Europese Commissie > EJN > Rechtsbijstand > België

Laatste aanpassing: 30-07-2004
Printversie Voeg toe aan favorieten

Rechtsbijstand - België

EJN logo

Deze pagina is vervallen. De pagina wordt bijgewerkt en verplaatst naar het Europees e-justitieportaal.


 

INHOUDSOPGAVE

1. Wat zijn de proceskosten en wie moet ze normaliter betalen? 1.
2. Wat is rechtsbijstand? 2.
3. Kom ik in aanmerking voor rechtsbijstand? 3.
4. Kan rechtsbijstand worden verkregen voor alle geschillen? 4.
5. Bestaat er een specifieke procedure voor spoedeisende gevallen? 5.
6. Waar kan ik een aanvraagformulier voor rechtsbijstand verkrijgen? 6.
7. Welke documenten moet ik bij mijn verzoek om rechtsbijstand voegen? 7.
8. Waar moet ik mijn verzoek om rechtsbijstand indienen? 8.
9. Hoe kom ik te weten of ik al dan niet in aanmerking kom voor rechtsbijstand? 9.
10. Wat moet ik doen als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand? 10.
11. Wie kiest mijn advocaat als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand ? 11.
12. Als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand, worden dan al mijn proceskosten betaald ? 12.
13. Wie betaalt de overige kosten als ik in aanmerking kom voor gedeeltelijke rechtsbijstand? 13.
14. Als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand, worden dan ook de kosten vergoed van het beroep dat ik eventueel na het proces instel? 14.
15. Als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand, kan die dan worden ingetrokken in de loop van het proces (of zelfs na het proces)? 15.
16. Als ik niet in aanmerking kom voor rechtsbijstand, kan ik dan tegen die beslissing in beroep gaan? 16.

 

1. Wat zijn de proceskosten en wie moet ze normaliter betalen?

Een proces brengt allerlei kosten met zich mee, waaronder zegelrechten, griffie- en registratierechten, kosten en emolumenten en salarissen in verband met gerechtelijke handelingen, kosten voor de uitgifte van het vonnis, de kosten van alle onderzoeksmaatregelen, met name de kosten van getuigen en deskundigen en het ereloon van advocaten.

In principe wordt in elk eindvonnis de verliezende partij in de kosten veroordeeld (artikelen 1017 tot met 1024 van het Gerechtelijk Wetboek).

2. Wat is rechtsbijstand?

Rechtsbijstand kan gedefinieerd worden als elk middel dat ter beschikking van een persoon kan staan om hem daadwerkelijk toegang te verschaffen tot een rechterlijke instantie wanneer hij onvoldoende financiële middelen heeft om de kosten van een procedure te dragen.

In het positieve recht voorziet het Gerechtelijk wetboek in twee stelsels voor rechtsbijstand, die zowel op burgerlijk- als strafrechtelijk gebied van toepassing zijn: juridische eerstelijnsbijstand en tweedelijnsbijstand (artikelen 446 bis en 508/1 tot en met 508/23 van het Gerechtelijk Wetboek en uitvoeringsbesluiten [KB's]) enerzijds en procesbijstand anderzijds (artikelen 664 tot en met 699 van het Gerechtelijk Wetboek). Dit laatste stelsel wordt in het Gerechtelijk Wetboek aangeduid met de term 'rechtsbijstand'; om verwarring te voorkomen spreken wij in deze tekst steeds van procesbijstand.

Onder "juridische eerstelijnsbijstand" wordt verstaan juridische bijstand die wordt verleend in de vorm van praktische inlichtingen, juridische informatie, een eerste juridisch advies of verwijzing naar een gespecialiseerde instantie of organisatie. Juridische eerstelijnsbijstand is bestemd voor natuurlijke en rechtspersonen.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Onder "juridische tweedelijnsbijstand" wordt verstaan juridische bijstand die aan natuurlijke personen wordt verleend in de vorm van een omstandig juridisch advies, bijstand al dan niet in het kader van een procedure, of bijstand bij een geding, met inbegrip van vertegenwoordiging door een advocaat.

