie van de Hoge Raad bevat geen sectoren, maar kamers. Zo is er een kamer die de civiele zaken behandelt. Bij de Hoge Raad worden zaken beslist door drie rechters. In speciale gevallen, dit ter beoordeling van de Hoge Raad, wordt een zaak door vijf leden behandeld. 

In beroep 

Een partij heeft in beginsel recht op behandeling door drie rechtsprekende instanties. Behandeling in eerste instantie door de rechtbank, sector kanton of sector civiel, afhankelijk van het soort geschil dat aan de rechter wordt voorgelegd. Hoger beroep kan worden ingesteld bij het gerechtshof en daarna beroep in cassatie bij de Hoge Raad.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Overigens kan niet altijd in hoger beroep worden gegaan. Bijvoorbeeld: wanneer het geschil om een geldbedrag gaat van minder dan €1750,-. Wel is altijd beroep in cassatie bij de Hoge Raad mogelijk als een partij van oordeel is dat het vonnis niet de gronden bevat waarop het vonnis berust.

In cassatie gaan

In geval een partij na een uitspraak van een gerechtshof zich wil wenden tot de Hoge Raad wordt er niet gesproken over in 'hoger beroep' gaan, maar gaat een partij 'in cassatie' bij de Hoge Raad. De Hoge Raad is de hoogste rechterlijke instantie in Nederland. Hieruit volgt dat na een uitspraak van de Hoge Raad er geen mogelijkheid is om opnieuw een rechterlijke instantie voor datzelfde probleem te benaderen. De Hoge Raad kan wel, als hij meent dat de legere rechter een onjuiste beslissing heeft genomen, een zaak terugverwijzen naar een gerechtshof om de zaak opnieuw inhoudelijk te behandelen. Tegen de nieuwe beslissing van het gerechtshof staat weer beroep bij de Hoge Raad open.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Feitenrechtspraak

De rechtbank en het gerechtsof zijn 'feitenrechters', dit wil zeggen dat deze rechterlijke instanties de aan hen voorgelegde zaak in volle omvang onderzoeken. Dit onderzoek betekent in ieder geval dat de rechters zullen vaststellen wat de feiten van het geschil zijn. Indien een partij bijvoorbeeld naar voren brengt dat er een auto is gekocht waarvan de remmen en de stuurinrichting niet deugden, dan kan de rechter bewerkstellingen dat er getuigen verschijnen die meer over de toestand van de auto kunnen vertellen. Deze gerechten houden zich op die manier bezig met het verzamelen van de feiten, zij proberen zo veel mogelijk vast te stellen wat er nu precies aan de hand was. Op basis van deze feiten wordt vonnis gewezen.

Schending van het recht

De Hoge Raad is géén feitenrechter. De Hoge Raad heeft als taak te onderzoeken of de lagere rechters, de feitenrechters, hun werk goed hebben gedaan. Met andere woorden de Raad ziet er op toe of de lagere rechters het recht op de juiste wijze hebben toegepast.

Deze taakopdracht heeft tot gevolg dat een partij de Hoge Raad niet kan vragen opnieuw onderzoek te doen naar de feiten. Indien een partij niet akkoord gaat met de uitspraak van de hoogste feitenrechter dan is het dus weliswaar mogelijk om het geschil voor te leggen aan de Hoge Raad, maar kan uitsluitend naar voren brengen dat het hof het privaatrecht niet goed heeft gehanteerd en daarom een onjuiste uitspraak heeft gedaan. In dat geval wordt gesproken van een 'schending van het recht', en/of een 'verkeerde toepassing van het recht'.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Procesvertegenwoordiging bij de rechtbanken, de gerechtshoven en de Hoge Raad

De partijen, de betrokken burgers, kunnen zelf optreden bij zaken die behandeld worden door de sector kanton van de rechtbank. De dagvaarding van de tegenpartij moet wel altijd door een deurwaarder worden uitgereikt. In familiezaken kan vaak volstaan worden met een verzoekschrift aan de rechter.

