Komisja Europejska > EJN > Prawo właściwe > Niemcy

Ostatnia aktualizacja: 19-10-2007
Wersja do druku Dodaj do ulubionych

Prawo właściwe - Niemcy

EJN logo

Strona jest nieaktualna. Trwa przygotowywanie zaktualizowanej wersji, która będzie dostępna w europejskim portalu e-Sprawiedliwość.


 

SPIS TRESCI

I. Źródła obowiązujących przepisów I.
I.1. Prawo wewnętrzne I.1.
I.2. Wielostronne konwencje międzynarodowe I.2.
I.3. Konwencje dwustronne I.3.
II. Stosowanie norm kolizyjnych II.
II.1. Czy istnieje obowiązek stosowania przez sąd norm kolizyjnych z urzędu? II.1.
II.2. Odesłanie II.2.
II.3. Zmiana czynnika łączącego II.3.
II.4. Wyjątki od normalnego stosowania norm kolizyjnych II.4.
II.5. Stwierdzenie prawa obcego II.5.
III. Normy kolizyjne III.
III.1. Zobowiązania umowne III.1.
III.2. Zobowiązania pozaumowne III.2.
III.3. Osoby III.3.
III.4. Pochodzenie dziecka, relacje pomiędzy rodzicami a dziećmi, w tym przysposobienie III.4.
III.5. Małżeństwo, związki partnerskie, rozwód, alimentacja III.5.
III.6. Małżeński ustrój majątkowy III.6.
III.7. Spadki, testamenty III.7.
III.8. Prawa rzeczowe III.8.
III.9. Upadłość III.9.

 

Zastrzeżenie

Nie gwarantuje się poprawnosci poniższych materiałów. W konkretnych przypadkach nie mogą i nie powinny one zastępować porady prawnej.

Mają one wyłącznie dostarczyć pewnych podstawowych informacji na temat niemieckiego prawa prywatnego międzynarodowego. W tym też celu zostały one dopuszczone do wykorzystania w ramach Europejskiej Sieci Sądowniczej. Wykorzystanie poniższych materiałów w inny sposób wymaga uprzedniej zgody Federalnego Ministerstwa Sprawiedliwosci Republiki Federalnej Niemiec.

I. Źródła obowiązujących przepisów

I.1. Prawo wewnętrzne

Podstawowym źródłem niemieckiego prawa prywatnego międzynarodowego jest Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche (EGBGB - ustawa wprowadzająca kodeks cywilny), w szczególnosci art. 3-46 tej ustawy, przy czym zgodnie z art. 3 ust. 2 EGBGB, przepisy ustanowione w aktach legislacyjnych Wspólnot Europejskich oraz postanowienia konwencji międzynarodowych obowiązujące bezposrednio w prawie wewnętrznym, mają pierwszeństwo przed przepisami ustawy w dziedzinach objętych zakresem tych aktów i konwencji.

Oprócz EGBGB, normy kolizyjne rozsiane są także po innych ustawach, np. w Insolvenzordnung (InsO - ustawa o upadłosci) oraz Einführungsgesetz zum Versicherungsvertragsgesetz (EGVVG - ustawa wprowadzająca ustawę o umowach ubezpieczeniowych).

W kwestiach nieuregulowanych w ustawach, np. w sprawach z zakresu międzynarodowego prawa spółek, własciwe przepisy ustalane są przez sądy.

I.2. Wielostronne konwencje międzynarodowe

Wykaz wszystkich wielostronnych umów międzynarodowych podpisanych i ratyfikowanych przez Niemcy publikowany jest w katalogu B Federalnego Dziennika Ustaw (Budesgesetzblatt) (możliwosć zamówienia w Internecie za posrednictwem strony www.bundesgesetzblatt.de Deutsch). W wykazie wielostronnych traktatów międzynarodowych znajdują się również akty zawierające ujednolicone normy kolizyjne.