"Procesbijstand" (d.w.z. rechtsbijstand in enge zin, zoals bepaald in het Gerechtelijk Wetboek) houdt in dat personen die niet over de nodige inkomsten beschikken om de kosten van een gerechtelijke of buitengerechtelijke procedure te dragen, geheel of gedeeltelijk worden vrijgesteld van de betaling van zegel-, registratie-, griffie- en uitgifterechten en van de andere kosten die de procedure meebrengt.

3. Kom ik in aanmerking voor rechtsbijstand?

Juridische eerstelijnsbijstand is beschikbaar voor alle rechtzoekenden, zowel natuurlijke personen als rechtspersonen. Voor de minstbedeelden is deze bijstand gratis. Anderen betalen een vaste eigen bijdrage van EUR 12,39.

Juridische tweedelijnsbijstand is beschikbaar voor alle natuurlijke personen met onvoldoende financiële middelen die een geschil in België hebben.

Procesbijstand is beschikbaar voor de volgende categorieën personen als hun aanspraak rechtmatig lijkt en zij aantonen dat hun inkomsten ontoereikend zijn (artikelen 667 en 668 van het Gerechtelijk Wetboek) :

  • personen met de Belgische nationaliteit;
  • vreemdelingen, overeenkomstig de internationale verdragen;
  • onderdanen van een lidstaat van de Raad van Europa;
  • vreemdelingen die op regelmatige wijze hun gewone verblijfplaats in België hebben;
  • vreemdelingen in de procedures waarin is voorzien bij de Wet betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen.
Aan de kosteloze verlening van juridische eerstelijnsbijstand en de geheel of gedeeltelijk kosteloze juridische tweedelijnsbijstand en procesbijstand zijn bepaalde voorwaarden verbonden.

Zo komen personen die geacht worden over onvoldoende bestaansmiddelen te beschikken, in aanmerking voor kosteloze juridische eerstelijnsbijstand en geheel of gedeeltelijk kosteloze juridische tweedelijnsbijstand en procesbijstand.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

De volgende personen komen derhalve in aanmerking voor kosteloze juridische eerstelijnsbijstand en geheel kosteloze juridische tweedelijnsbijstand en procesbijstand:

  • na overlegging van bewijsstukken inzake hun inkomen
    1. alleenstaanden die aan de hand van stukken die, naar gelang van het geval, ter controle aan een advocaat, een bureau voor juridische bijstand, een bureau voor rechtsbijstand of de rechter dienen te worden overgelegd, bewijzen dat hun netto maandinkomen minder dan 666 EUR bedraagt (per 01/09/2003; dit bedrag wordt elk gerechtelijk jaar aangepast, met inachtneming van het niet voor beslag vatbare minimum);
    2. alleenstaanden met een of meer personen ten laste of personen die samenwonen met een huwelijkspartner of met een andere persoon waarmee zij een huishouding vormen, die aan de hand van stukken die, naar gelang van het geval, ter controle aan een advocaat, een bureau voor juridische bijstand, een bureau voor rechtsbijstand of de rechter dienen te worden overgelegd, bewijzen dat het netto maandinkomen van hun huishouding lager is dan het niet voor beslag vatbare minimum, namelijk 857 EUR (per 01/01/2003; wordt jaarlijks geïndexeerd).