Bij de overige gerechten kunnen de partijen in privaatrechtelijke zaken niet zelf optreden. Zij dienen om de zaak aan de rechter voor te leggen een procureur (in de praktijk een advocaat) in de arm te nemen. 

Vonnissen arresten en beschikkingen

De uitspraken van de kantonrecht en de rechtbank worden aangeduid als 'vonnissen', terwijl de uitspraken van een gerechtshof en de Hoge Raad 'arresten' worden genoemd. In familierechtelijke zaken heten rechterlijke uitspraken vaak 'beschikking'.

Onafhankelijkheid van de rechter

Een rechter wordt, zoals dat heet, voor het leven benoemd. In de praktijk betekent dit dat hij tot de pensioengerechtigde leeftijd van 70 jaar niet ontslagen kan worden, hoe ook zijn vonnissen zijn. Wel kan hij geschorst of ontslagen worden indien zijn gedragingen in strijd zijn met door de wet aan hem gestelde eisen. Over een schorsing of ontslag wordt beslist door het hoogste rechtscollege, de Hoge Raad. 

Van de rechter wordt verwacht dat hij zelfstandig zijn oordeel vormt en tot zijn rechterlijke uitspraken komt. Uitgangspunt is tevens dat een rechterlijk vonnis alleen door een vonnis/arrest van een andere rechter gewijzigd kan worden. 

De minister van Justitie of een ander onderdeel van het overheidsbestuur heeft geen enkele bevoegdheid terzake van ontslag van een rechter noch terzake van de inhoud van een vonnis of een wijziging ervan. Aldus bestaan garanties dat de rechtsprekende macht in onafhankelijkheid zijn werk kan doen.

Raad voor de rechtspraak

De Raad voor de rechtspraak is een onderdeel van de centrale overheid en heeft bevoegdheden op het gebied van het bestuur van de rechtspraak. De Raad behoort tot de rechterlijke macht en staat niet onder het gezag van een ander overheidsorgaan. Als algemene opdracht heeft de Raad: bevordering van een goede vervulling door de gerechten van hun rechtsprekende taak. De Raad heeft zelf geen rechtsprekende taken. 

De financiële middelen voor de rechtspraak worden jaarlijks bij wet vastgesteld. De middelen worden door de Raad verdeeld over de gerechten. Over de besteding van die middelen moet de Raad verantwoording afleggen aan de minister van Justitie. Daarnaast behartigt de Raad voor de rechtspraak het gemeenschappelijk belang van de gerechten naar buiten, draagt zorg voor voorzieningen die door meerdere of alle gerechten gebruikt worden (zoals scholing en ICT), houdt toezicht op bedrijfsvoering en financieel beheer van de gerechten en geeft deze voor zover nodig algemene aanwijzingen. 

Ministerie van Justitie

De minister van Justitie is politiek verantwoordelijk voor het goed functioneren van het systeem van rechtspleging. Hij legt hierover verantwoording af aan de volksvertegenwoordiging. Een belangrijk onderdeel van zijn taak is ervoor te zorgen dat de rechtsprekende macht voldoende financiële middelen krijgt om zijn werk naar behoren te doen. Voorts kan hij wetsvoorstellen doen als deze nodig worden geacht om de rechtspraak beter te laten functioneren.

Interessante links

De rechtsprekende organisatie heeft een eigen website: op deze website staat nadere informatie over de gerechten.

Andere relevante websites zijn:

« Organisatie van de rechtspraak - Algemene informatie | Nederland - Algemene informatie »

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Laatste aanpassing: 19-03-2007

 
  • Gemeinscheftsrecht
  • Internationaal recht

  • België
  • Bulgarije
  • Tsjechië
  • Denemarken
  • Duitsland
  • Estland
  • Ierland
  • Griekenland
  • Spanje
  • Frankrijk
  • Italië
  • Cyprus
  • Letland
  • Litouwen
  • Luxemburg
  • Hongarije
  • Malta
  • Nederland
  • Oostenrijk
  • Polen
  • Portugal
  • Roemenië
  • Slovenië
  • Slowakije
  • Finland
  • Zweden
  • Verenigd Koninkrijk