Bevoegdheid van de rechtbanken - België

Vooraleer U een gerechtelijke procedure kan beginnen, zal U eerst moeten weten welke rechtbank bevoegd is voor uw zaak. Als U de verkeerde rechtbank kiest of als er een geschil ontstaat over de bevoegdheid van de rechtbank, loopt U het risico dat uw zaak een ernstige vertraging oploopt of zelfs dat uw eis wordt verworpen wegens onbevoegdheid.

INHOUDSOPGAVE A. Moet ik mij wenden tot een gewone rechtbank of tot een gespecialiseerde rechtbank?  B. Als de gewone rechtbanken bevoegd zijn, hoe kan ik dan te weten komen welke van die rechtbanken bevoegd is voor mijn zaak?  I. Is er een onderscheid tussen lagere en hogere gewone burgerlijke rechtbanken van eerste aanleg en zo ja, welke rechtbank is dan bevoegd voor mijn zaak?  II. Territoriale bevoegdheid ( Is de rechtbank van stad A of die van stad B bevoegd voor mijn zaak)  1. De basisregel van de territoriale bevoegdheid  2. Uitzonderingen op de basisregel  a) Wanneer mag ik kiezen tussen de rechtbank van de woonplaats van de verweerder (aangewezen door de basisregel) en een andere rechtbank ?  b) Wanneer moet ik kiezen voor een andere rechtbank dan die van de woonplaats van de verweerder (aangewezen door de basisregel)?  c) Mogen de partijen zelf een rechtbank, die normaal gezien niet bevoegd zou zijn, aanwijzen ?  C. Als een gespecialiseerde rechtbank bevoegd is, hoe kan ik dan te weten komen tot welke rechtbank ik mij moet wenden?

 

A. Moet ik mij wenden tot een gewone rechtbank of tot een gespecialiseerde rechtbank?

N/a

B. Als de gewone rechtbanken bevoegd zijn, hoe kan ik dan te weten komen welke van die rechtbanken bevoegd is voor mijn zaak?

I. Is er een onderscheid tussen lagere en hogere gewone burgerlijke rechtbanken van eerste aanleg en zo ja, welke rechtbank is dan bevoegd voor mijn zaak?

Inleiding

Gelet op de specifieke kenmerken van het Belgisch rechtsstelsel, noodzaakt de duidelijkheid ons om de vragen A en B, I tezamen te behandelen.

Het betaamt vooreerst een onderscheid te maken tussen de volstrekte bevoegdheid (soms ook de materiële bevoegdheid genoemd) en de territoriale bevoegdheid.

Elke vordering heeft een voorwerp en vaak ook een geldwaarde. De wetgever bepaalt de omvang van de volstrekte bevoegdheid door de aard en de waarde van de vorderingen aan te duiden waarvan de rechtbank kennis mag nemen.

De volstrekte bevoegdheid wordt in dit informatiedossier beschreven in het antwoord op de vragen A en B, I.

De rechtbanken zijn niet bevoegd voor het gehele grondgebied van België. De wet heeft ons land in rechtsgebieden ingedeeld (kantons, arrondissementen,…). Elke rechtbank is maar bevoegd voor zijn gebied (territorium). Dit noemt men de territoriale bevoegdheid. De beschrijving ervan vindt U in het antwoord op vraag B.II.

De volheid van bevoegdheid: de rechtbank van eerste aanleg.

De rechtbank van eerste aanleg heeft “ volheid van bevoegdheid”. Dit wil zeggen dat de rechtbank van eerste aanleg, in tegenstelling tot de andere rechtscolleges, kennis kan nemen van alle zaken, ook van die zaken die tot de bevoegdheden van andere rechtscolleges behoren.

Bovenkant pagina

Artikel 568 van het Gerechtelijk Wetboek bepaalt dat de rechtbank van eerste aanleg kennis neemt van alle vorderingen, behalve die welke rechtstreeks voor het hof van beroep en het Hof van Cassatie komen. De rechtbank van eerste aanleg heeft aldus een voorwaardelijke volheid van bevoegdheid. De volheid van bevoegdheid is voorwaardelijk aangezien de verweerder de onbevoegdheid kan inroepen op grond van de bijzondere bevoegdheid van een andere rechter. Daarnaast heeft de rechtbank van eerste aanleg ook nog een aantal uitsluitende bevoegdheden. Een aantal geschillen dienen voorgelegd te worden aan deze rechtbank ook als de waarde van de vordering minder dan 1860 EUR bedraagt, zoals bvb. vorderingen betreffende de staat van de persoon.

De andere rechtbanken.