  • automatisch
    1. personen die een bestaansminimum (leefloon) of een bijstandsuitkering ontvangen;
    2. personen met een gewaarborgd inkomen voor bejaarden;
    3. personen met een inkomensvervangende uitkering voor gehandicapten die geen integratie-uitkering hebben;
    4. personen die een kind ten laste hebben waarvoor zij gewaarborgde kinderbijslag ontvangen;
    5. huurders in een sociale woning die in het Vlaamse Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een huur betalen die de helft is van de basishuur of die in het Waalse Gewest een minimumhuur betalen;
    6. minderjarigen;
    7. vreemdelingen voor de indiening van een verzoek om regularisatie van hun verblijf of voor beroep tegen een bevel om het grondgebied te verlaten;
    8. asielzoekers of personen die een verzoek tot verkrijging van de status van ontheemde indienen.
Voor de vaststelling van de onder b) vermelde bedragen wordt op het gezinsinkomen een aftrek van 10 % van het bestaansminimum toegepast voor elke persoon ten laste.

De volgende personen komen in aanmerking voor gedeeltelijke kosteloze juridische tweedelijnsbijstand en procesbijstand:

Bovenkant paginaBovenkant pagina

    1. alleenstaanden die aan de hand van stukken die, naar gelang van het geval, ter controle aan een advocaat, een bureau voor juridische bijstand, een bureau voor rechtsbijstand of de rechter dienen te worden overgelegd, bewijzen dat hun netto maandinkomen tussen 666 EUR (per 01/09/2003) en dit bedrag plus 18% ligt;
    2. alleenstaanden met een of meer personen ten laste of personen die samenwonen met een huwelijkspartner of met een andere persoon waarmee zij een huishouding vormen, die aan de hand van stukken die, naar gelang van het geval, ter controle aan een advocaat, een bureau voor juridische bijstand, een bureau voor rechtsbijstand of de rechter dienen te worden overgelegd, bewijzen dat het netto maandinkomen van hun huishouding ligt tussen het niet voor beslag vatbare minimum, namelijk 857 EUR (per 01/01/2003) en dit bedrag plus 18%.
Voor de vaststelling van de onder b) vermelde bedragen wordt op het gezinsinkomen een aftrek van 10 % van het bestaansminimum toegepast voor elke persoon ten laste.

4. Kan rechtsbijstand worden verkregen voor alle geschillen?

Juridische bijstand kan op elk gebied worden verleend.

Procesbijstand kan worden verleend voor:

  1. alle handelingen betreffende vorderingen die voor een gewone of administratieve rechtbank of een scheidsgerecht moeten worden gebracht of er aanhangig zijn;
  2. handelingen betreffende de tenuitvoerlegging van vonnissen en arresten;
  3. verzoekschriftprocedures;
  4. beroepsprocedures;
  5. proceshandelingen die tot de bevoegdheid van een lid van de rechterlijke orde behoren of waarbij een openbare of ministeriële ambtenaar moet optreden;
  6. bemiddeling in familiezaken.

5. Bestaat er een specifieke procedure voor spoedeisende gevallen?

Wat juridische tweedelijnsbijstand betreft kunnen personen die geen advocaat hebben, zich in een spoedgeval rechtstreeks wenden tot de advocaat die wachtdienst (= piketdienst) heeft (georganiseerd door het bureau voor juridische bijstand), die juridische bijstand verleent en daarna het bureau verzoekt zijn aanwijzing te bevestigen.

Wat procesbijstand betreft kan de voorzitter van de rechtbank of van het hof en, gedurende het geding, de rechter voor wie de zaak aanhangig is, in spoedeisende gevallen en in alle zaken op verzoek procesbijstand verlenen voor de handelingen die zij bepalen (artikel 673 van het Gerechtelijk Wetboek). Dit verzoek mag ook mondeling zijn gedaan.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

6. Waar kan ik een aanvraagformulier voor rechtsbijstand verkrijgen?

Er bestaat geen wettelijk vastgesteld aanvraagformulier voor rechtsbijstand. Men moet zich tot de bevoegde autoriteiten van het betrokken gerechtelijk arrondissement wenden (zie punt 8).