Do góryDo góry

Tego rodzaju wielostronne konwencje powstają często z inicjatywy organizacji międzynarodowych. W tym kontekscie na szczególną uwagę zasługuje Haska Konferencja Prawa Prywatnego Międzynarodowego (www.hcch.net English - français). Swój udział w opracowywaniu norm kolizyjnych mają również dwie organizacje zajmujące się standaryzacją prawa międzynarodowego i kształtowaniem ram prawnych dla handlu swiatowego - UNCITRAL (uncitral@uncitral.org) i UNIDROIT (info@unidroit.org). Niemcy biorą aktywny udział w pracach wszystkich trzech wymienionych organizacji.

I.3. Konwencje dwustronne

Normy kolizyjne znaleźć można również w dwustronnych traktatach międzypaństwowych. Także takie umowy zawarte przez Niemcy znajdują się w katalogu B Federalnego Dziennika Ustaw.

II. Stosowanie norm kolizyjnych

II.1. Czy istnieje obowiązek stosowania przez sąd norm kolizyjnych z urzędu?

Niemieckie prawo prywatne międzynarodowe ma znaczenie nie tylko w przypadku sporów sądowych. Partnerzy handlowi w różnych państwach muszą wiedzieć, jakiemu prawu będą podlegać ich umowy, niezależnie od wszelkich ewentualnych sporów prawnych w przyszłości. Na tej podstawie określane są ich prawa i obowiązki. Kierowcy pojazdów wybierający się na wakacje za granicę muszą wiedzieć, jakie prawo określa ich odpowiedzialność za spowodowanie wypadku drogowego w innym kraju. Decyduje to o rodzaju oraz wysokości odszkodowania.

Do góryDo góry

Sąd niemiecki, pod którego rozstrzygnięcie poddany zostaje spór w okolicznościach, które wskazują, że dana sprawa ma związek z prawem innego państwa, musi określić, które przepisy znajdą zastosowanie w tej sprawie w oparciu o niemieckie normy kolizyjne. Niemiecki sąd musi znać przepisy niemieckiego prawa prywatnego międzynarodowego i stosować je z urzędu. Nie ma tutaj możliwości wyboru.

II.2. Odesłanie

Odesłanie jest zasadniczo uregulowane w art. 4 EGBGB. Jeżeli prawo obce zawiera odesłanie zwrotne do prawa niemieckiego, zastosowanie mają przepisy niemieckiego prawa materialnego.

W przypadkach, gdy niemieckie normy kolizyjne zezwalają na wybór prawa właściwego, wybór ten ogranicza się wyłącznie do przepisów prawa materialnego.

II.3. Zmiana czynnika łączącego

W niemieckim prawie znana jest możliwosć zmiany prawa własciwego (w „nierozstrzygniętych” przypadkach). Na przykład prawa rzeczowe z zasady oceniane są według przepisów prawa własciwego dla położenia danej rzeczy, w związku z czym zmiana lokalizacji rzeczy może wiązać się poddaniem jej innemu porządkowi prawnemu.

Możliwosć zmiany czynnika łączącego dopuszcza się również w innych dziedzinach prawa, co dotyczy np. zmiany obywatelstwa.

Zmiana prawa własciwego nie następuje w przypadku, gdy normy kolizyjne za relewantny uznają wyłącznie czynnik łączący występujący w okreslonym czasie. Np. prawo własciwe w sprawach spadkowych ustala się na podstawie obywatelstwa spadkodawcy z chwili jego smierci (zob. pkt. 3.7).

Do góryDo góry

II.4. Wyjątki od normalnego stosowania norm kolizyjnych

Niemiecki sąd musi stosować bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa niemieckiego, nawet wówczas, gdy niemieckie normy kolizyjne wymagają zastosowania prawa innego państwa. Niemieckie orzecznictwo ani doktryna nie rozstrzygają jednoznacznie co do zasadnosci, sposobu i zakresu zastosowania bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa obcego w przypadku, gdy wobec danego stanu faktycznego należy zastosować przepisy prawa niemieckiego.