Nu volgt een opsomming van de andere rechtscolleges en een korte beschrijving van hun volstrekte bevoegdheid.

a) Vrederechter

Volgens artikel 590 van het Gerechtelijk Wetboek omvat de algemene bevoegdheid van de vrederechter alle vorderingen waarvan het bedrag lager is dan 1860 EUR behalve die, welke de wet uitdrukkelijk aan de bevoegdheid van een andere rechtbank heeft toegewezen. Buiten deze algemene bevoegdheid worden aan de vrederechter een aantal bijzondere (zie de artikelen 591, 593 en 594 van het Gerechtelijk Wetboek) en uitsluitende bevoegdheden (artikelen 595 en 597 van het Gerechtelijk Wetboek) toegekend ongeacht het bedrag van de vordering. Voorbeelden van deze bijzondere bevoegdheden zijn geschillen i.v.m. huur, mede-eigendom, erfdienstbaarheden en onderhoudsuitkeringen. Verder is hij ook bevoegd tot het opstellen van adoptie-akten en akten van bekendheid. Dringende onteigeningen en verzegelingen behoren tot de uitsluitende bevoegdheden van de vrederechter.

Bovenkant pagina

b) Politierechtban

De politierechtbank neemt, artikel 601 bis van het Gerechtelijk Wetboek, kennis van alle vorderingen tot vergoeding van schade ontstaan uit een verkeersongeval, ongeacht het bedrag. Dit is een uitsluitende bevoegdheid.

c) Rechtbank van koophandel

De rechtbank van koophandel neemt, volgens artikel 573 van het Gerechtelijk Wetboek, in eerste aanleg kennis van de geschillen tussen kooplieden, die handelingen betreffen die de wet als daden van koophandel aanmerkt en die niet onder de algemene bevoegdheid van de vrederechter of onder de bevoegdheid van de politierechtbanken vallen. Het is ook mogelijk dat een niet-handelaar, die een proces begint tegen een handelaar verkiest dat de zaak voor de rechtbank van koophandel wordt gebracht, maar een handelaar kan geen procedure tegen een niet-handelaar beginnen voor de rechtbank van koophandel. Daarnaast neemt de rechtbank van koophandel kennis van geschillen betreffende wisselbrieven en orderbriefjes, wanneer het bedrag van de vordering hoger is dan 1.860 EUR.

Naast deze algemene bevoegdheden heeft de rechtbank van koophandel ook een aantal bijzondere en uitsluitende bevoegdheden. De bijzondere bevoegdheden staan opgesomd in het artikel 574 van het Gerechtelijk Wetboek. Ze omvatten o.a. de geschillen ter zake van een handelsvennootschap en de vorderingen inzake zee- en binnenvaart. Artikel 574, 2° van het Gerechtelijk Wetboek beschrijft de uitsluitende bevoegdheid van de rechtbank van koophandel: de vorderingen en geschillen rechtstreeks ontstaan uit het faillissement en het gerechtelijk akkoord overeenkomstig de voorschriften van de faillissementswet en de wet betreffende het gerechtelijk akkoord, en waarvan de gegevens voor de oplossing zich bevinden in het bijzonder recht dat van toepassing is op het stelsel van het faillissement en het gerechtelijk akkoord.

Bovenkant pagina

d) Arbeidsrechtbank

De arbeidsrechtbank is de voornaamste buitengewone rechtbank en heeft vooral bijzondere bevoegdheden. Deze bevoegdheden, beschreven in de artikelen 578 e.v. van het Gerechtelijk Wetboek, zijn:

• arbeidsrechtelijke geschillen
• geschillen omtrent arbeidsongevallen en beroepsziekten
• geschillen omtrent de sociale zekerheid

De arbeidsrechtbank heeft een uitsluitende bevoegdheid voor wat betreft de toepassing der administratieve sancties bepaald bij de wetten en verordeningen bedoeld in de artikelen 578 tot 582 en bij de wet betreffende de administratieve geldboeten in geval van inbreuk op sommige sociale wetten.

e) Voorzitters van de rechtbanken - het kort geding

De artikelen 584 tot 589 van het Gerechtelijk Wetboek bepalen dat de voorzitters van de rechtbanken (eerste aanleg, rechtbank van koophandel en arbeidsrechtbank) in alle spoedeisende gevallen voorlopige beslissingen kunnen treffen over zaken, die tot de bevoegdheid van hun rechtbank behoren. De voorwaarde is dat het gaat over dringende zaken en dat de beslissing enkel van voorlopige aard is, zonder nadeel voor de zaak zelf. Enkele voorbeelden: bevelen van een deskundigenonderzoek, bevelen dat een getuige gehoord zou worden…

f) Beslagrechter ( zie artikel 1395 van het Gerechtelijk Wetboek)

Alle vorderingen betreffende bewarende beslagen, middelen tot tenuitvoerlegging en collectieve schuldenregeling worden gebracht voor de beslagrechter.