7. Welke documenten moet ik bij mijn verzoek om rechtsbijstand voegen?

Voor de verkrijging van kosteloze juridische eerstelijnsbijstand of gehele of gedeeltelijke kosteloze juridische tweedelijnsbijstand of procesbijstand moet de verzoeker die bewijsstukken over zijn inkomsten moet overleggen (zie punt 3) alle stukken bij zijn aanvraag voegen die het overtuigend bewijs van zijn inkomenssituatie leveren (bijvoorbeeld het laatste aanslagbiljet, een verklaring inzake de gezinssamenstelling …).

De verzoeker die automatisch in aanmerking komt moet, naar gelang van het geval, het volgende bewijskrachtige document bijvoegen :

  • voor personen die een bestaansminimum (minimex) of een bijstandsuitkering ontvangen: de geldige beslissing van het openbare centrum voor maatschappelijk welzijn (OCMW);
  • voor personen die een gewaarborgd inkomen voor bejaarden krijgen: het jaarlijkse attest van de Rijksdienst voor pensioenen;
  • voor ontvangers van een inkomensvervangende uitkering voor gehandicapten: de beschikking van de minister die sociale zekerheid in zijn portefeuille heeft of van de door hem gemachtigde ambtenaar;
  • voor personen die een kind ten laste hebben waarvoor zij gewaarborgde kinderbijslag ontvangen: de verklaring van de Rijksdienst voor kinderbijslag voor werknemers (RKW);
  • voor huurders van een sociale woning: het laatste bericht inzake de berekening van de huur;
  • voor minderjarigen: de identiteitskaart;
  • voor vreemdelingen inzake de indiening van een verzoek tot regularisatie van het verblijf of van het beroep tegen een bevel om het grondgebied te verlaten en voor asielzoekers of voor personen die een verzoek tot verkrijging van de status van ontheemde indienen: bewijskrachtige documenten.

8. Waar moet ik mijn verzoek om rechtsbijstand indienen?

Juridische eerstelijnsbijstand wordt georganiseerd door een commissie voor juridische bijstand waarin vertegenwoordigers van de balie, openbare centra voor maatschappelijk welzijn en erkende rechtshulporganisaties zitting hebben. Er is een dergelijke commissie in elk gerechtelijk arrondissement. Deze commissie organiseert zitdagen voor juridische eerstelijnsbijstand, die door advocaten worden vervuld. De verzoeker dient zijn aanvraag in tijdens een zitdag.

Juridische tweedelijnsbijstand wordt georganiseerd door het bureau voor rechtshulp dat door de Raad van de Orde van advocaten is opgericht. Er is een bureau voor juridische bijstand in elke balie. De verzoeker dient zijn aanvraag in bij het bureau voor juridische bijstand.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

Het verzoek om procesbijstand wordt in het algemeen ingediend bij het bureau van de rechtbank waarvoor het geschil aanhangig moet worden gemaakt of van de plaats waar de handeling moet worden verricht (artikel 670, eerste alinea, van het Gerechtelijk Wetboek). Er is een bureau voor rechtsbijstand bij elke rechtbank van eerste aanleg, arbeidsrechtbank, rechtbank van koophandel, bij elk hof van beroep en bij het Hof van Cassatie.

Het bureau voor rechtsbijstand bestaat zowel op het niveau van de rechtbank als van het hof uit één magistraat.

9. Hoe kom ik te weten of ik al dan niet in aanmerking kom voor rechtsbijstand?

De aanvraag voor geheel of gedeeltelijk kosteloze juridische tweedelijnsbijstand wordt door de verzoeker of zijn advocaat mondeling of schriftelijk ingediend bij het bureau voor juridische bijstand. Het bureau voor juridische bijstand beslist op de stukken. Het kan de verzoeker of, eventueel, zijn advocaat horen indien deze daarom verzoekt of wanneer het bureau dit nodig acht. Elke beslissing tot afwijzing wordt gemotiveerd. De beslissing van het bureau wordt ter kennis gebracht van de verzoeker.

Na de verkrijging van gedeeltelijke of gehele kosteloze juridische tweedelijnsbijstand kan de verzoeker een verzoekschrift indienen voor verlening van procesbijstand. In dat geval draagt zijn advocaat de stukken die zijn overgelegd voor de aanvraag van juridische bijstand over aan het bevoegde bureau voor rechtsbijstand.