Art. 6 EGBGB zawiera niemiecką klauzulę porządku publicznego (order public). Przepisy prawa obcego nie mogą być stosowane w sytuacji, gdy ich stosowanie w oczywisty sposób naruszałoby podstawowe zasady niemieckiego prawa. Wyrażenie ”podstawowe zasady” oznacza, że musi to dotyczyć podstawowych zasad porządku prawnego. W ujęciu ogólnym, klauzula ta ma chronić przed poważnym naruszeniem podstawowych praw zagwarantowanych w niemieckiej konstytucji. Kolejnym istotnym kryterium dla zastosowania klauzuli porządku publicznego jest to, z okolicznosci faktycznych danej sprawy wynika, że ma ona związek z prawem niemieckim - zazwyczaj tylko w takim przypadku aktywnie stosuje się to prawo.

II.5. Stwierdzenie prawa obcego

Niemieckie sądy mają nie tylko obowiązek stosować z urzędu krajowe normy kolizyjne, ciąży na nich także, zgodnie z § 293 Zivilprozessordnung (ZPO - kodeks postępowania cywilnego), wymóg stwierdzenia tresci własciwego prawa obcego w trybie postępowania sądowego prowadzonego w ramach przysługujących im kompetencji decyzyjnych i swobody sędziowskiej. Sąd może również skorzystać z pomocy stron, ale nie jest związany ich wnioskami.

Do góryDo góry

III. Normy kolizyjne

III.1. Zobowiązania umowne

Postanowienia Konwencji rzymskiej o prawie własciwym dla zobowiązań umownych z 1980 r. włączone zostały do prawa niemieckiego jako art. 27 i nast. EGBGB. W przypadku niektórych umów ubezpieczeniowych zastosowanie znajdują szczególne normy kolizyjne zawarte w art. 7-14 EGVVG.

Kwestie roszczeń z tytułu wynagrodzeń umownych podlegają w pierwszej kolejnosci przepisom prawa wybranego przez strony (art. 27 EGBGB).

Prawo wyboru prawa własciwego jest jednak ograniczone, np. w sytuacji, gdy dany stosunek prawny ma charakter wyłącznie lokalny, tj. brakuje elementu transgranicznego. W takim przypadku, niezależnie od wybranego prawa, zastosowanie mają bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa związanego z danym stosunkiem prawnym. W przypadku umów konsumenckich wybór innego prawa nie może prowadzić do pozbawienia konsumenta ochrony przysługującej mu na podstawie bardziej korzystnych, bezwzględnie obowiązujących przepisów państwa, w którym ma on miejsce zamieszkania.

Co do zasady, w przypadku dokonania wyboru prawa własciwego, prawu takiemu podlega całosć umowy. Strony mogą jednak dokonać wyboru prawa własciwego dla okreslonej częsci postanowień umownych, podczas gdy prawo mające zastosowanie w pozostałym zakresie ustalane jest na zasadach ogólnych.

W przypadku braku wyboru prawa własciwego, ustalane jest ono na podstawie czynników łączących. Zgodnie z art. 28 EGBGB, stosuje się prawo, z którym umowa pozostaje w najbliższym związku. Zazwyczaj jest to prawo państwa, w którym strona zobowiązana do swiadczeń decydujących o rodzaju umowy ma swoje zwykłe lub główne miejsce pobytu/siedzibę. W swietle ogółu okolicznosci może się jednak także okazać, że dana umowa wyjątkowo pozostaje w jeszcze bliższym związku z innym systemem prawnym, wobec czego to własnie ten system powinien znaleźć zastosowanie.

Do góryDo góry

Szczególne zasady mają zastosowanie w przypadku umów dotyczących nieruchomosci, przewozów, stosunków pracy, a także umów konsumenckich.

III.2. Zobowiązania pozaumowne

Artykuł 38 EGBGB okresla zróżnicowane zasady stosowania prawa własciwego w przypadku roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Roszczenia z tytułu prowadzenia spraw poza stosunkiem umownym podlegają prawu własciwemu dla wczesniej istniejących stosunków między stronami. Roszczenia o odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego naruszenia prawnie chronionych interesów polegają prawu państwa, w którym nastąpiło naruszenie. W pozostałych przypadkach stosuje się prawo miejsca, w którym uzyskano korzysci.