Bovenkant pagina

g) Jeugdrechter

Hoewel de Gemeenschappen (dit zijn de deelstaten van de Belgische federale staat) bevoegd zijn voor jeugdbescherming, vormt de organisatie van de jeugdgerechten nog altijd een federale materie die beheerst wordt door de federale wet betreffende de jeugdbescherming van 8 april 1965. De jeugdrechtbank is een afdeling van de rechtbank van eerste aanleg die zich toelegt op jeugdbeschermingsmaatregelen. Daarnaast is de jeugdrechtbank bevoegd voor enkele burgerlijke aangelegenheden zoals de homologatie van een adoptie, betwistingen tussen de ouders inzake de uitoefening van het ouderlijk gezag en het omgangsrecht, enz…

II. Territoriale bevoegdheid ( Is de rechtbank van stad A of die van stad B bevoegd voor mijn zaak)

1. De basisregel van de territoriale bevoegdheid

Het Belgisch rechtssysteem gaat uit van de keuzevrijheid van de eiser. De algemene regel is vastgelegd in artikel 624, 1° van het Gerechtelijk Wetboek. Normaal gezien brengt de eiser de zaak voor de rechter van de woonplaats van de verweerder of van één der verweerders.

Wat als die verweerder een rechtspersoon is? De woonplaats van een rechtspersoon is de plaats van zijn hoofdzetel, d.w.z. de administratiezetel vanwaar de onderneming wordt beheerd.

2. Uitzonderingen op de basisregel

a) Wanneer mag ik kiezen tussen de rechtbank van de woonplaats van de verweerder (aangewezen door de basisregel) en een andere rechtbank ?

In een aantal gevallen heeft de eiser de keuze om de zaak bij een andere rechter in te leiden. Dit staat o.a. beschreven in het artikel 624, 2° tot 4° van het gerechtelijk wetboek. Naast de rechter van de woonplaats van de verweerder of van één der verweerders kan de eiser kiezen:

Bovenkant pagina

• voor de rechter van de plaats waar de verbintenissen, waarover het geschil loopt, of een ervan zijn ontstaan of waar zij worden, zijn of moeten worden uitgevoerd;
• voor de rechter van de woonplaats gekozen voor de uitvoering van de akte;
• voor de rechter van de plaats waar de gerechtsdeurwaarder heeft gesproken tot de verweerder in persoon, indien noch de verweerder noch, in voorkomend geval, een van de verweerders een woonplaats heeft in België of in het buitenland.

Daarnaast wordt in de rechtspraak wordt aangenomen dat inzake kort geding de voorzitter van de plaats waar de beslissing moet worden uitgevoerd, territoriaal bevoegd is.

Wat betreft de uitkeringen tot onderhoud bepaalt artikel 626 van het Gerechtelijk Wetboek dat de vorderingen betreffende de uitkeringen tot onderhoud, bedoeld in artikel 591, 7°, gebracht kunnen worden voor de rechter van de woonplaats van de eiser.

De regels in de artikelen 624 en 626 zijn echter van aanvullend recht en de partijen kunnen er van afwijken. De partijen kunnen dus, voor elk geschil, een bevoegdheidsovereenkomst sluiten waardoor een eventueel geschil enkel aan bepaalde gerechten in eerste aanleg kan worden voorgelegd.

Op dit basisprincipe van keuzevrijheid bestaan echter enkele uitzonderingen.

Zo beschrijft de wetgever een aantal gevallen waarbij de eiser geen keuze heeft. Deze gevallen staan met name in de artikelen 627 tot en met 629 van het Gerechtelijk Wetboek. Voorbeelden hiervan zijn:

• Bij geschillen omtrent arbeidsovereenkomsten (artikel 627, 9°): de bevoegde rechter is de rechter van de plaats waar de mijn, de fabriek, de werkplaats, het magazijn, het kantoor gelegen is en in het algemeen, van de plaats die bestemd is voor de exploitatie van de onderneming, de uitoefening van het beroep of de werkzaamheid van de vennootschap, van de vereniging of van de groepering.
• Wanneer het gaat om een vordering tot echtscheiding of tot scheiding van tafel en bed op grond van bepaalde feiten of een vordering tot omzetting van de scheiding van tafel en bed in echtscheiding (art. 628,1°): de rechter van de plaats van de laatste echtelijke verblijfplaats of van de woonplaats van de verweerder is de bevoegde rechter.