De beslissingen van het bureau voor rechtsbijstand of van de rechter over de toekenning van rechtsbijstand worden genomen nadat de partijen gehoord of opgeroepen zijn. De beslissingen zijn van rechtswege en op de minuut uitvoerbaar, niettegenstaande de mogelijkheid van beroep. De belanghebbenden kunnen gratis een afschrift ervan krijgen.

Bovenkant paginaBovenkant pagina

10. Wat moet ik doen als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand?

Als juridische eerstelijnsbijstand wordt verleend, ontvangt de verzoeker de praktische inlichtingen, de juridische informatie, het eerste juridische advies of een verwijzing naar een gespecialiseerde instantie of organisatie. Tevens kan de verzoeker, naargelang van het geval, naar het bureau voor juridische tweedelijnsbijstand worden verwezen.

Als de verzoeker juridische tweedelijnsbijstand of procesbijstand krijgt, zet hij dientengevolge de lopende procedure voort.

11. Wie kiest mijn advocaat als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand ?

De Orde van advocaten stelt elk jaar een lijst op van advocaten die hun diensten in het kader van rechtshulp willen aanbieden. Op de lijst worden tevens de specialismen vermeld die de advocaten opgeven en waarvoor zij een getuigschrift overleggen dan wel de verbintenis aangaan een door de Raad van de Orde georganiseerde opleiding te volgen.

Wie een aanvraag voor juridische tweedelijnsbijstand indient, kan uit deze lijst een advocaat kiezen om hem te verdedigen. Deze wordt dan door het bureau voor juridische bijstand aangewezen. Het bureau stelt de advocaat in kennis van zijn aanstelling.

12. Als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand, worden dan al mijn proceskosten betaald ?

Juridische bijstand en procesbijstand kunnen geheel of gedeeltelijk kosteloos zijn (zie punt 3).

Het antwoord kan dus bevestigend zijn als de verzoeker geheel kosteloze juridische tweedelijnsbijstand of procesbijstand krijgt. Dit onder voorbehoud van terugvordering door de staat (zie punt 15).

Bovenkant paginaBovenkant pagina

13. Wie betaalt de overige kosten als ik in aanmerking kom voor gedeeltelijke rechtsbijstand?

De kosten die niet door juridische tweedelijnsbijstand of procesbijstand worden gedekt, worden door de betrokken partij(en) gedragen.

14. Als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand, worden dan ook de kosten vergoed van het beroep dat ik eventueel na het proces instel?

Ja, als juridische bijstand wordt verleend, geldt die ook voor eventueel na het proces ingestelde beroep.

Voor procesbijstand moet een nieuwe aanvraag bij de beroepsinstantie worden ingediend.

15. Als ik in aanmerking kom voor rechtsbijstand, kan die dan worden ingetrokken in de loop van het proces (of zelfs na het proces)?

Wat juridische tweedelijnsbijstand betreft kan het bureau voor juridische bijstand die hulp in de loop van het proces stopzetten, wanneer de ontvanger niet langer aan de voorwaarden inzake financiële draagkracht voldoet of wanneer hij kennelijk niet meewerkt aan de behartiging van zijn belangen.

Na het proces kan de Belgische staat het bedrag van de aan de advocaat betaalde vergoeding terugvorderen van de persoon die juridische tweedelijnsbijstand heeft gekregen, als gebleken is dat zich een wijziging heeft voorgedaan in diens vermogen, inkomsten of kosten, als de hulp op basis van valse verklaringen is verleend of door andere bedrieglijke middelen is verkregen of als het optreden van de advocaat de rechtzoekende een voordeel heeft opgeleverd dat aan de toekenning van de juridische bijstand in de weg zou hebben gestaan als dat voordeel op de dag van de indiening van de aanvraag had bestaan.