Zgodnie z art. 39 EGBGB, roszczenia wynikające z powadzenia cudzych spraw bez zlecenia podlegają prawu państwa, w którym dana transakcja została przeprowadzona. Szczególne zasady obowiązują w przypadku uregulowania zobowiązań osób trzecich.

Zgodnie z art. 40 EGBGB, roszczenia o odszkodowanie z tytułu czynu niedozwolonego podlegają zasadniczo prawu miejsca, w którym takiego czynu dokonano. Poszkodowany może jednak wnosić o zastosowanie prawa państwa, w którym doszło do naruszenia prawnie chronionych interesów. Jeżeli w momencie, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę, sprawca i poszkodowany mają zwykłe miejsce pobytu w tym samym państwie, stosuje się prawo tego państwa, ze względu na szczególny czynnik łączący.

Artykuł 42 EGBGB stanowi, że we wszystkich przypadkach strony mogą dokonać wyboru prawa własciwego już po wystąpieniu zdarzenia wywołującego szkodę.

Do góryDo góry

Zgodnie z art. 41 EGBGB, prawo własciwe może również zostać zastąpione prawem które, ze względu na szczególne okolicznosci, pozostaje w znacznie bliższym związku z danym stosunkiem prawnym.

Wreszcie, w art. 40 ust. 3 przyjęto klauzulę porządku publicznego (ordre public) ograniczającą możliwosć dochodzenia roszczeń wynikających z czynów niedozwolonych.

III.3. Osoby

Zgodnie z niemieckim prawem prywatnym międzynarodowym, kwestie prawne dotyczące statusu prawnego osób fizycznych podlegają prawu państwa, którego taka osoba jest obywatelem.

W przypadku, gdy dana osoba posiada więcej niż jedno obywatelstwo, zgodnie z art. 5 ust. 1 zd. 1 EGBGB brane jest pod uwagę tzw. obywatelstwo efektywne, tj. obywatelstwo państwa, z którą osoba posiadająca więcej niż jedno obywatelstwo jest najbliżej związana. Jeżeli natomiast osoba posiadająca więcej niż jedno obywatelstwo posiada również obywatelstwo niemieckie, zgodnie z art. 5 ust. 1 zdanie drugie uwzględniane jest wyłącznie to obywatelstwo.

Kryterium obywatelstwa obowiązuje w odniesieniu do prawa do nazwiska (co szczegółowo określono w art. 10 EGBGB) oraz zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych osób fizycznych.

III.4. Pochodzenie dziecka, relacje pomiędzy rodzicami a dziećmi, w tym przysposobienie

Zgodnie z art. 19 EGBGB, kwestie pochodzenia dziecka podlegają w pierwszej kolejnosci prawu państwa, w którym dziecko ma swoje zwykłe miejsce pobytu. Nie ma tu znaczenia fakt, czy dziecko urodziło się w związku małżeńskim czy poza nim. Ustalenie ojcostwa lub macierzyństwa może również odbyć się na podstawie prawa ojczystego rodzica.  Jeżeli matka jest zamężna, również prawo rodzinne, któremu podlegała w chwili urodzenia dziecka, może w pewnych okolicznosciach mieć znaczenie dla ostatecznego ustalenia pochodzenia dziecka. Odrębne reguły mają zastosowanie do dzieci urodzonych przed 1 lipca 1998 r.

Do góryDo góry

Zgodnie z art. 20 EGBGB, w przypadku zaprzeczenia ojcostwa lub macierzyństwa z zasady stosuje się prawo obowiązujące w miejscu, w którym doszło do ich ustalenia, a jeżeli wniosek taki wnoszony jest przez dziecko, prawo jego zwykłego miejsca pobytu.

Zgodnie z art. 21 EGBGB, władza rodzicielska jest ustalana zgodnie z prawem obowiązującym w miejscu zwykłego pobytu dziecka, co nie dotyczy zakresu uregulowanego w Konwencji o własciwosci organów i prawie własciwym w zakresie ochrony małoletnich. Zgodnie z powyższą konwencją, w niektórych przypadkach należy zastosować prawo ojczyste dziecka.