De keuzevrijheid is echter zelfs in deze gevallen niet volledig beperkt. Artikel 630 van het Gerechtelijk Wetboek bepaalt immers dat de partijen na het ontstaan van het geschil bij overeenkomst kunnen afwijken van de wettelijke regeling. Overeenkomsten van voor het ontstaan van het geschil zijn echter van rechtswege nietig.

Bovenkant pagina

b) Wanneer moet ik kiezen voor een andere rechtbank dan die van de woonplaats van de verweerder (aangewezen door de basisregel)?

In een aantal gevallen, met name beschreven in de artikelen 631 tot 633 van het Gerechtelijk Wetboek, is slechts één rechtbank exclusief territoriaal bevoegd. De eiser heeft dus geen keuze en zowel voor als na het ontstaan van het geschil is geen bevoegdheidsovereenkomst mogelijk. Deze gevallen zijn onder meer:

• Faillissement (artikel 631): de rechtbank van koophandel gelegen in het rechtsgebied waarin de koopman op de dag van aangifte van het faillissement of van instelling van de rechtsvordering zijn hoofdvestiging of, indien het een rechtspersoon betreft, zijn zetel heeft. Secundair faillissement: de rechtbank van koophandel welke gelegen is in het rechtsgebied waarbinnen de gefailleerde de bedoelde vestiging heeft. Indien er meerdere vestigingen zijn, is de rechtbank waartoe men zich het eerst wendt, bevoegd.
• Gerechtelijk akkoord (artikel 631): de bevoegde rechtbank van koophandel is die welke gelegen is in het rechtsgebied waarbinnen de schuldenaar op de dag van de inleiding van het gerechtelijk akkoord zijn hoofdinrichting of, indien het een rechtspersoon betreft, zijn zetel heeft.
• Geschillen betreffende de toepassing van de belastingwet (artikel 632): bevoegdheid van de rechter die zitting houdt ter zetel van het Hof van beroep in wiens rechtsgebied het kantoor gelegen is waar de belasting is of moet worden geïnd of, indien het geschil geen verband houdt met de inning van een belasting, in wiens gebied de belastingdienst is gevestigd die de bestreden beschikking heeft getroffen.

  Bovenkant pagina

• Vorderingen inzake bewarende beslagen en middelen tot tenuitvoerlegging (artikel 633): bevoegdheid van de rechter van de plaats van het beslag, tenzij de wet anders bepaalt. Inzake beslag onder derden is de rechter van de woonplaats van de beslagen schuldenaar bevoegd. Indien de woonplaats van de beslagen schuldenaar zich in het buitenland bevindt of onbekend is, is de rechter van de plaats van de tenuitvoerlegging van het beslag bevoegd (Zie ook: artikel 22, 5, van EG-Verordening nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken)

c) Mogen de partijen zelf een rechtbank, die normaal gezien niet bevoegd zou zijn, aanwijzen ?

Zoals eerder reeds werd uitgelegd zijn de regels in de artikelen 624 en 626 van aanvullend recht en de partijen kunnen er van afwijken. De partijen kunnen, voor elk geschil, een bevoegdheidsovereenkomst sluiten waardoor een eventueel geschil enkel aan bepaalde gerechten in eerste aanleg kan worden voorgelegd.

In de gevallen van de artikelen 627 tot en met 629 van het Gerechtelijk Wetboek mogen er geen bevoegdheidsovereenkomsten gesloten worden voor het ontstaan van het geschil. Uit artikel 630 kan men echter opmaken dat na het ontstaan van het geschil zijn deze overeenkomsten wel zijn toegelaten.

In de gevallen, beschreven in de artikelen 631 tot 633 van het Gerechtelijk Wetboek, mogen geen bevoegdheidsovereenkomsten gemaakt worden.

C. Als een gespecialiseerde rechtbank bevoegd is, hoe kan ik dan te weten komen tot welke rechtbank ik mij moet wenden?

Het antwoord op deze vraag staat beschreven in het antwoord op de vragen A en B.

Nadere inlichtingen

• Relevante artikelen Gerechtelijk Wetboek: Federal Overheidsdienst Justitie

  - klik op “Geconsolideerde wetgeving”
  - kies bij “Juridische aard”: “Gerechtelijk Wetboek”
  - voer in bij “Woord(en)”: “624”
  - klik op “Opzoeking”
  - klik op “Lijst”
  

  * klik op “Justitie van A tot Z”
  * kies “Hoven: bevoegdheid”

• Hulpmiddel bij het zoeken van de territoriaal bevoegde rechtbank: Federal Overheidsdienst Justitie
  - klik op “Territoriale bevoegdheid”
  

« Bevoegdheid van de rechtbanken - Algemene informatie | België - Algemene informatie »

Bovenkant pagina

Laatste aanpassing: 03-08-2007