Wat procesbijstand betreft kan de Belgische staat zijn voorschotten hoe dan ook terug blijven vorderen van de ondersteunde persoon als is gebleken dat zich een wijziging heeft voorgedaan in diens vermogen, inkomsten of kosten sinds de beslissing waarin hem procesbijstand is toegekend, en dat hij dus in staat is te betalen.

    16. Als ik niet in aanmerking kom voor rechtsbijstand, kan ik dan tegen die beslissing in beroep gaan?

    Wat juridische tweedelijnsbijstand betreft kan tegen de beslissing tot afwijzing van het bureau voor juridische bijstand binnen een maand na de kennisgeving van de beslissing beroep worden ingesteld bij de arbeidsrechtbank.

    Wat procesbijstand betreft, kan tegen de beslissingen van vrederechters, politierechtbanken en bureaus voor procesbijstand beroep ingesteld worden. Het beroep moet binnen een maand na het uitspreken van de beslissing worden ingesteld door middel van een gemotiveerd verzoekschrift dat bij de griffie van de beroepsinstantie wordt neergelegd (zie voor beroepsinstanties het onderdeel "Organisatie van het justitieel apparaat").

    Nadere inlichtingen

    Meer informatie over met name de in dit blad genoemde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen inzake rechtsbijstand is te vinden op de site van de "Federale Overheidsdienst Justitie".

    Klik na de taal te hebben gekozen op de rubriek "Geconsolideerde wetgeving", een subrubriek van de rubriek "Rechtsbronnen"). Dan verschijnt het venster voor zoekopdrachten: voer de gegevens in waarover u voor uw zoekopdracht beschikt. Klik op "opzoeking", en dan op "lijst". Er verschijnt vervolgens een lijst met teksten. Door op "detail" te klikken bij de tekst die u interesseert, komt de inhoud daarvan op het scherm.

    Om bijvoorbeeld artikel 664 van het Gerechtelijk Wetboek te vinden: wanneer u het venster "opzoeking" op het scherm hebt, klikt u bij "Juridische aard" op de woorden "Gerechtelijk Wetboek" uit de lijst die op het scherm verschijnt nadat u op het pijltje aan de rechterkant van het vakje hebt geklikt. Daarna tikt u het artikelnummer (664) in het vak naast "Woord(en)". Klik op "Opzoeking" en vervolgens op "Lijst" om het resultaat van de zoekopdracht te laten verschijnen. Wanneer dit resultaat verschijnt, klikt u op "Detail" (aan de rechterkant van het scherm) om het eindresultaat van uw zoekactie te lezen.

    Op die site zijn ook andere inlichtingen (inzake de rechterlijke organisatie, jurisprudentie, enz.) te vinden.

    Behalve op de site van de Federale Overheidsdienst Justitie is informatie over rechtsbijstand ook te vinden op de sites van bepaalde juridische beroepsorganisaties, zie met name: de sites van de Vereniging van Vlaamse Balies : (klik op "Juridische bijstand"), van l'Ordre des barreaux francophones et germanophones fr: (klik op "L'avocat", "Son coût" en vervolgens op "L'aide juridique gratuit"), en van de Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat.

    « Rechtsbijstand - Algemene informatie | België - Algemene informatie »

    Bovenkant paginaBovenkant pagina

    Laatste aanpassing: 30-07-2004

 
  • Gemeinscheftsrecht
  • Internationaal recht

  • België
  • Bulgarije
  • Tsjechië
  • Denemarken
  • Duitsland
  • Estland
  • Ierland
  • Griekenland
  • Spanje
  • Frankrijk
  • Italië
  • Cyprus
  • Letland
  • Litouwen
  • Luxemburg
  • Hongarije
  • Malta
  • Nederland
  • Oostenrijk
  • Polen
  • Portugal
  • Roemenië
  • Slovenië
  • Slowakije
  • Finland
  • Zweden
  • Verenigd Koninkrijk