Zgodnie z art. 22 EGBGB, skutecznosć przysposobienia oceniana jest zgodnie z prawem ojczystym przysposabiającego w momencie przysposobienia. Przysposobienie przez małżonków (lub jedno z małżonków) podlega prawu regulującemu ogólne skutki małżeństwa. Małżonkowie posiadający obywatelstwo różnych krajów mogą zatem także przysposobić dziecko zgodnie z prawem państwa, w którym mają zwykłe miejsce pobytu. W odniesieniu do zgody dziecka i jego biologicznych rodziców na adopcję, zgodnie z art. 23 EGBGB, zasadniczo stosuje się prawo ojczyste dziecka.

Uznanie przysposobienia zagranicznego oraz ocena jego skutecznosci podlega przepisom ustawy o skutkach przysposobienia na podstawie prawa obcego.

III.5. Małżeństwo, związki partnerskie, rozwód, alimentacja

Zgodnie z art. 13 EGBGB, zawarcie związku małżeńskiego wymaga spełnienia wymogów okreslonych przepisami prawa kraju, którego osoba mająca zawrzeć związek małżeński jest obywatelem. W szczególnych okolicznosciach można jednak zamiast niego zastosować prawo niemieckie.

Do góryDo góry

W Niemczech zawarcie związku małżeńskiego możliwe jest jedynie w obecnosci urzędnika stanu cywilnego lub, w drodze wyjątku, osoby posiadającej stosowne upoważnienia obcego państwa (art. 13 ust. 3 EGBGB).

Zgodnie z art. 14 EGBGB, ogólne skutki związku małżeńskiego podlegają w pierwszej kolejnosci prawu państwa, którego obydwoje małżonkowie są obywatelami, tj. ich wspólnemu prawu ojczystemu.

Jeżeli małżonkowie nie podlegają temu samemu prawu ojczystemu, stosuje się prawo własciwe dla miejsca ich wspólnego zwykłego miejsca pobytu.

Artykuł 14 ust. 3 EGBGB przewiduje ograniczone możliwosci wyboru prawa w tym zakresie.

Zgodnie z art. 17 EGBGB, rozwody z zasady podlegają prawu, które w momencie złożenia pozwu o rozwód miało decydowało o ogólnych skutkach małżeństwa, tj. statusie prawnym rodziny w trakcie toczącego się postępowania. W Niemczech małżeństwo może zostać rozwiązane jedynie przez sąd.

Kwestie związane z dalszym korzystaniem ze wspólnego mieszkania małżonków i przedmiotów gospodarstwa domowego znajdujących się na terytorium Niemiec podlegają przepisom prawa niemieckiego.

Zgodnie z art. 17 ust. 3 EGBGB, prawo mające zastosowanie do kwestii podziału swiadczeń emerytalno-rentowych ustalane jest zgodnie z prawem mającym zastosowanie do rozwodu. W okreslonych przypadkach, kiedy przepisy prawa obcego nie przewidują podziału swiadczeń emerytalno-rentowych, na wniosek stron podział taki może zostać przeprowadzony, zgodnie z niemieckim prawem.

Zgodnie z art. 18 EGBGB, który inkorporuje postanowienia Konwencji haskiej o prawie własciwym dla zobowiązań alimentacyjnych z 1973 r., roszczenia alimentacyjne między krewnymi i powinowatymi oraz między małżonkami podlegają prawu państwa, w którym osoba uprawniona do swiadczeń alimentacyjnych ma zwykłe miejsce pobytu.

Do góryDo góry

W wyjątkowych przypadkach, gdy prawo państwa, w którym osoba uprawniona do alimentacji ma swoje zwykłe miejsce pobytu, nie przyznaje prawa do alimentów, możliwe jest zastosowanie wspólnego prawa ojczystego stron. Jeżeli także to prawo nie przewiduje swiadczeń alimentacyjnych, w zastępstwie może zostać zastosowane prawo państwa, w którego sądzie złożony został pozew o zasądzenie alimentów.

Zarejestrowane związki partnerskie podlegają przepisom art. 17b EGBGB.

III.6. Małżeński ustrój majątkowy

Zgodnie z art. 15 EGBGB, małżeński ustrój majątkowy podlega prawu decydującemu o ogólnych skutkach małżeństwa w momencie jego zawarcia. Ustrój majątkowy małżonków będących w tym momencie obywatelami tego samego państwa podlega ich wspólnemu prawu ojczystemu. W przypadku, gdy małżonkowie są obywatelami różnych państw, stosuje się prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają swoje zwykłe miejsce pobytu w momencie zawarcia małżeństwa.

Zgodnie z art. 15 ust. 2 EGBGB, osoby zawierające związek małżeński mają ograniczoną możliwość wyboru prawa regulującego ustrój majątkowy.

III.7. Spadki, testamenty

Zgodnie z art. 25 EGBGB, w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci. W przypadku nieruchomości gruntowych leżących na terytorium Niemiec wybrane może zostać prawo niemieckie.

Zgodnie z art. 26 EGBGB, który inkorporuje główne normy kolizyjne Konwencji haskiej dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych z 1961 r., testament uznaje się za ważny jeśli odpowiada on wymogom systemu prawnego z którym jest powiązany ze względu na obywatelstwo lub zwykłe miejsce pobytu spadkodawcy albo miejsce sporządzenia testamentu.

III.8. Prawa rzeczowe

Zgodnie z art. 43 EGBGB, prawa rzeczowe z zasady podlegają prawu państwa, w którym dana rzecz się znajduje. Prawo tego państwa decyduje przykładowo o treści prawa własności do rzeczy, sposobach jej zbycia lub obciążania.

Specjalny czynnik łączący dotyczący pojazdów przewidziano w art. 45 EGBGB.

Również przeniesienie rzeczy z jednego państwa do drugiego podlega szczególnym regułom, określonym w art. 43 ust. 2 EGBGB.

W sposób odrębny uregulowano również kwestię immisji z nieruchomości gruntowych, w art. 44 EGBGB.

Możliwość wyboru prawa właściwego w zakresie praw rzeczowych jest zasadniczo wykluczona. Jednakże zgodnie z art. 46 EGBGB, w miejsce prawa ustalonego na podstawie wyżej wymienionych czynników łączących można zastosować inne prawo, jeżeli okoliczności danej sprawy wskazują, że jest ona znacznie ściślej powiązana z prawem innego państwa.

III.9. Upadłość

§ 335 ustawy o upadłości stanowi, że postępowanie upadłościowe oraz jego następstwa z zasady podlegają prawu państwa, w którym postępowanie takie zostaje wszczęte. § 336 i nast. ustawy o upadłości definiują szczególne czynniki łączące związane z określonymi aspektami międzynarodowego prawa upadłościowego (np. warunki pracy, potrącenie, środki zaskarżenia), które mogą być podstawą odstąpienia od powyższej zasady.

Dalsze informacje

Broszura Federalnego Ministerstwa Sprawiedliwosci na temat prawa prywatnego międzynarodowego dostępna jest na stronie www.bmj.bund.de Deutsch - English.

« Prawo właściwe - Informacje ogólne | Niemcy - Informacje ogólne »

Do góryDo góry

Ostatnia aktualizacja: 19-10-2007

 
  • Prawo wspólnotowe
  • Prawo międzynarodowe

  • Belgia
  • Bułgaria
  • Czechy
  • Dania
  • Niemcy
  • Estonia
  • Irlandia
  • Grecja
  • Hiszpania
  • Francja
  • Włochy
  • Cypr
  • Łotwa
  • Litwa
  • Luksemburg
  • Węgry
  • Malta
  • Niderlandy
  • Austria
  • Polska
  • Portugalia
  • Rumunia
  • Słowenia
  • Słowacja
  • Finlandia
  • Szwecja
  • Wielka Brytania